{"id":2859,"date":"2018-12-03T11:27:11","date_gmt":"2018-12-03T07:27:11","guid":{"rendered":"http:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859"},"modified":"2022-11-28T11:49:36","modified_gmt":"2022-11-28T07:49:36","slug":"umumi-dunya-gorusu-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859","title":{"rendered":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi"},"content":{"rendered":"<blockquote>\n<h2 style=\"text-align: center;\"><strong>AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130<\/strong><\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Fonetika<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri<\/p>\n<p><strong>2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.<\/p>\n<p><strong>3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>1. Saitl\u0259r<\/p>\n<p>2. Samitl\u0259r<\/p>\n<p><strong>5.Saitl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc<\/p>\n<p><strong>5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:<\/strong><\/p>\n<p>1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u<\/p>\n<p>\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc<\/p>\n<p>2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, ii<\/p>\n<p>A\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f6<\/p>\n<p>3.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, ii<\/p>\n<p>Dodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i<\/p>\n<p><strong>6.Samitl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, &#8211;<\/p>\n<p>2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, &#8211; , h<\/p>\n<p><strong>7.Ah\u0259ng qanunu :<\/strong><\/p>\n<p>-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.<\/p>\n<p><strong>8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:<\/strong><\/p>\n<p>1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).<\/p>\n<p>2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).<\/p>\n<p>3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark78\"><\/a><strong>9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).<\/p>\n<p>2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark79\"><\/a><strong>10.Heca n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark80\"><\/a><strong>11.Vur\u011fu n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.<\/p>\n<p><strong><em>Leksika <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :<\/strong><\/p>\n<p>-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.<\/p>\n<p><strong>13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n<p><strong>14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259: <\/strong><\/p>\n<p>-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.<\/p>\n<p><strong>17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011faz<\/p>\n<p><em>H\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:<\/em><\/p>\n<p><em>Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaq<\/em><\/p>\n<p><em>Tutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaq<\/em><\/p>\n<p><em>Ac\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259<\/em><\/p>\n<p>\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.<\/p>\n<p><strong>18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n<\/p>\n<p>Ba\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip<\/p>\n<p>\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011fac<\/p>\n<p>Ay-yerin peyki; 30 g\u00fcn<\/p>\n<p>\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n mili<\/p>\n<p>Al\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259k<\/p>\n<p>Ya\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u0131<\/p>\n<p><strong>19.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?<\/strong><\/p>\n<p>-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)<\/p>\n<p><strong>20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-Xeyr.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut<\/p>\n<p><strong>21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; sinoniml\u0259r<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259k<\/p>\n<p>Sinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.<\/p>\n<p><strong>22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z<\/p>\n<p><strong>23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq <em>Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.<\/em><\/p>\n<p><strong>24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r<\/p>\n<p><strong>25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq<\/p>\n<p><strong>26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.<\/p>\n<p><strong>27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri<\/p>\n<p>2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)<\/p>\n<p><strong>28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.<\/p>\n<p><strong>29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):<\/strong><\/p>\n<p>-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropik<\/p>\n<p>Terminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecer<\/p>\n<p>Yeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259si<\/p>\n<p>Baqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131<\/p>\n<p>Yasavul-polis n\u0259f\u0259ri<\/p>\n<p>N\u0259sn\u0259-\u015fey<\/p>\n<p>Altun-q\u0131z\u0131l<\/p>\n<p><strong>32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r<\/p>\n<p>2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r<\/p>\n<p><strong>34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:<\/strong><\/p>\n<p>1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual<\/p>\n<p>2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u0259<\/p>\n<p>3. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam<\/p>\n<p>4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal<\/p>\n<p>5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.<\/p>\n<p>6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn<\/p>\n<p>7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u0259<\/p>\n<p>8. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanat<\/p>\n<p><em>Nadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.<\/em><\/p>\n<p><em>Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.<\/p>\n<p><strong>36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird<\/p>\n<p><strong>37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla<\/p>\n<p><strong>38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :<\/strong><\/p>\n<p>-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).<\/p>\n<p><strong><em>Morfologiya<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri<\/p>\n<p>2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri<\/p>\n<p><strong>40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:<\/strong><\/p>\n<p>1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.<\/p>\n<p>2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir<\/p>\n<p>K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p><strong>41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .<\/p>\n<p><strong>42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.<\/p>\n<p><strong>43.\u0130sim :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).<\/p>\n<p>\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.<\/p>\n<p><strong>45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: <\/strong><\/p>\n<p>-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r<\/p>\n<p><strong>46. Konkret \u0130siml\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.<\/p>\n<p><strong>47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.<\/p>\n<p><strong>48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r<\/p>\n<p>2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259r<\/p>\n<p>Eynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015f<\/p>\n<p>Varl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.<\/p>\n<p><strong>49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:<\/strong><\/p>\n<p>1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir<\/p>\n<p>2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter<\/p>\n<p>3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m<\/p>\n<p>4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.<\/p>\n<p>Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.<\/p>\n<p><strong>51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.<\/p>\n<p><em>Adl\u0131q Hal<\/em><\/p>\n<p>-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),<\/p>\n<p>kitab (n\u0259?).<\/p>\n<p><em>Yiy\u0259lik Hal<\/em><\/p>\n<p>-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.<\/p>\n<p>Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:<\/p>\n<p>1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal<\/p>\n<p>2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n<p>Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.<\/p>\n<p><em>Y\u00f6nl\u00fck Hal<\/em><\/p>\n<p>-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)<\/p>\n<p><em>T\u0259sirlik Hal<\/em><\/p>\n<p>-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)<\/p>\n<p>2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.<\/p>\n<p><em>Yerlik Hal<\/em><\/p>\n<p>-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)<\/p>\n<p><em>\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal<\/em><\/p>\n<p>-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)<\/p>\n<p><strong>53.Sif\u0259t:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng<\/p>\n<p><strong>54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:<\/strong><\/p>\n<p>Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.<\/p>\n<p><strong>56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong> \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin<\/p>\n<p><strong>57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.<\/p>\n<p><strong>58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:<\/p>\n<p>Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131l<\/p>\n<p>Sov-uzunsov, a\u011f\u0131msov<\/p>\n<p>\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n<\/p>\n<p>-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u0131<\/p>\n<p><strong>59.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259<\/strong> <strong>\u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r<\/strong>.<\/p>\n<p>1- morfoloji \u00fcsul<\/p>\n<p>Ca-x\u0131rdaca, balaca<\/p>\n<p>A\u011f-a\u011fappaq<\/p>\n<p>2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y<\/p>\n<p><strong>60.Say:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq<\/p>\n<p><strong>61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:<\/p>\n<p>Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131<\/p>\n<p>Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131<\/p>\n<p>Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u0131<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark98\"><\/a><strong>62.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259<\/p>\n<p>Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun<\/p>\n<p>\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259m<\/p>\n<p>C\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark99\"><\/a><strong>62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.<\/p>\n<p>-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r<\/p>\n<p><em>Bir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.<\/em><\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark100\"><\/a><strong>63.S\u0131ra Saylar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark101\"><\/a><strong>64.\u018fv\u0259zlik:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark102\"><\/a><strong>65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:<\/p>\n<p><em>\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri<\/em><\/p>\n<p>\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 biz<\/p>\n<p>II \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 siz<\/p>\n<p>III \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlar<\/p>\n<p>I v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verir<\/p>\n<p><em>Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r<\/em><\/p>\n<p>\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri<\/p>\n<p><em>\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri<\/em><\/p>\n<p>\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.<\/p>\n<p><em>Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259ri<\/em><\/p>\n<p>Sual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.<\/p>\n<p><em>T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259r<\/em><\/p>\n<p>H\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark104\"><\/a><strong>66.Fel:<\/strong><\/p>\n<p>-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark105\"><\/a><strong>67.Felin Zamanlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.<\/p>\n<p><strong>68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.<\/p>\n<p><strong>69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:<\/strong><\/p>\n<p>1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman<\/p>\n<p>2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman<\/p>\n<p><strong>70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :<\/strong><\/p>\n<p>-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. <em>D\u0131 <\/em>\u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi<\/p>\n<p><strong>71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. <em>M\u0131\u015f<\/em> \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f<\/p>\n<p><strong>72.\u0130ndiki Zaman :<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir<\/p>\n<p><strong>73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n<p><strong>73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211;<em>Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman<\/em> i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub &#8211; olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir<em>. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir<\/em>. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.<\/p>\n<p><em>-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamand<\/em>a i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. <em>Ar<\/em> \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r<\/p>\n<p><strong>74.M\u0259sd\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq<\/p>\n<p><strong>75.Feli Sif\u0259t:<\/strong><\/p>\n<p>-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p><strong>76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)<\/p>\n<p>-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)<\/p>\n<p>-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)<\/p>\n<p><strong>77.Feli Ba\u011flama:<\/strong><\/p>\n<p>-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.<\/p>\n<p><strong>78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldi<\/p>\n<p>Madan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n<\/p>\n<p><strong>79.Z\u0259rf:<\/strong><\/p>\n<p>-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:<\/strong><\/p>\n<p>T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi &#8211; H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259<\/p>\n<p>Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259n<\/p>\n<p>Yer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,bura<\/p>\n<p>Miqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong><em>K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:<\/strong><\/p>\n<p>1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur<\/p>\n<p>2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir<\/p>\n<p>3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir<\/p>\n<p><strong>82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p>-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.<\/p>\n<p><strong>83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Qo\u015fam<\/p>\n<p>2.Ba\u011flay\u0131c\u0131<\/p>\n<p>3.\u018fdat<\/p>\n<p>4.Modal s\u00f6zl\u0259r<\/p>\n<p>5.Nida<\/p>\n<p><strong>84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-qo\u015fma deyilir.<\/p>\n<p><strong>85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;<\/strong><\/p>\n<p>1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:<\/p>\n<p>Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.<\/p>\n<p>2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:<\/p>\n<p>Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var<\/p>\n<p>3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:<\/p>\n<p>q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m<\/p>\n<p>4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:<\/p>\n<p>\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.<\/p>\n<p><strong>86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:<\/strong><\/p>\n<p>T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)<\/p>\n<p>Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)<\/p>\n<p>Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)<\/p>\n<p>Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)<\/p>\n<p><strong>87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark87\"><\/a><strong>88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211;<em>Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.<\/p>\n<p><em>-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di<\/p>\n<p><em>-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131<\/em>: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as<\/p>\n<p><em>-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir<\/p>\n<p><em>-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur<\/p>\n<p>&#8211;<em>Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark88\"><\/a><strong>89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p><em>-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131<\/em>: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131<\/p>\n<p><em>\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan<\/p>\n<p>&#8211;<em>G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik<\/p>\n<p>&#8211;<em>Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em> ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.<\/p>\n<p><strong>90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0259dat deyilir.<\/p>\n<p><strong>90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:<\/strong><\/p>\n<p>-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din<\/p>\n<p>2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.<\/p>\n<p>3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r<\/p>\n<p>4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?<\/p>\n<p>5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun<\/p>\n<p>6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m<\/p>\n<p>7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.<\/p>\n<p><strong>92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.<\/p>\n<p>2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)<\/p>\n<p>3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).<\/p>\n<p>4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).<\/p>\n<p>5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)<\/p>\n<p><strong>93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>nida deyilir.<\/p>\n<p><strong>94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla<\/p>\n<p><strong>94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m ol<\/p>\n<p><strong><em>Sintaksis<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.<\/p>\n<h4>95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.<br \/>\nAyr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:<br \/>\n1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.<br \/>\n2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.<br \/>\n3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.<\/h4>\n<p><strong>95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.<br \/>\nBu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;<br \/>\nC\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.<br \/>\nS\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.<\/p>\n<p><strong>95.C\u00fcml\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p>1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,<\/p>\n<p>2. Sual c\u00fcml\u0259si,<\/p>\n<p>3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,<\/p>\n<p>4. Nida c\u00fcml\u0259si.<\/p>\n<p><strong>97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131r<\/p>\n<p>N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda <em>n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7<\/em> n\u00f6qt\u0259 qoyulur.<\/p>\n<p><strong>98.Sual C\u00fcml\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?<\/p>\n<p>Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.<\/p>\n<p><strong>99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.<\/p>\n<p><strong>100.Nida C\u00fcml\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.<\/p>\n<p><strong>101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.<\/p>\n<p><strong>102.Vasit\u0259siz Nitq.<\/strong><\/p>\n<p>-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201d<\/p>\n<p>Komandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r<\/p>\n<p><strong>103.Vasit\u0259li Nitq:<\/strong><\/p>\n<p>-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 <em>ki<\/em> ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201d<\/p>\n<p>Anar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq<\/p>\n<p><strong>103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri: <\/strong><\/p>\n<p>-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0<strong>Eldar\u00a0<\/strong>v\u0259<strong>\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0<\/strong>s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.<\/p>\n<p><strong>105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0<strong>siz<\/strong>\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.<\/p>\n<p><strong>106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p><strong>107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0<\/strong>adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; be\u015f \u00fczv\u00fc<\/p>\n<p><strong>109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259: <\/strong><\/p>\n<p>-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li>Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.<\/li>\n<li>\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.<\/li>\n<\/ol>\n<h3><strong><strong>110. M\u00fcbt\u0259da :<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p><strong>-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.<\/strong><br \/>\nM\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.<br \/>\nM\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.<\/p>\n<h3><strong><strong>111. X\u0259b\u0259r:<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p><strong>-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0<\/strong>M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131n<\/p>\n<p>h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.<br \/>\nBiz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.<br \/>\nX\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.<br \/>\nM\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.<br \/>\n<strong>Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k<\/strong>\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.<br \/>\nX\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n:<strong>\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0<\/strong>s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0<strong>d\u0259nizin <\/strong>n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.<br \/>\n<strong>Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.<\/strong><\/p>\n<h4><strong><strong>112.<\/strong><\/strong>X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:<\/h4>\n<h4>&#8211; 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.<br \/>\nFeli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.<br \/>\nFeli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.<br \/>\n\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.<br \/>\n\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.<br \/>\nDilimizd\u0259\u00a0<strong>var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s<\/strong>\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.<br \/>\nFeli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.<br \/>\n\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.<\/h4>\n<h4><strong><strong>113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p><strong>-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.<\/strong>\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0<strong>M\u0259n<\/strong>\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7ox<strong>oxuyuram.<\/strong>\u00a0<strong>S\u0259n<\/strong>\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0<strong>ged\u0259c\u0259ks\u0259n<\/strong>.<br \/>\nX\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.<br \/>\nS\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.<br \/>\nO oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.<\/p>\n<p>III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:<br \/>\n1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.<br \/>\n2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<br \/>\n3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.<\/p>\n<p><strong>114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :<\/strong><\/p>\n<p><strong>-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.<\/strong><\/p>\n<p><strong>115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.<\/p>\n<p><strong>116.T\u0259yin:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.<\/p>\n<h3><strong><strong>117. Tamaml\u0131q:<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p><strong>Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.<\/strong><br \/>\n\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0<strong>tamaml\u0131q\u00a0<\/strong>v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.<br \/>\n\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.<br \/>\nTamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nSif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.<br \/>\nNitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.<br \/>\nTamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.<\/p>\n<h4><strong><strong>118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p>-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.<br \/>\nT\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:<\/p>\n<ol>\n<li>M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar<\/li>\n<li>Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0<\/strong>(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)<strong>\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur<\/strong>. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.<\/p>\n<p><strong>119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar: <\/strong><\/p>\n<p><strong>-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0<\/strong>Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.<strong>\u00a0<\/strong>M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.<\/p>\n<p><strong>120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :<\/strong><\/p>\n<p><strong>-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0<\/strong>Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.<br \/>\nVasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.<\/p>\n<h3><strong><strong>121. T\u0259yin :<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p><strong>-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.<\/strong><br \/>\nT\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.<br \/>\nT\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.<br \/>\n\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.<br \/>\nT\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.<br \/>\nC\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.<br \/>\nNitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<h3><strong><strong>122. Z\u0259rflik :<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p><strong>-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.<\/strong><br \/>\nZ\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.<br \/>\nZ\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<br \/>\nM\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.<\/p>\n<h4><strong><strong>123. <\/strong><\/strong>Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:<\/h4>\n<h4>1.\u00a0<strong>T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.<br \/>\n2.\u00a0<strong>Zaman z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.<br \/>\n3.\u00a0<strong>Yer z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.<br \/>\n4.\u00a0<strong>K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.<br \/>\n5.\u00a0<strong>S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.<br \/>\n6.\u00a0<strong>M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi<\/strong>\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.<\/h4>\n<h3><strong><strong>124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p>-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.<br \/>\n\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.<br \/>\nB\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.<br \/>\nM\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.<br \/>\nC\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.<br \/>\n\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.<\/p>\n<p><strong>125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-verg\u00fcl qoyulur.<\/p>\n<p><strong>126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.<br \/>\nM\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0<strong>tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0<\/strong>adlan\u0131r.<br \/>\nZeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.<br \/>\nM\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259<strong>\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r <\/strong>deyilir.<\/p>\n<p><strong>127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r<\/strong>:<\/p>\n<ol>\n<li>tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/li>\n<\/ol>\n<h2><strong><strong>128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:<\/strong><\/strong><\/h2>\n<p>-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.<br \/>\nB\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.<br \/>\nT\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.<\/p>\n<h3><strong><strong>129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p>-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.<br \/>\n<em>1<\/em><strong><em>.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131:<\/em><\/strong> v\u0259<br \/>\n<em>2.<\/em><strong><em>\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em><\/strong> amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.<br \/>\n<em>3.<\/em><strong><em>\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/em><\/strong> h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.<br \/>\n4.<strong>\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/strong> n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.<br \/>\n5.<strong>\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/strong> ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.<br \/>\n6.<strong>\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131:<\/strong> y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.<br \/>\nBirl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.<br \/>\nQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.<\/p>\n<h3><strong><strong>129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p>-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:<\/p>\n<ol>\n<li>Zaman \u0259laq\u0259si<\/li>\n<li>Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259si<\/li>\n<li>S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259si<\/li>\n<li>Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259si<\/li>\n<li>Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259si<\/li>\n<li>B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si<\/li>\n<\/ol>\n<h4>1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/h4>\n<p>Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.<br \/>\nZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.<br \/>\nZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.<br \/>\nBu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<h4>2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/h4>\n<p>Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.<br \/>\nMisallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.<\/p>\n<h4><strong><strong>3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p>S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.<br \/>\nBu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.<br \/>\nZaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.<\/p>\n<h4><strong><strong>4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p>Ayd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.<br \/>\nAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.<br \/>\nAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?<br \/>\nT\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.<\/p>\n<h4><strong><strong>5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p>Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.<br \/>\nB\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.<br \/>\nQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.<\/p>\n<h4><strong><strong>6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r<\/strong><\/strong><\/h4>\n<p>B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.<br \/>\nB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.<br \/>\nYa, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.<\/p>\n<h3><strong><strong>Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131<\/strong><\/strong><\/h3>\n<p>Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:<\/p>\n<ol>\n<li>C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.<\/li>\n<li>Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.<\/li>\n<li>Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r<\/p>\n<p><strong>131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p>-M.F.Axundzad\u0259<\/p>\n<p><strong>132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:<\/strong><\/p>\n<p>-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259<\/p>\n<p>-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.<\/p>\n<p><strong><em>Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>133.Dil:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.<\/p>\n<p>-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n<p>-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r<\/p>\n<p><strong>135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir<\/p>\n<p><strong>136.Az\u0259rbaycan dili :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir<\/p>\n<p><strong>137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)<\/p>\n<p><strong>138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>21-ci madd\u0259si il\u0259<\/p>\n<p><strong><em>Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.<\/p>\n<p><strong>140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:<\/strong><\/p>\n<p>-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si<\/p>\n<p><strong>141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi<\/p>\n<p><strong>142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.<\/p>\n<p><strong>143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdir<\/p>\n<p>Nitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201d<\/p>\n<p>Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.<\/p>\n<p><strong>144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p>-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.<\/p>\n<p><strong>145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:<\/strong><\/p>\n<p>1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.<\/p>\n<p>2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir<\/p>\n<p>3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun<\/p>\n<p>4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,<\/p>\n<p>5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin<\/p>\n<p>6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn<\/p>\n<p><strong><em>\u00dcslubiyyat<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>146.\u00dcslub:<\/strong><\/p>\n<p>-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.<\/p>\n<p><strong>147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:<\/strong><\/p>\n<p>1.B\u0259dii \u00fcslub<\/p>\n<p>2.Elmi \u00fcslub<\/p>\n<p>3.Publisistik \u00fcslub<\/p>\n<p>4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu<\/p>\n<p>5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark90\"><\/a><strong>149.B\u0259dii \u00dcslub:<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark91\"><\/a><strong>150.Elmi \u00dcslub :<\/strong><\/p>\n<p>-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark92\"><\/a><strong>151.Publisistik \u00dcslub:<\/strong><\/p>\n<p>-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanm<\/p>\n<p>dilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.<\/p>\n<p><strong>152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:<\/strong><\/p>\n<p>-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>154.F\u0259rdi \u00dcslub:<\/strong><\/p>\n<p>-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p>-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r<\/p>\n<p><strong>156.Annotasiya n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir <em>qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k<\/em> dem\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.<\/p>\n<p>-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131<\/p>\n<p>-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131<\/p>\n<p>-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>158.Anons n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan<\/p>\n<p><strong>159.Elan n\u0259dir? <\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>160.Elan :<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r<\/p>\n<p><strong>161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:<\/p>\n<p>1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.<\/p>\n<p>2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.<\/p>\n<p><strong>163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.<\/p>\n<p><strong>164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.<\/p>\n<p>-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p>-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r<\/p>\n<p>-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.<\/p>\n<p>-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p><strong>166.\u0130zahat:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n<p><strong>167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.<\/p>\n<p><strong>168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p><strong>169.Teleqram n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p><strong>170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.<\/p>\n<p>1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r<\/p>\n<p>2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.<\/p>\n<p><strong>171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-teleqram\u0131n adi formas\u0131<\/p>\n<p>-t\u0259cili teleqram formas\u0131<\/p>\n<p>-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131<\/p>\n<p><strong>173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p><strong>174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur<\/p>\n<p><strong>175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>176.M\u0259ktub:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?<\/strong><\/p>\n<p>-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.<\/p>\n<p><strong>178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r<\/p>\n<p><strong>180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.<\/p>\n<p><strong>181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.<\/p>\n<p><strong>182.Reqlament n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.<\/p>\n<p>M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.<\/p>\n<p><strong>184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b<\/p>\n<p><strong>186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :<\/strong><\/p>\n<p>-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?<\/strong><\/p>\n<p>-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.<\/p>\n<p>-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r<\/p>\n<p>-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p>-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p>-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.<\/p>\n<p><strong>189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:<\/strong><\/p>\n<p>-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.<\/p>\n<p>-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-da<\/p>\n<p>m\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.<\/p>\n<p><strong>190.R\u0259y n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n<p><strong>191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?<\/strong><\/p>\n<p>-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.<\/p>\n<p>-fikir,m\u00fclahiz\u0259<\/p>\n<p>-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259<\/p>\n<p>-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259<\/p>\n<p><strong>192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:<\/strong><\/p>\n<p>-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r<\/p>\n<p>-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.<\/p>\n<p>-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.<\/p>\n<p>-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p><strong>193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211; <\/strong>T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.<\/p>\n<p>-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s<\/p>\n<p>-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.<\/p>\n<p><strong>196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir<\/p>\n<p><strong>197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?<\/strong><\/p>\n<p>-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.<\/p>\n<p><strong>198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-ba\u015fl\u0131q<\/p>\n<p>-ad,soyad ,ata ad\u0131<\/p>\n<p>-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.<\/p>\n<p>-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)<\/p>\n<p>-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri<\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.<\/p>\n<p>-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center;\"><strong>Az\u0259rbaycan Tarixi<\/strong><\/h3>\n<p><strong>\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU<\/strong><\/p>\n<p><strong>1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130btidai icma qurlu\u015fu<\/p>\n<p>-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3<\/p>\n<p>-Feodalizm qurlu\u015fu<\/p>\n<p>-Kapitalizm (sosializm)<\/p>\n<p><strong>2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc<\/p>\n<p>2.TUNC D\u00d6VR\u00dc<\/p>\n<p>3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc<\/p>\n<p><strong>4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p>-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/p>\n<p>1. PALEOL\u0130T<\/p>\n<p>2.MEZOL\u0130T<\/p>\n<p>3. NEOL\u0130T<\/p>\n<p><strong>5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:<\/p>\n<p>1.ALT PALEOL\u0130T<\/p>\n<p>2. ORTA PALEOL\u0130T<\/p>\n<p>3. \u00dcST PALEOL\u0130T.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)<\/p>\n<p>-2. Oddan istifad\u0259<\/p>\n<p>-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<p>-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r<\/p>\n<p>-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)<\/p>\n<p>-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)<\/p>\n<p><strong>7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.<\/p>\n<p>-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.<\/p>\n<p>-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.<\/p>\n<p>-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma<\/p>\n<p><strong>8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.<\/p>\n<p>-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.<\/p>\n<p>-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p>-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.<\/p>\n<p><strong>9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p>-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu<\/p>\n<p>-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.<\/p>\n<p>-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).<\/p>\n<p>-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.<\/p>\n<p><strong>10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.<\/p>\n<p>-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.<\/p>\n<p>-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.<\/p>\n<p>-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).<\/p>\n<p>-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.<\/p>\n<p>-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.<\/p>\n<p>-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi<\/p>\n<p>-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).<\/p>\n<p>-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri<\/p>\n<p>-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.<\/p>\n<p>-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.<\/p>\n<p>-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.<\/p>\n<p>-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.<\/p>\n<p>-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.<\/p>\n<p>-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.<\/p>\n<p>-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.<\/p>\n<p>-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.<\/p>\n<p>-10. Tayfalar yarand\u0131<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>13.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.<\/p>\n<p>-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p>-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.<\/p>\n<p>-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.<\/p>\n<p>-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Siklopik tikilil\u0259r.<\/p>\n<p>-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.<\/p>\n<p>-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r? <\/strong><\/p>\n<p>-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><strong>17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130<\/p>\n<p>Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.<\/p>\n<p><strong>18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Manna D\u00f6vl\u0259ti<\/p>\n<p><strong>19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.<\/p>\n<p><strong>20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi<\/p>\n<p><strong>21.<\/strong> <strong>Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.<\/p>\n<p><strong>24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259li<\/p>\n<p><strong>25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; h\u00f6kmdardan<\/p>\n<p><strong>26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p><strong>27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri<\/p>\n<p><strong>28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259li<\/p>\n<p><strong>29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.<\/p>\n<p><strong>31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.<\/p>\n<p><strong>ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.<\/p>\n<p><strong>33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Atropat.<\/p>\n<p><strong>35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Qazaka<\/p>\n<p><strong>36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong> E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259<\/p>\n<p><strong>37.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.<\/p>\n<p><strong>38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n<\/p>\n<p><strong>39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.<\/p>\n<p><strong>40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana<\/p>\n<p><strong> 41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.<\/p>\n<p><strong>42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi<\/p>\n<p><strong>43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin<\/p>\n<p><strong>44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Selevkil\u0259rd\u0259n<\/p>\n<p><strong>45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.<\/p>\n<p><strong>46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :<\/strong><\/p>\n<p>-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.<\/p>\n<p><strong>47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.<\/p>\n<p><strong>48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Avesta.<\/p>\n<p><strong>50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :<\/strong><\/p>\n<p>-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Yunan<\/p>\n<p><strong>ALBAN\u0130YA<\/strong><\/p>\n<p><strong>52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.<\/p>\n<p><strong>53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li<\/p>\n<p><strong>54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.<\/p>\n<p><strong>55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi? <\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.<\/p>\n<p><strong>56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ay tanr\u0131s\u0131na<\/p>\n<p><strong>57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.<\/p>\n<p><strong>58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin<\/p>\n<p><strong>59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; E.\u0259.36-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>63. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p><strong>64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Alanlar<\/p>\n<p><strong>65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; alanlara<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.<\/p>\n<p><strong>67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?<\/strong><\/p>\n<p>-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.<\/p>\n<p><strong>68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.<\/p>\n<p>-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n<p>-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>-227-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>70.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qazakada<\/p>\n<p><strong>71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.<\/p>\n<p><strong>ALBAN\u0130YA<\/strong><\/p>\n<p><strong>72.Albaniya :<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti<\/p>\n<p><strong>74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Lpina vilay\u0259tind\u0259<\/p>\n<p><strong>75.Arsax vilay\u0259ti: <\/strong><\/p>\n<p>indiki Qaraba\u011fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)<\/p>\n<p><strong>77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong> yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si<\/p>\n<p><strong>78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>-262-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>79.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.<\/p>\n<p><strong>80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>iri feodallar idi.<\/p>\n<p><strong>81. Azadlar is\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.<\/p>\n<p><strong>82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi: <\/strong><\/p>\n<p>dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>83.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq<\/p>\n<p>-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.<\/p>\n<p><strong>84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 463-493-ci ill\u0259r.<\/p>\n<p><strong>86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>493-c\u00fc ild\u0259<\/p>\n<p><strong>87.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:<\/strong><\/p>\n<p>-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,<\/p>\n<p>-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,<\/p>\n<p>-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,<\/p>\n<p>-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-498-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>89. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI<\/strong><\/p>\n<p><strong>90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq<\/p>\n<p>-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.<\/p>\n<p><strong>92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>93.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mehran olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>96.Girdman \u0259razisi :<\/strong><\/p>\n<p>indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p><strong>97.Cavan\u015fir :<\/strong><\/p>\n<p>(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.<\/p>\n<p><strong>98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 705-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>99.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:<\/strong><\/p>\n<p>\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabran<\/p>\n<p>Torpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259<\/p>\n<p>Gavurqala-A\u011fdam<\/p>\n<p>\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259<\/p>\n<p>Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131<\/p>\n<p>-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddi<\/p>\n<p>Samur s\u0259ddi<\/p>\n<p>D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi<\/p>\n<p><strong>101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.<\/p>\n<p>&#8211; II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar<\/p>\n<p><strong>102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong> 104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.<\/p>\n<p><strong>105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .<\/p>\n<p><strong>106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?<\/strong><\/p>\n<p>-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.<\/p>\n<p><strong> 107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?<\/strong><\/p>\n<p>-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.<\/p>\n<p><strong>108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?<\/strong><\/p>\n<p>-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131<\/p>\n<p>-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)<\/p>\n<p>-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar<\/p>\n<p>-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.<\/p>\n<p>-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>109.Vergil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-X\u018fRAC-torpaq vergisi<\/p>\n<p>-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.<\/p>\n<p><strong>110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?<\/strong><\/p>\n<p>-725-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>646-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?<\/strong><\/p>\n<p>-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark9\"><\/a><strong>X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)<\/strong><\/p>\n<p><strong>113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d<\/p>\n<p><strong>114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>816-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.<\/p>\n<p><strong>121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.<\/p>\n<p><strong>122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.<\/p>\n<p><strong>123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?<\/strong><\/p>\n<p>-835-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259<\/p>\n<p><strong>125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi? <\/strong><\/p>\n<p>-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.<\/p>\n<p>838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark10\"><\/a><strong>VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; VII \u0259srd\u0259<\/p>\n<p><strong>127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; B\u0259rd\u0259<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark11\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259<\/p>\n<p><strong>129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259<\/strong> Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?<\/p>\n<p>&#8211; IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259<\/p>\n<p><strong>131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.<\/p>\n<p><strong>132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.<\/p>\n<p><strong>133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 879-941- ci ill\u0259rd\u0259<\/p>\n<p><strong>135.Sacil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.<\/p>\n<p><strong>136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.<\/p>\n<p><strong>137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018fbu Sac Divdad<\/p>\n<p><strong>138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-912-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Sacil\u0259r<\/p>\n<p><strong>140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>-941-981-ci ill\u0259rd\u0259<\/p>\n<p><strong>142. Salaril\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.<\/p>\n<p><strong>143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?<\/strong><\/p>\n<p>-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.<\/p>\n<p>\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.<\/p>\n<p><strong>144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; R\u0259vvadil\u0259r<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211; 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259<\/strong><\/p>\n<p><strong>147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211; <\/strong>R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.<\/p>\n<p><strong>148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?<\/strong><\/p>\n<p>-1028-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.<\/p>\n<p><strong>150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?<\/strong><\/p>\n<p>-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.<\/p>\n<p><strong>151.R\u0259vvadil\u0259r :<\/strong><\/p>\n<p>-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>-971-XI \u0259srin sonlar\u0131<\/p>\n<p><strong>153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?<\/strong><\/p>\n<p>-951-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-971-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p><strong>156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din<\/p>\n<p><strong>158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018fbulasvar \u015eavurun<\/p>\n<p><strong> 159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r : <\/strong><\/p>\n<p>-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131<\/p>\n<p>-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131<\/p>\n<p>-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r<\/p>\n<p>-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi<\/p>\n<p>-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si<\/p>\n<p><strong>163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?<\/strong><\/p>\n<p>-944-c\u00fc ild\u0259<\/p>\n<p><strong>164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :<\/strong><\/p>\n<p>Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259<\/p>\n<p><strong>166.Vergil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi<\/p>\n<p>-Cizy\u0259-can vergisi<\/p>\n<p>-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi<\/p>\n<p><strong> 167. Torpaq sahibliyi:<\/strong><\/p>\n<p>-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131<\/p>\n<p>-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar<\/p>\n<p>-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi<\/p>\n<p>-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi<\/p>\n<p>-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar<\/p>\n<p>-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131<\/p>\n<p><strong>168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.<\/p>\n<p><strong>169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :<\/strong><\/p>\n<p>-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur<\/p>\n<p><strong>170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qanunnam\u0259 vermi\u015fdi<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>IX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p>-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131<\/p>\n<p>-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir<\/p>\n<p>-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir<\/p>\n<p>-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.<\/p>\n<p><strong>173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri: <\/strong><\/p>\n<p>-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan<\/p>\n<p><strong>174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r<\/p>\n<p><strong>175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?<\/strong><\/p>\n<p>-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.<\/p>\n<p><strong>177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131<\/p>\n<p>-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di<\/p>\n<p>-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.<\/p>\n<p>-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p>-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>178.\u015eirva\u015fah I Axistan:<\/strong><\/p>\n<p>-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di<\/p>\n<p>-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu<\/p>\n<p>-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fc<\/p>\n<p><strong>ELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)<\/strong><\/p>\n<p><strong>179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?<\/strong><\/p>\n<p>-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.<\/p>\n<p><strong>180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)<\/p>\n<p><strong>181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)<\/p>\n<p><strong>182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.<\/p>\n<p><strong>183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:<\/strong><\/p>\n<p>-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131<\/p>\n<p>-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi<\/p>\n<p><strong> 184.Q\u0131z\u0131l Arslan:<\/strong><\/p>\n<p>-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi<\/p>\n<p>-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.<\/p>\n<p>-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc<\/p>\n<p><strong> 185.\u018fbu B\u0259kr:<\/strong><\/p>\n<p>-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di<\/p>\n<p>-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:<\/p>\n<p>-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131<\/p>\n<p><strong>186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.<\/p>\n<p><strong>187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?<\/strong><\/p>\n<p>-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.<\/p>\n<p><strong>190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si<\/p>\n<p>-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si<\/p>\n<p>-Qo\u015fa minar\u0259<\/p>\n<p>-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi<\/p>\n<p>-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)<\/p>\n<p>-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:<\/p>\n<p>-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)<\/p>\n<p>-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)<\/p>\n<p>-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)<\/p>\n<p>-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)<\/p>\n<p><strong>MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)<\/strong><\/p>\n<p>(5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)<\/strong><\/p>\n<p>(5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?<\/strong><\/p>\n<p>-1225-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>194.1225-ci ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.<\/p>\n<p><strong>195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :<\/strong><\/p>\n<p>-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.<\/p>\n<p><strong>MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)<\/strong><\/p>\n<p>(5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>199.Yarl\u0131q n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.<\/p>\n<p><strong>MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)<\/strong><\/p>\n<p>5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.<\/p>\n<p><strong>201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.<\/p>\n<p><strong>202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:<\/strong><\/p>\n<p>-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>203. Qazan xan :<\/strong><\/p>\n<p>-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.<\/p>\n<p><strong>204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:<\/strong><\/p>\n<p>-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.<\/p>\n<p><strong>206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)<\/p>\n<p><strong>207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :<\/strong><\/p>\n<p>-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.<\/p>\n<p><strong>208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018flinc\u0259 Qalas\u0131<\/p>\n<p><strong>\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)<\/strong><\/p>\n<p><strong>209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :<\/strong><\/p>\n<p>-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.<\/p>\n<p>-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.<\/p>\n<p><strong>\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)<\/strong><\/p>\n<p>(5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.<\/p>\n<p>-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131<\/p>\n<p>-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131<\/p>\n<p>-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.<\/p>\n<p><strong>211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.<\/p>\n<p><strong>212.\u018fxilik n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.<\/p>\n<p><strong>MEMARLIQ<\/strong><\/p>\n<p><strong>213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.<\/p>\n<p>-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p>-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)<\/p>\n<p>-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)<\/p>\n<p>-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si<\/p>\n<p>-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p><strong>QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)<\/strong><\/p>\n<p><strong>214.Qaraqqoyunlular:<\/strong><\/p>\n<p>-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:<\/strong><\/p>\n<p>-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r<\/p>\n<p><strong>216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?<\/strong><\/p>\n<p>-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Van \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p><strong>218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qara Yusif idi.<\/p>\n<p><strong>219.Paytaxt\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.<\/p>\n<p><strong>220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.<\/p>\n<p><strong>222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.<\/p>\n<p><strong>223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.<\/p>\n<p><strong>224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdi<\/p>\n<p><strong>A\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)<\/strong><\/p>\n<p><strong>225.A\u011fqoyunlular:<\/strong><\/p>\n<p>-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.<\/p>\n<p><strong>227.Paytaxt\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.<\/p>\n<p><strong>228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.<\/p>\n<p><strong>229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.<\/p>\n<p><strong>230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi<\/p>\n<p>-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi<\/p>\n<p>-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi<\/p>\n<p>-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi<\/p>\n<p><strong>231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.<\/p>\n<p><strong>232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.<\/p>\n<p><strong>233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.<\/p>\n<p><strong>234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.<\/p>\n<p><strong>235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-1501-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)<\/strong><\/p>\n<p><strong>236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>238.Uzun H\u0259s\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Pad\u015fah-\u015fah<\/p>\n<p>-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)<\/p>\n<p>-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.<\/p>\n<p>-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)<\/p>\n<p><strong>240.Vergil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi<\/p>\n<p>-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi<\/p>\n<p>-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259<\/p>\n<p>-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131<\/p>\n<p><strong>241.Memarl\u0131q:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir<\/p>\n<p>-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir<\/p>\n<p>-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddir<\/p>\n<p><strong>S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)<\/strong><\/p>\n<p><strong>242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin<\/p>\n<p><strong>243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p><strong>244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:<\/strong><\/p>\n<p>-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.<\/p>\n<p><strong>245. Paytaxtlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri<\/p>\n<p><strong>245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.<\/p>\n<p><strong>246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.<\/p>\n<p><strong>247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :<\/strong><\/p>\n<p>-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.<\/p>\n<p><strong>248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.<\/p>\n<p><strong>249. I \u015eah Abbas :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:<\/p>\n<p>1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>2. Ordunu 4 n\u00f6v\u0259<\/p>\n<p>3. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.<\/p>\n<p>-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.<\/p>\n<p>-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.<\/p>\n<p>-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:<\/p>\n<p>-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)<\/p>\n<p>-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)<\/p>\n<p><strong>250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-1639-cu ild\u0259<\/p>\n<p><strong>\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)<\/strong><\/p>\n<p><strong>251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>252.V\u0259kil:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015fahdan sonra ikinci adam idi<\/p>\n<p><strong>253.S\u0259dr:<\/strong><\/p>\n<p>-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>254.V\u0259zir:<\/strong><\/p>\n<p>-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi<\/p>\n<p><strong>256.Tiyul n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong>s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.<\/p>\n<p><strong>257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?<\/strong><\/p>\n<p>-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p><strong>258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?<\/strong><\/p>\n<p>T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259<\/p>\n<p><strong>259.Memarl\u0131q:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)<\/p>\n<p>-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)<\/p>\n<p><strong>XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t<\/strong><\/p>\n<p>(5-ci t\u0259snifat)<\/p>\n<p><strong>260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?<\/strong><\/p>\n<p>-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .<\/p>\n<p>T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259briz<\/p>\n<p>Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259<\/p>\n<p>\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van<\/p>\n<p>\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131<\/p>\n<p><strong>261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.<\/p>\n<p><strong>263.Xan:<\/strong><\/p>\n<p>-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.<\/p>\n<p><strong>264.V\u0259zir:<\/strong><\/p>\n<p>-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131<\/p>\n<p><strong>265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:<\/strong><\/p>\n<p>-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .<\/p>\n<p><strong>266.S\u0259dr :<\/strong><\/p>\n<p>-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.<\/p>\n<p><strong>267.Hampa :<\/strong><\/p>\n<p>-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.<\/p>\n<p><strong>268.\u018fk\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>269.Elat:<\/strong><\/p>\n<p>-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.<\/p>\n<p><strong>270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-su vergisi<\/p>\n<p><strong>271.Biyar n\u0259dir? <\/strong><\/p>\n<p>-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si<\/p>\n<p><strong> \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT<\/strong><\/p>\n<p><strong>272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> Venesiyaya<\/p>\n<p><strong>275.\u018fsnaf n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat<\/p>\n<p><strong>276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131<\/p>\n<p><strong>277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; XVII \u0259srin sonu<\/p>\n<p><strong>278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.<\/p>\n<p>-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si<\/p>\n<p>-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q<\/p>\n<p><strong>MEMARLIQ.<\/strong><\/p>\n<p><strong>279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131<\/p>\n<p>-Nardaran m\u0259scidi<\/p>\n<p>-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131<\/p>\n<p><strong>S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :<\/strong><\/p>\n<p>-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?<\/strong><\/p>\n<p>-1722-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT<\/strong><\/p>\n<p><strong>282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.<\/strong><\/p>\n<p>-1722-ci ild\u0259<\/p>\n<p><strong>283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?<\/strong><\/p>\n<p>-1723 &#8211; c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><strong>284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018frd\u0259bilin<\/p>\n<p><strong>286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.<\/p>\n<p><strong>287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri<\/strong> <strong>n\u0259tic\u0259sind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.<\/p>\n<p><strong>290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di<\/p>\n<p><strong>293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):<\/strong><\/p>\n<p>-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi<\/p>\n<p>-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131<\/p>\n<p><strong>294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.<\/p>\n<p><strong>XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)<\/strong><\/p>\n<p><strong>296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r? <\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab<\/p>\n<p><strong>297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad<\/p>\n<p><strong>298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.<\/p>\n<p><strong>299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)<\/p>\n<p>Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259n<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark21\"><\/a><strong>C\u018fNUB XANLIQLARI <\/strong><\/p>\n<p><strong>URM\u0130YA XANLI\u011eI:<\/strong><\/p>\n<p><strong>300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.<\/p>\n<p><strong>301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.<\/p>\n<p><strong>302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?<\/strong><\/p>\n<p>-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .<\/p>\n<p><strong>\u015e\u0130MAL XANLIQLARl<\/strong><\/p>\n<p><strong>303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.<\/p>\n<p><strong>304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.<\/p>\n<p><strong>305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?<\/strong><\/p>\n<p>-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259li<\/p>\n<p><strong>307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi<\/p>\n<p><strong>308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n<p><strong>309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?<\/strong><\/p>\n<p>-1774-c\u00fc ild\u0259<\/p>\n<p><strong>310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.<\/p>\n<p><strong>311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.<\/p>\n<p><strong>312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.<\/p>\n<p><strong>313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.<\/p>\n<p><strong>314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Heyd\u0259rqulu xan idi<\/p>\n<p><strong>316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>-banisi Mir Mehdi xan idi<\/p>\n<p><strong>317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.<\/p>\n<p><strong>318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.<\/p>\n<p><strong>319.Xanl\u0131qlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r? <\/strong><\/p>\n<p>-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba<\/p>\n<p><strong>321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :<\/strong><\/p>\n<p>-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011f<\/p>\n<p><strong>RUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.<\/p>\n<p><strong>324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.<\/p>\n<p><strong>325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.<\/p>\n<p>1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n<p>1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.<\/p>\n<p>1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/p>\n<p>1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark22\"><\/a><strong>327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):<\/strong><\/p>\n<p>-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.<\/p>\n<p>1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.<\/p>\n<p>1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/p>\n<p>1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>2.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.<\/p>\n<p>3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi<\/p>\n<p>4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.<\/p>\n<p><strong>328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :<\/strong><\/p>\n<p>-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?<\/strong><\/p>\n<p>-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.<\/p>\n<p><strong>330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark23\"><\/a><strong>331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259ki xan saray\u0131<\/p>\n<p>-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)<\/p>\n<p>-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark24\"><\/a><strong>\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA<\/strong><\/p>\n<p><strong>332.Rusiya ilk vaxtlar :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p><strong>334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.<\/p>\n<p><strong>335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri<\/p>\n<p>-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri<\/p>\n<p><strong>336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:<\/strong><\/p>\n<p>-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259<\/p>\n<p><strong>339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p><strong>340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p><strong>341.\u0130lk \u00fcsyan:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.<\/p>\n<p><strong>342.1831-ci ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.<\/p>\n<p><strong>343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :<\/strong><\/p>\n<p>-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.<\/p>\n<p><strong>344.Sonuncu \u00fcsyan:<\/strong><\/p>\n<p>-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.<\/p>\n<p><strong>345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.<\/p>\n<p><strong>346.1844-c\u0131 ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.<\/p>\n<p><strong>347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>1.Tiflis<\/p>\n<p>2.Kutais<\/p>\n<p>3.D\u0259rb\u0259nd<\/p>\n<p>4.\u015eamax\u0131<\/p>\n<p><strong>348.1849-cu ild\u0259: <\/strong><\/p>\n<p>-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.<\/p>\n<p><strong>349.1859-cu ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>350.1868-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>351.1841 -ci ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :<\/strong><\/p>\n<p>-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:<\/strong><\/p>\n<p>-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131<\/p>\n<p>-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi<\/p>\n<p>-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark25\"><\/a><strong>354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):<\/strong><\/p>\n<p>-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.<\/p>\n<p>-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.<\/p>\n<p>-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.<\/p>\n<p><strong>355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi<\/p>\n<p>-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi<\/p>\n<p>-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.<\/p>\n<p><strong>356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131<\/p>\n<p><strong>358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.<\/p>\n<p><strong>359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131<\/p>\n<p><strong>360.1872-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>361.1879-cu ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .<\/p>\n<p><strong>362.80-ci ill\u0259rd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi<\/p>\n<p><strong>363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>364.1880-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi<\/p>\n<p><strong>365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)<\/strong><\/p>\n<p>-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.<\/p>\n<p>-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.<\/p>\n<p>-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark26\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259<\/strong><\/p>\n<p><strong>366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131<\/p>\n<p>-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131<\/p>\n<p>-Texniki gerilik<\/p>\n<p>-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-H.Z.Ta\u011f\u0131yev<\/p>\n<p>-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev<\/p>\n<p>-Musa Na\u011f\u0131yev<\/p>\n<p><strong>368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r<\/p>\n<p>2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.<\/p>\n<p><strong>369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.<\/p>\n<p><strong>370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark27\"><\/a><strong>371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR<\/strong><\/p>\n<p>-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131<\/p>\n<p>-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131<\/p>\n<p>-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131<\/p>\n<p>-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131<\/p>\n<p>-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. <em>Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.<\/em><\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark28\"><\/a><strong>372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI<\/strong><\/p>\n<p>-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxan<\/p>\n<p>H.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. <em>1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.<\/em><\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259<\/strong><\/p>\n<p><strong>373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Teymur Novruzov<\/p>\n<p>-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov <em>(ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)<\/em><\/p>\n<p>-Qalib V\u0259kilov<\/p>\n<p>-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov<\/p>\n<p><strong>374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov<\/p>\n<p>2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski<\/p>\n<p>3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov<\/p>\n<p>4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski<\/p>\n<p><strong>375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131<\/p>\n<p>-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal <em>T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da<\/em> n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r<\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131<\/p>\n<p>-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski<\/p>\n<p>-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova<\/p>\n<p>-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r<\/p>\n<p>-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu<\/p>\n<p><strong>377.R\u0259ssamlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli<\/p>\n<p><strong>378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d<\/p>\n<p><strong>379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.<\/strong><\/p>\n<p><strong>380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :<\/strong><\/p>\n<p>-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.<\/p>\n<p><strong>381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda<\/strong> :<\/p>\n<p>-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.<\/p>\n<p><strong>382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.<\/p>\n<p><strong>383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.<\/p>\n<p>2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.<\/p>\n<p><strong>384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.<\/p>\n<p><strong>385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.<\/p>\n<p><strong>386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaq<\/p>\n<p>B\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi<\/p>\n<p>1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.<\/p>\n<p><strong>387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :<\/strong><\/p>\n<p>-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :<\/strong><\/p>\n<p>-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.<\/p>\n<p><strong>389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.<\/p>\n<p><strong>390.AXC-d\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.<\/p>\n<p><strong>391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.<\/p>\n<p><strong>392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :<\/strong><\/p>\n<p>-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131<\/p>\n<p><strong>393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131<\/p>\n<p><strong>394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.<\/p>\n<p><strong>395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.<\/p>\n<p><strong>396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :<\/strong><\/p>\n<p>-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>398.1919-ci ilin avqustunda :<\/strong><\/p>\n<p>-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.<\/p>\n<p><strong>399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:<\/strong><\/p>\n<p>-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si<\/p>\n<p>-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si<\/p>\n<p>-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. <em>Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyski<\/em><\/p>\n<p><em>idi.<\/em><\/p>\n<p>-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si<\/p>\n<p>-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. <em>Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi<\/em>. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri <em>\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov<\/em> idi.<\/p>\n<p>-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi<\/p>\n<p><strong>AXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU<\/strong><\/p>\n<p><strong>400.1920-ci ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.<\/p>\n<p><strong>401.1918-ci iId\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.<\/p>\n<p>-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si<\/p>\n<p>-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>402.1919-ci il 15 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si<\/p>\n<p>-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark30\"><\/a><strong>404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:<\/strong><\/p>\n<p>-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.<\/p>\n<p>-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.<\/p>\n<p>-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.<\/p>\n<p>-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark31\"><\/a><strong>AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU<\/strong><\/p>\n<p><strong>405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.<\/p>\n<p><strong>406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.<\/p>\n<p><strong>407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti<\/p>\n<p>2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si<\/p>\n<p>3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u0259<\/p>\n<p>4. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si<\/p>\n<p>5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259si<\/p>\n<p><strong>C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI<\/strong><\/p>\n<p><strong>408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131<\/p>\n<p>-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.<\/p>\n<p><strong>410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>2. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>3.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark33\"><\/a><strong>AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.<\/p>\n<p><strong>413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>2.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili<\/p>\n<p>3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si<\/p>\n<p>4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi<\/p>\n<p>5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.<\/p>\n<p><strong>415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.<\/p>\n<p>2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.<\/p>\n<p>3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:<\/strong><\/p>\n<p>-Bol\u015fevik terroru<\/p>\n<p>-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131<\/p>\n<p><strong>417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:<\/strong><\/p>\n<p>-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.<\/p>\n<p><strong>418.1920-ci ilin iynunda:<\/strong><\/p>\n<p>-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.<\/p>\n<p><strong>419.1920-ci ilin iyununda:<\/strong><\/p>\n<p>-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.<\/p>\n<p><strong>420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r&#8221; elan etmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.<\/p>\n<p><strong>422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :<\/strong><\/p>\n<p>-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.<\/p>\n<p><strong>423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><strong>424.1922-ci ilin mart\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.<\/p>\n<p><strong>426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131<\/p>\n<p>-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi<\/p>\n<p>-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)<\/p>\n<p><strong>427.1923-c\u00fc ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.<\/p>\n<p><strong>428.1924-c\u00fc ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259<\/p>\n<p>-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi<\/p>\n<p>-M\u0259d\u0259ni quruculuq<\/p>\n<p>-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi<\/p>\n<p>-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili<\/p>\n<p>-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il<\/p>\n<p>-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si<\/p>\n<p>-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131<\/p>\n<p>-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>431.AKTYORLAR:<\/strong><\/p>\n<p>-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,<\/p>\n<p><strong>432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski<\/p>\n<p><strong>433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<p><strong>434.\u0130lk s\u0259sli film:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir<\/p>\n<p><strong>435.1929-cu ild\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,<\/p>\n<p><strong>436.1939-cu ild\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi<\/p>\n<p><strong>437.1937-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark36\"><\/a><strong>K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.Cavad<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark37\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259<\/p>\n<p><strong>441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.<\/p>\n<p><strong>443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi<\/p>\n<p><strong>444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131<\/p>\n<p>223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131<\/p>\n<p>271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131<\/p>\n<p>402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)<\/p>\n<p><strong>445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:<\/strong><\/p>\n<p>-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.<\/p>\n<p><strong>448.Idris V\u0259liyev:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi<\/p>\n<p><strong>449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :<\/strong><\/p>\n<p>-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>450.Ziya B\u00fcnyadov :<\/strong><\/p>\n<p>-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.<\/p>\n<p><strong>451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.<\/p>\n<p><strong>452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark38\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI<\/strong><\/p>\n<p><strong>454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:<\/strong><\/p>\n<p>\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.<\/p>\n<p><strong>456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:<\/strong><\/p>\n<p>-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.<\/p>\n<p><strong>458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark39\"><\/a><strong>C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:<\/strong><\/p>\n<p>-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.<\/p>\n<p><strong>461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.<\/p>\n<p><strong>462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:<\/strong><\/p>\n<p>1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si<\/p>\n<p>2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si<\/p>\n<p>3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si<\/p>\n<p>4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p><strong>463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.<\/p>\n<p><strong>464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:<\/strong><\/p>\n<p>-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>466.1945-ci ilin mart\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n<\/p>\n<p>yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>467.Filml\u0259r: <\/strong><\/p>\n<p>-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d<\/p>\n<p><strong>468.R\u0259ssamlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI<\/strong> <strong>\u0130LL\u018fRD\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.<\/p>\n<p><strong>470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.<\/p>\n<p><strong>471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.<\/p>\n<p><strong>473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p>-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:<\/strong><\/p>\n<p>-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131<\/p>\n<p><strong>475.1953-c\u00fc ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>Stalin \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>476.N.Xru\u015fov:<\/strong><\/p>\n<p>SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.<\/p>\n<p><strong>477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><em>2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.<\/em><\/p>\n<p>3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu<\/p>\n<p>4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi<\/p>\n<p>5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,<\/p>\n<p>A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.<\/p>\n<p><strong>478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.<\/p>\n<p><strong>479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.<\/p>\n<p><strong>480.1947-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi<\/p>\n<p><strong>481.1961-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi<\/p>\n<p><strong>482.1956-c\u0131 ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131<\/p>\n<p><strong>483.1967-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131<\/p>\n<p><strong>484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:<\/strong><\/p>\n<p>1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub<\/p>\n<p>2.Bak\u0131 hava liman\u0131<\/p>\n<p>3.D\u00f6vl\u0259t sirki<\/p>\n<p>4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi<\/p>\n<p>5.H\u00f6kum\u0259t evi<\/p>\n<p>6.Respublika stadionu<\/p>\n<p><strong>M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)<\/strong><\/p>\n<p><strong>485.1959-cu ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.<\/p>\n<p><strong>486.1966-c\u0131 ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.<\/p>\n<p><strong>487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.<\/p>\n<p><strong>488.B\u018fST\u018fKARLAR:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov<\/p>\n<p><strong>489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova<\/p>\n<p><strong>490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:<\/strong><\/p>\n<p>\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli<\/p>\n<p><strong>491.R\u018fSSAMLAR:<\/strong><\/p>\n<p>Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov<\/p>\n<p><strong>492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov<\/p>\n<p><strong>493.Kinolar:<\/strong><\/p>\n<p>\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201d<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark40\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA<\/strong><\/p>\n<p><strong>494.1969-cu ilinin iyulunda:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>495.Heyd\u0259r \u018fliyev :<\/strong><\/p>\n<p>-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131<\/p>\n<p>-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi<\/p>\n<p>-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi<\/p>\n<p>-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131<\/p>\n<p><strong>497.1978-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.<\/p>\n<p><strong>498.1975-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.<\/p>\n<p><strong>499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.<\/p>\n<p><strong>500. 1985-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi<\/p>\n<p><strong>501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndi<\/p>\n<p><strong>M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)<\/strong><\/p>\n<p><strong>502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: <\/strong> <strong>503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.<\/strong><\/p>\n<p>-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 &#8211; 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131<\/p>\n<p>-2.Respublika saray\u0131 &#8211; 2. Yeni zoopark<\/p>\n<p>-3.Moskva mehmanxanas\u0131 &#8211; 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi<\/p>\n<p><strong>504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi<\/p>\n<p><strong>505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.<\/p>\n<p><strong>506.B\u018fST\u018fKARLAR:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)<\/p>\n<p><strong>507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov<\/p>\n<p><strong>508.AKTYORLAR:<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong> M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev<\/p>\n<p><strong>509.K\u0130NOLAR:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>510.1985-ci ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.<\/p>\n<p><strong>511.Zori Balayan :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>512.1988-ci ilin avqustunda:<\/strong><\/p>\n<p>-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.<\/p>\n<p><strong>XALQ H\u018fR\u018fKATI<\/strong><\/p>\n<p><strong>514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.<\/p>\n<p><strong>515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:<\/strong><\/p>\n<p>1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<\/p>\n<p><strong>516.1989-cu ild\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.<\/p>\n<p><strong>519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi<\/p>\n<p><strong>520.1990 may\u0131n 19-da:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di<\/p>\n<p><strong>521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi<\/p>\n<p><strong>522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><strong>523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi<\/p>\n<p><strong>524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :<\/strong><\/p>\n<p>-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259di<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark41\"><\/a><strong>M\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>525.1991-ci ilin 30 avqustunda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi<\/p>\n<p><strong>526.1991-ci il 3 sentyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131<\/p>\n<p><strong>527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.<\/p>\n<p><strong>528.1991-ci il 9 oktyabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi<\/p>\n<p><strong>529.1991-ci il 18 oktyabr:<\/strong><\/p>\n<p>1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi<\/p>\n<p>2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi<\/p>\n<p>3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur<\/p>\n<p><strong>530.1991-ci il 20 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.<\/p>\n<p><strong>531.1991-ci il 26 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.<\/p>\n<p><strong>532.1991 8 dekabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r<\/p>\n<p><strong>533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi<\/p>\n<p><strong>534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p>-Ruminiya<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark42\"><\/a> -Pakistan<\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>\u0130sve\u00e7r\u0259<\/p>\n<p>-\u0130ran<\/p>\n<p><strong>535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:<\/strong><\/p>\n<p>-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)<\/p>\n<p>&#8211; 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/p>\n<p>&#8211; 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)<\/p>\n<p>&#8211; 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdu<\/p>\n<p><strong>QARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>536.1992-ci il yanvar:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.<\/p>\n<p><strong>537.1992-ci il 25-26 fevral:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.<\/p>\n<p><strong>538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>539.1992-ci il 9 may :<\/strong><\/p>\n<p>-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular<\/p>\n<p><strong>540.1992-ci il 18 may:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edib<\/p>\n<p>La\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>541.1992-ci il 7 iyun:<\/strong><\/p>\n<p>-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>542.1992-ci il 15 may:<\/strong><\/p>\n<p>-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.<\/p>\n<p><strong>543.1992-ci il iyun:<\/strong><\/p>\n<p>-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.<\/p>\n<p><strong>544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si<\/p>\n<p>2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u0131<\/p>\n<p>3. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131<\/p>\n<p><strong>545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong>N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.<\/p>\n<p><strong>546.1993-c\u00fc il 2 aprel:<\/strong><\/p>\n<p>-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi<\/p>\n<p><strong>M\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e<\/strong><\/p>\n<p><strong>547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:<\/strong><\/p>\n<p>1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>2.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>3.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131<\/p>\n<p><strong>548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:<\/strong><\/p>\n<p>1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u0131<\/p>\n<p>2. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u0131<\/p>\n<p>3. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u0131<\/p>\n<p>4. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131<\/p>\n<p><strong>549.1992-ci il 16 oktyabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.<\/p>\n<p><strong>550.1992-ci 21 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p><strong>551.1993-c\u00fc il iyun:<\/strong><\/p>\n<p>-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.<\/p>\n<p><strong>552.1993-c\u00fc il 15 iyun:<\/strong><\/p>\n<p>-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.<\/p>\n<p><strong>553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:<\/strong><\/p>\n<p>-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n<p><strong>554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu<\/p>\n<p><strong>555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr<\/strong>:<\/p>\n<p>-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>556.1993 30 oktyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.<\/p>\n<p><strong>557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. AB\u015e<\/p>\n<p>2.Rusiya<\/p>\n<p>3. Fransa<\/p>\n<p><strong>559.1994-c\u00fc il 12 may:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131<\/p>\n<p><strong>560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.<\/p>\n<p><strong>H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT<\/strong><\/p>\n<p><strong>561.1995-ci il 12 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p><strong>562.1995 12 noyabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p><strong>563.1996-c\u0131 il fevral:<\/strong><\/p>\n<p>-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>564.1996-c\u0131 il avqust :<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi<\/p>\n<p><strong>565.1998-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi<\/p>\n<p>-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi<\/p>\n<p><strong>566.1999-ci il 12 dekabr:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi<\/p>\n<p><strong>567.2000-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131<\/p>\n<p>-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi<\/p>\n<p><strong>BAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL<\/strong> <strong>T\u018fR\u018fQQ\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:<\/strong><\/p>\n<p>-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:<\/strong><\/p>\n<p>-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu<\/p>\n<p><strong>570.1994-c\u00fc il:<\/strong><\/p>\n<p>-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.<\/p>\n<p><strong>571.1995-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>572.1996-c\u0131 il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi<\/p>\n<p>-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu<\/p>\n<p><strong>573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :<\/strong><\/p>\n<p>-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131<\/p>\n<p><strong>574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>575.1994-cu il:<\/strong><\/p>\n<p>-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu<\/p>\n<p><strong>576.1994-c\u00fc il 12 may:<\/strong><\/p>\n<p>-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.<\/p>\n<p><strong>577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi: <\/strong><\/p>\n<p>-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.<\/p>\n<p><strong>578.1996-c\u0131 il:<\/strong><\/p>\n<p>-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir<\/p>\n<p><strong>577.1997-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b<\/p>\n<p><strong>578.1998-ci il Bak\u0131da:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p><strong>579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.<\/p>\n<p><strong>580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.<\/p>\n<p><strong>M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n<p><strong>581.1991-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p><strong>582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131<\/p>\n<p><strong>583.1992-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi<\/p>\n<p><strong>585.1996-c\u0131 il :<\/strong><\/p>\n<p>-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131<\/p>\n<p>-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc<\/p>\n<p><strong>586.1997-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu<\/p>\n<p>-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur<\/p>\n<p>-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.<\/p>\n<p><strong>587.1998-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131<\/p>\n<p>-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu<\/p>\n<p><strong>588.2000-ci il: <\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi<\/p>\n<p>-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildi<\/p>\n<p><strong>YEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU<\/strong><\/p>\n<p><strong>589.2001-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu<\/p>\n<p>-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu<\/p>\n<p>-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi<\/p>\n<p><strong>590.2002-ci il: <\/strong><\/p>\n<p>-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<p><strong>591.2003-c\u00fc il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.<\/p>\n<p>&#8211; 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>592.2005-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri <em>\u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 <\/em>t\u0259ltif olundular.<\/p>\n<p><strong>593.2006-c\u0131 il 16 mart:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131<\/p>\n<p>ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><strong>594.2008- ci il 15 oktyabr:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.<\/p>\n<p><strong>SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF<\/strong><\/p>\n<p><strong>595.2001-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131<\/p>\n<p><strong>596.2002-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur<\/p>\n<p><strong>597. 2003-c\u00fc il :<\/strong><\/p>\n<p>-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi<\/p>\n<p><strong>598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi<\/p>\n<p><strong>599.2008-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildi<\/p>\n<p><strong>M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT<\/strong><\/p>\n<p><strong>600.2001-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.<\/p>\n<p>-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131<\/p>\n<p>-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur<\/p>\n<p><strong>601.2002-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131<\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir<\/p>\n<p><strong>602.2005-ci il 10 may :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu<\/p>\n<p><strong>603.2009-cu iI:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi<\/p>\n<p><strong>604.2011-ci il:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><strong>XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR<\/strong><\/p>\n<p><strong>605.2001-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir<\/p>\n<p><strong>606.2002-ci-il :<\/strong><\/p>\n<p>-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<p><strong>607.2002-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir<\/p>\n<p><strong>608.2003-c\u00fc il :<\/strong><\/p>\n<p>-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu<\/p>\n<p><strong>609.2004-cu il :<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<p><strong>610.2005-ci il :<\/strong><\/p>\n<p>-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdu<\/p>\n<p><strong>CO\u011eRAF\u0130YA<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya<\/strong>. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.<\/p>\n<p><strong>Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131<\/strong>. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131<\/strong>. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131<\/strong>. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.<\/p>\n<p><strong>D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131<\/strong>. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131<\/strong>. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center;\"><strong>Co\u011frafiya <\/strong><\/h3>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark44\"><\/a><strong>\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Pifaqora<\/p>\n<p><strong>2.\u018fl-Biruni:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki: <\/strong><\/p>\n<p>-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p><strong>4. Qlobus :<\/strong><\/p>\n<p>-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.<\/p>\n<p><strong>5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211;<\/strong> meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Ekvator.<\/p>\n<p><strong>7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; paralell\u0259r<\/p>\n<p><strong>8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :<\/strong><\/p>\n<p>-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.<\/p>\n<p><strong>9.G\u00fcn\u0259\u015f:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :<\/strong><\/p>\n<p>-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td>Merkuri<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2<\/td>\n<td>Venera<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3<\/td>\n<td>Yer<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4<\/td>\n<td>Mars<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5<\/td>\n<td>Yupiter<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6<\/td>\n<td>Saturn<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7<\/td>\n<td>Uran<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8<\/td>\n<td>Neptun<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9<\/td>\n<td>Pluton<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><strong>11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 29,8 km\/saniy\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.<\/p>\n<p><strong>13.21 martda:<\/strong><\/p>\n<p>-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>14.22 iyunda :<\/strong><\/p>\n<p>-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.<\/p>\n<p><strong>15.22 dekabrda:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark45\"><\/a><strong>ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>16.Atmosfer:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>17. Atmosferin t\u0259rkibi:<\/strong><\/p>\n<p>-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.<\/p>\n<p><strong>18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Troposfer<\/p>\n<p>2.Stratosfer<\/p>\n<p>3.Mezosfer<\/p>\n<p>4.Termosfer<\/p>\n<p>5.Ekzosfer<\/p>\n<p><strong>19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur: <\/strong><\/p>\n<p>s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l<\/p>\n<p><strong>20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:<\/strong><\/p>\n<p>-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p><strong>21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:<\/strong><\/p>\n<p>-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr<\/p>\n<p><strong>22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-barometr.<\/p>\n<p><strong>23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-Bulud<\/p>\n<p><strong> 25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>1. Topa<\/p>\n<p>2. Layl\u0131<\/p>\n<p>3. L\u0259l\u0259kvari<\/p>\n<p><strong>26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-Ya\u011f\u0131nt\u0131<\/p>\n<p><strong>27.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>28.Qar n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>29.Dolu n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.<\/p>\n<p><strong>30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>1. Filippin<\/p>\n<p>2. \u018fr\u0259bistan<\/p>\n<p>3. M\u0259rcan<\/p>\n<p>4. C\u0259nubi \u00c7in<\/p>\n<p><strong>33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r: <\/strong><\/p>\n<p>M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda<\/p>\n<p><strong>34.Bo\u011faz n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:<\/strong><\/p>\n<p>1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)<\/p>\n<p>2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)<\/p>\n<p>3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)<\/p>\n<p><strong>36.\u018fn uzun bo\u011faz :<\/strong><\/p>\n<p>-Mozambik<\/p>\n<p><strong>37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :<\/strong><\/p>\n<p>-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r<\/p>\n<p><strong>38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>39.Ada n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-3 qrupa<\/p>\n<p>1.Materik<\/p>\n<p>2.Vulkanik<\/p>\n<p>3.M\u0259rcan<\/p>\n<p><strong>41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:<\/strong><\/p>\n<p>1. Qrelandiya<\/p>\n<p>2. Yeni Qvineya<\/p>\n<p>3.Kalimantan<\/p>\n<p>4.Madaqaskar<\/p>\n<p><strong>42.Yar\u0131mada n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:<\/strong><\/p>\n<p>1.\u018fr\u0259bistan<\/p>\n<p>2.Hisdistan<\/p>\n<p>3.Hind-\u00c7in<\/p>\n<p>4.Labrador<\/p>\n<p>5.Skandinaviya<\/p>\n<p><strong>44.\u00c7ay n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark46\"><\/a><strong>MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)<\/strong><\/p>\n<p><strong>45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-materik<\/p>\n<p><strong>46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:<\/strong><\/p>\n<p>-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 var<\/p>\n<p><em>Materikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:<\/em><\/p>\n<p>1.Avrasiya 1.Asiya<\/p>\n<p>2.\u015eimali Amerika 2.Avropa<\/p>\n<p>3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika<\/p>\n<p>4.Afrika 4.Amerika<\/p>\n<p>5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya<\/p>\n<p>6.Antraktida 6.Antraktida<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark47\"><\/a><strong>47.AVRAS\u0130YA:<\/strong><\/p>\n<p>Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.<\/p>\n<p><em>Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri:<\/em> \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.<\/p>\n<p><em>\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si<\/em> Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz<\/p>\n<p><em> \u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri:<\/em> \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahili<\/p>\n<p><em>Yaylalar:<\/em> \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta Sibir<\/p>\n<p><em>Da\u011flar:<\/em> Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, Altay<\/p>\n<p>Avrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur <em>\u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)<\/em><\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark48\"><\/a><strong>48.AVROPA:<\/strong><\/p>\n<p><em>D\u0259nizl\u0259r:<\/em> A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara<\/p>\n<p><em>Bo\u011fazlar:<\/em> La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, Dardanel<\/p>\n<p>Adalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131<\/p>\n<p><em>Yar\u0131madalar:<\/em> Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m<\/p>\n<p><em>\u00c7aylar:<\/em> Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.<\/p>\n<p><em>G\u00f6ll\u0259r:<\/em> X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark49\"><\/a><strong>49.AS\u0130YA<\/strong><\/p>\n<p><em>D\u0259nizl\u0259r:<\/em> Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.<\/p>\n<p><em>K\u00f6rf\u0259zl\u0259r:<\/em> Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259n<\/p>\n<p><em>Bo\u011fazlar:<\/em> Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fcz<\/p>\n<p><em>Adalar:<\/em> Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131<\/p>\n<p><em>Yar\u0131madalar:<\/em> Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik Asiya<\/p>\n<p><em>Oval\u0131qlar:<\/em> Mesopotamiya, Hind-Qanq<\/p>\n<p><em>Yaylalar:<\/em> T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu<\/p>\n<p><em>\u00c7aylar:<\/em> Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><em>G\u00f6ll\u0259r:<\/em> Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark50\"><\/a><strong>50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KA<\/strong><\/p>\n<p><em>Berinq bo\u011faz\u0131<\/em> onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><em>K\u00f6rf\u0259zl\u0259r:<\/em> Alyaska, Kaliforniya, Meksika, Hudzon<\/p>\n<p><em>Bo\u011fazlar:<\/em> Berinq, Hudzon<\/p>\n<p><em>Adalar:<\/em> Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck Antil<\/p>\n<p><em>Yarmadalar:<\/em> Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, Labrador<\/p>\n<p><em>D\u00fcz\u0259nlikl\u0259r:<\/em> M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259r<\/p>\n<p><em>Oval\u0131qlar:<\/em> Atlantikboyu, Meksikasahili, Missisipi<\/p>\n<p><em>Yaylalar:<\/em> Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131<\/p>\n<p><em>Da\u011flar:<\/em> Appala\u00e7, Kordilyer<\/p>\n<p><em>\u00c7aylar:<\/em> Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-<em>Sakit okeana<\/em> t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill <em>\u015eimal Buzlu okeana<\/em> t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado <em>Sakit okeana<\/em> t\u00f6k\u00fcl\u00fcr<\/p>\n<p><em>G\u00f6ll\u0259r:<\/em> Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131<\/p>\n<p><strong>C\u0259nubi Amerika<\/strong><\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark51\"><\/a><strong>51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-Akonkaqua.<\/p>\n<p><strong>52. C\u0259nubi Amerika:<\/strong><\/p>\n<p><strong> &#8211;<\/strong> Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.<\/p>\n<p><strong>53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:<\/strong><\/p>\n<p>-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong> 54.Amazon \u00e7ay\u0131: <\/strong><\/p>\n<p>-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.<\/p>\n<p><strong>55.C\u0259nubi Amerikada:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Parana \u00e7ay\u0131 var.<\/p>\n<p><strong>56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:<\/strong><\/p>\n<p>-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong>57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong>58.C\u0259nubi Amerika<\/strong> :<\/p>\n<p>-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.<\/p>\n<p><strong>59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :<\/strong><\/p>\n<p>-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.<\/p>\n<p><strong>60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 <strong>C\u0259nubi Amerikadak\u0131<\/strong> q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.<\/p>\n<p><strong>61.Metis kimdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u0131<\/p>\n<p><strong>62.Mulat kimdir? <\/strong><\/p>\n<p>&#8211; avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u0131<\/p>\n<p><strong>63.Sambo kimdir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u0131<\/p>\n<p><strong>64.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark52\"><\/a><strong>65.AFR\u0130KA:<\/strong><\/p>\n<p>-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.<\/p>\n<p>-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena<\/p>\n<p>-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. <em>D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).<\/em><\/p>\n<p>-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. <em>D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.<\/em><\/p>\n<p>-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad<\/p>\n<p>-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark53\"><\/a><strong>ANTRAKT\u0130DA<\/strong><\/p>\n<p><strong>66.Antraktida:<\/strong><\/p>\n<p>-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.<\/p>\n<p>-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.<\/p>\n<p>Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p><strong>AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA<\/strong><\/p>\n<p><strong>67.Avstraliya :<\/strong><\/p>\n<p>-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.<\/p>\n<p>Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.<\/p>\n<p>K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.<\/p>\n<p>D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.<\/p>\n<p>\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu<\/p>\n<p><em>-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong>68.Avstraliya :<\/strong><\/p>\n<p>-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.<\/p>\n<p>\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.<\/p>\n<p>Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi <em>Murrey-Darlinq<\/em> sistemidir.<\/p>\n<p>\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.<\/p>\n<p>Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildir<\/p>\n<p>Okeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark54\"><\/a><strong>69.Sakit Okean:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.<\/p>\n<p><em>-Afrikadan<\/em> ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.<\/p>\n<p>-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman<\/p>\n<p>-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya<\/p>\n<p>-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass<\/p>\n<p>-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya<\/p>\n<p>-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka<\/p>\n<p><strong>70.Atlantik Okean:<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.<\/p>\n<p>-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, &#8211;Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)<\/p>\n<p>-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi<\/p>\n<p>-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f<\/p>\n<p>-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham<\/p>\n<p>-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan<\/p>\n<p><strong>71.Hind Okean\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor<\/p>\n<p>-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya<\/p>\n<p>-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali<\/p>\n<p>-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos<\/p>\n<p>-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond<\/p>\n<p><strong>72.\u015eimal Buzlu Okean:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.<\/p>\n<p>-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7<\/p>\n<p>-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, Novosibir<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>73.Az\u0259rbaycan:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc<\/p>\n<p>-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi<\/p>\n<p>-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f<\/p>\n<p>-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131<\/p>\n<p>-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)<\/p>\n<p>-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)<\/p>\n<p><strong>74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. <em>Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259<\/em><\/p>\n<p>-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259<\/p>\n<p>-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259<\/p>\n<p>-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259<\/p>\n<p>-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259<\/p>\n<p><strong>75. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1.Rusiya<\/p>\n<p>2. \u0130ran<\/p>\n<p>3. Qazax\u0131stan<\/p>\n<p>4. T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p><strong>76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n<p><strong>77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.<\/p>\n<p>-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong>78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:<\/strong><\/p>\n<p>-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong>81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :<\/strong><\/p>\n<p>-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.<\/p>\n<p><strong>82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark55\"><\/a><strong>TEKTON\u0130K ZONALAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir<\/p>\n<p>2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.<\/p>\n<p>3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.<\/p>\n<p>4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.<\/p>\n<p>5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 <em>denudasiya <\/em>prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 <em>akkumlasiya<\/em> prosesi gedir.<\/p>\n<p>Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda <em>k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131<\/em> daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><em>S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259<\/em> prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.<\/p>\n<p><strong>GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU<\/strong><\/p>\n<p><strong>84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.<\/p>\n<p><strong>86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox <em>Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r<\/em>.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark56\"><\/a><strong>FAYDALI QAZINTILARI<\/strong><\/p>\n<p><strong>87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )<\/p>\n<p><strong>88.Neft yataqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f<\/p>\n<p><strong>89.Qaz yataqtar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u0259<\/p>\n<p><strong>90.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan<\/p>\n<p><strong>91.Mis yataqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p><strong>92.Polimetal yataqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay<\/p>\n<p><strong>93.Molibden yata\u011f\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Ordubadda Paraqa\u00e7ay<\/p>\n<p><strong>94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan<\/p>\n<p><strong>95.Civ\u0259 yataqlar\u0131: <\/strong><\/p>\n<p>-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p><strong>96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):<\/strong><\/p>\n<p>-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam<\/p>\n<p><strong>97.Travertin ehtiyatlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/p>\n<p><strong>98.M\u0259rm\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p><strong>99.Mineral bulaqlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),<\/p>\n<p>D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)<\/p>\n<p><strong>100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:<\/strong><\/p>\n<p>-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.<\/p>\n<p>-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.<\/p>\n<p><strong>\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p><strong>102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:<\/strong><\/p>\n<p>-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:<\/strong><\/p>\n<p>-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:<\/strong><\/p>\n<p>-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).<\/p>\n<p><strong>105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)<\/p>\n<p><strong>106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; subtropik v\u0259 m\u00fclayim<\/p>\n<p><strong>107.Respublikada:<\/strong><\/p>\n<p>-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.<\/p>\n<p><strong>108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi<\/p>\n<p>2.M\u00fclayim isti iqlim<\/p>\n<p>3.Soyuq iqli\u0131n<\/p>\n<p>4.Da\u011f tundra iqlimi.<\/p>\n<p>Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.<\/p>\n<p><strong>HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:<\/strong><\/p>\n<p>1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p>2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p>3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.<\/p>\n<p>X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.<\/p>\n<p><strong>110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark58\"><\/a><strong>\u00c7AYLAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.<\/p>\n<p><strong>115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:<\/strong><\/p>\n<p>-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).<\/p>\n<p><strong>116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong><\/p>\n<p><em>1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131<\/em>: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p><em>2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131:<\/em> Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:<\/p>\n<p><em>3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131<\/em>: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.<\/p>\n<p><em>4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:<\/em><\/p>\n<p>1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n<p>2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r<\/p>\n<p>5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib<\/p>\n<p><strong>118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit): <\/strong><\/p>\n<p>-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay<\/p>\n<p><strong>119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:<\/strong><\/p>\n<p>-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:<\/strong><\/p>\n<p>Sar\u0131su<\/p>\n<p><strong>121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:<\/strong><\/p>\n<p>-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr<\/p>\n<p><strong>122.Su anbarlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. <em>Araz \u00fcz\u0259rind\u0259<\/em> B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.<\/p>\n<p><strong>123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:<\/strong><\/p>\n<p>\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.<\/p>\n<p>Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qala<\/p>\n<p>Adalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.<\/p>\n<p>X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun <em>82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr<\/em> X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.<\/p>\n<p><strong>124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var: <\/strong><\/p>\n<p>-S\u0259viyy\u0259 problemi<\/p>\n<p>-Ekoloji problemi<\/p>\n<p>-Bioloji problem<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark60\"><\/a><strong>TORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc<\/strong><\/p>\n<p><strong>125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.<\/p>\n<p><strong>126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><strong>127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>128.\u015eoran torpaqlar:<\/strong><\/p>\n<p>-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><strong>129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.<\/p>\n<p><strong>130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131<\/p>\n<p><strong>131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:<\/strong><\/p>\n<p>-me\u015f\u0259 tutur.<\/p>\n<p><strong>132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:<\/strong><\/p>\n<p>1.F\u0131st\u0131q<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark61\"><\/a> 2.Pal\u0131d<\/p>\n<p>3.V\u0259l\u0259s<\/p>\n<p><strong>133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.<\/p>\n<p><strong>134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:<\/strong><\/p>\n<p>-yoxdur<\/p>\n<p><strong>135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark62\"><\/a><strong>136.Qoruqlar:<\/strong><\/p>\n<p>Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar<\/p>\n<p>\u015eirvan: ceyran<\/p>\n<p>Qarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259si<\/p>\n<p>Pirqulu: da\u011f me\u015f\u0259<\/p>\n<p>Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259<\/p>\n<p>Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259r<\/p>\n<p>B\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131<\/p>\n<p>Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259r<\/p>\n<p><strong>F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA <\/strong><\/p>\n<p><strong>137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:<\/strong><\/p>\n<p>-B\u00f6y\u00fck Qafqaz<\/p>\n<p>-Ki\u00e7ik Qafqaz<\/p>\n<p>-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi<\/p>\n<p>-Orta Araz<\/p>\n<p>-L\u0259nk\u0259ran<\/p>\n<p><strong>138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu<\/p>\n<p>-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu<\/p>\n<p>-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p><strong>139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p><strong>140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)<\/p>\n<p><strong>141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu<\/p>\n<p><strong>142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:<\/strong><\/p>\n<p>-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu<\/p>\n<p>-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay<\/p>\n<p>-Qazax-Qaraba\u011f<\/p>\n<p>-K\u00fcdril-\u015firvan<\/p>\n<p>-Arazboyu<\/p>\n<p>-K\u00fcr-Araz<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark63\"><\/a><strong>AZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:<\/strong><\/p>\n<p>-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.<\/p>\n<p>\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.<\/p>\n<p><strong>145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?<\/strong><\/p>\n<p>-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark64\"><\/a><strong>XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI<\/strong><\/p>\n<p><strong>146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:<\/strong><\/p>\n<p>-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131<\/p>\n<p><strong>148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad<\/p>\n<p><strong>149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131: <\/strong><\/p>\n<p>X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark65\"><\/a><strong>AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:<\/strong><\/p>\n<p>1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.<\/p>\n<p>2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark66\"><\/a><strong>\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K<\/strong><\/p>\n<p><strong>151.TAXIL\u00c7ILIQ:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad<\/p>\n<p><strong>152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:<\/strong><\/p>\n<p>-L\u0259nk\u0259ranAstara<\/p>\n<p><strong>153.PAMBIQLIQ:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu<\/p>\n<p><strong>154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p><strong>155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; L\u0259nk\u0259ran,Astara<\/p>\n<p><strong>156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur<\/p>\n<p><strong>157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:<\/strong><\/p>\n<p>-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)<\/p>\n<p><strong>158.KARTOF\u00c7ULUQ:<\/strong><\/p>\n<p>-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar<\/p>\n<p><strong>159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:<\/strong><\/p>\n<p>-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van<\/p>\n<p><strong>160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:<\/strong><\/p>\n<p>-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark67\"><\/a><strong>161.HEYVANDARLIQ:<\/strong><\/p>\n<p>-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>162.BARAMA\u00c7ILIQ:<\/strong><\/p>\n<p>Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.<\/p>\n<p><strong>163.BALIQ\u00c7ILIQ:<\/strong><\/p>\n<p>-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark68\"><\/a><strong>N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR<\/strong><\/p>\n<p><strong>164.D\u018fM\u0130RYOLU:<\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)<\/p>\n<p><strong>165.SU N\u018fQL\u0130YYATI: <\/strong><\/p>\n<p>-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>166.AEROPORTLAR: <\/strong><\/p>\n<p>-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.<\/p>\n<p><strong>167.BORU K\u018fM\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131<\/p>\n<p><strong>168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :<\/strong><\/p>\n<p>-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>169.\u0130p\u0259k yolu:<\/strong><\/p>\n<p>-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.<\/p>\n<p><strong>170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.<\/p>\n<p><strong>172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:<\/strong><\/p>\n<p>-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.<\/p>\n<p><strong>173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark69\"><\/a><strong>\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA<\/strong><\/p>\n<p><strong>174<em>.Az\u0259rbaycanda :<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em> -5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:<\/em><\/p>\n<p><strong>175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.<\/strong><\/p>\n<p>Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:<\/p>\n<p>-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r<\/p>\n<p>2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir<\/p>\n<p>3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.<\/p>\n<p><strong>176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.<\/strong><\/p>\n<p>-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.<\/p>\n<p>6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.<\/p>\n<p>7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.<\/p>\n<p>T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.<\/p>\n<p><strong>177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu: <\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.<\/p>\n<p><strong>178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.<\/strong><\/p>\n<p>-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu. <\/strong><\/p>\n<p>T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.<\/p>\n<p><strong>180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar: <\/strong><\/p>\n<p>-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.<\/p>\n<p><strong>181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.<\/p>\n<p><strong>182.Bak\u0131n\u0131n peyki :<\/strong><\/p>\n<p>-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.<\/p>\n<p><strong>183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.<\/p>\n<p><strong>184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark70\"><\/a><strong>D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:<\/strong><\/p>\n<p>1.Respublika<\/p>\n<p>2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.<\/p>\n<p>Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Yaponiya<\/p>\n<p>2.Bel\u00e7ika<\/p>\n<p>3.Malaziya<\/p>\n<p>4.Niderland<\/p>\n<p>5.Tailand<\/p>\n<p>6.L\u00fcksemburq<\/p>\n<p>7.Nepal<\/p>\n<p>8.K\u00fcveyt<\/p>\n<p>9.Oman<\/p>\n<p>10.B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/p>\n<p>11.B\u018f\u018f<\/p>\n<p>12.Norve\u00e7<\/p>\n<p>13. Qatar<\/p>\n<p>14. \u0130sve\u00e7<\/p>\n<p>15.\u0130ordaniya<\/p>\n<p>16. Danimarka<\/p>\n<p>17.\u0130spaniya<\/p>\n<p>18. M\u0259rake\u015f<\/p>\n<p><strong>187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri: <\/strong><\/p>\n<p>-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir<\/p>\n<p>1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131<\/p>\n<p>2.Vatikan<\/p>\n<p><strong>188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td>Rusiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2<\/td>\n<td>Kanada<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3<\/td>\n<td>\u00c7in<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4<\/td>\n<td>AB\u015e<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5<\/td>\n<td>Braziliya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6<\/td>\n<td>Avstraliya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7<\/td>\n<td>Hindistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8<\/td>\n<td>Argentina<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9<\/td>\n<td>Qazax\u0131stan<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>10 \u018flcazair,<\/p>\n<p>11 Meksika,<\/p>\n<p>12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131<\/p>\n<p><strong>189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td>\u00c7in<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2<\/td>\n<td>Hindistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3<\/td>\n<td>AB\u015e<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4<\/td>\n<td>\u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><\/td>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5.<\/td>\n<td>Braziliya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6.<\/td>\n<td>Pakistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7.<\/td>\n<td>Rusiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8.<\/td>\n<td>Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9.<\/td>\n<td>Yaponiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>10.<\/td>\n<td>Nigeriya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>11.<\/td>\n<td>Meksika<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><strong>190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>1. Vatikan<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>2.<\/td>\n<td colspan=\"2\">Nauru<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3.<\/td>\n<td colspan=\"2\">Palau<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4.<\/td>\n<td colspan=\"2\">Monako<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"3\"><strong>191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">1.<\/td>\n<td>Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">2.<\/td>\n<td>Danimarka-Yutlandiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">3.<\/td>\n<td>\u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">4.<\/td>\n<td>\u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">5.<\/td>\n<td>Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">6.<\/td>\n<td>T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">7.<\/td>\n<td>S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">8.<\/td>\n<td>Hindistan-Hindistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">9.<\/td>\n<td>Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">10.<\/td>\n<td>KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td colspan=\"2\">11.<\/td>\n<td>Somali-Somali<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><strong>192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:<\/strong><\/p>\n<p>1. B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/p>\n<p>2. \u0130slandiya<\/p>\n<p>3. \u0130rlandiya<\/p>\n<p>4. Malta<\/p>\n<p>5. Kipr<\/p>\n<p>6. B\u0259hreyn<\/p>\n<p>7. \u015eri-Lanka<\/p>\n<p>8. Bruney<\/p>\n<p>9. Sinqapur<\/p>\n<p>10.Madaqaskar<\/p>\n<p>11.Sey\u015fel adalar\u0131<\/p>\n<p>12.Komor adalar\u0131<\/p>\n<p>13.San-Tome v\u0259 Prinsipi<\/p>\n<p>14.Yeni Zelandiya<\/p>\n<p>15.Papua-Yeni Qvineya<\/p>\n<p>16. Fici<\/p>\n<p>17. Tonqa<\/p>\n<p>18. Kuba<\/p>\n<p>19.Yamayka<\/p>\n<p>20. Haiti<\/p>\n<p>21.Domnikan<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark72\"><\/a><strong>193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>1. Yaponiya<\/p>\n<p>2. Filippin<\/p>\n<p>3. \u0130ndoneziya<\/p>\n<p>4. Maldiv<\/p>\n<p>5. Solomon<\/p>\n<p>6. Mar\u015fal<\/p>\n<p>7. Baham<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark73\"><\/a><strong>194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<p>1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)<\/p>\n<p>2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)<\/p>\n<p>3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)<\/p>\n<p>4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)<\/p>\n<p>5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)<\/p>\n<p>6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)<\/p>\n<p><strong>195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:<\/strong><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1.<\/td>\n<td>L\u00fcksemburq<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2.<\/td>\n<td>\u0130sve\u00e7r\u0259<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3.<\/td>\n<td>Avstriya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4.<\/td>\n<td>\u00c7exiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5.<\/td>\n<td>Slovakiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6.<\/td>\n<td>Macar\u0131stan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7.<\/td>\n<td>Makedoniya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8.<\/td>\n<td>Moldova<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9.<\/td>\n<td>Az\u0259rbaycan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>10.<\/td>\n<td>Erm\u0259nistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>11.<\/td>\n<td>Qazax\u0131stan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>12.<\/td>\n<td>T\u00fcrkm\u0259nistan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>13.<\/td>\n<td>Monqolustan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>14.<\/td>\n<td>Bolivya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>15.<\/td>\n<td>Paraqvay<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>16.<\/td>\n<td>\u018ffqan\u0131stan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>17.<\/td>\n<td>Uqanda<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>18.<\/td>\n<td>MAR<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>19.<\/td>\n<td>Mali<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><strong>196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t<\/strong> <strong>t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):<\/strong><\/p>\n<p>1. Vatikan<\/p>\n<p>2. San-Marino<\/p>\n<p>3. Leseto<\/p>\n<p><strong>197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):<\/strong><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>1.<\/td>\n<td>AB\u015e<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2.<\/td>\n<td>Kanada<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>3.<\/td>\n<td>Yaponiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>4.<\/td>\n<td>Koreya Respublikas\u0131<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>5.<\/td>\n<td>Sinqapur<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>6.<\/td>\n<td>CAR<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>7.<\/td>\n<td>Avstraliya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>8.<\/td>\n<td>Yeni Zelandiya<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>9.<\/td>\n<td>Norve\u00e7<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>10. \u0130sve\u00e7<\/p>\n<p>11. Finlandiya<\/p>\n<p>12. \u0130slandiya<\/p>\n<p>13. Danimarka<\/p>\n<p>14. Almaniya<\/p>\n<p>15. Fransa<\/p>\n<p>16. Bel\u00e7ika<\/p>\n<p>17. Hollandiya<\/p>\n<p>18. L\u00fcksemburq<\/p>\n<p>19. B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/p>\n<p>20. \u0130rlandiya<\/p>\n<p>21. Portuqaliya<\/p>\n<p>22. \u0130spaniya<\/p>\n<p>23. \u0130taliya<\/p>\n<p>24. Yunan\u0131stan<\/p>\n<p>25. Avstriya<\/p>\n<p>26. \u0130sve\u00e7r\u0259<\/p>\n<p>27. \u0130srail<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark74\"><\/a><strong>198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:<\/strong><\/p>\n<p>1. AB\u015e<\/p>\n<p>2. Yaponiya<\/p>\n<p>3. Almaniya<\/p>\n<p>4. Fransa<\/p>\n<p>5. B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/p>\n<p>6. \u0130taliya<\/p>\n<p>7. Kanada<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark75\"><\/a><strong>BEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :<\/strong><\/p>\n<p>-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)<\/strong><\/p>\n<p>-h\u0259rbi siyasi blokdu<\/p>\n<p><strong>201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi<\/p>\n<p>-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi<\/p>\n<p>-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi<\/p>\n<p>-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi<\/p>\n<p>-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi<\/p>\n<p><strong>202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:<\/strong><\/p>\n<p>A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadi<\/p>\n<p>OPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadi<\/p>\n<p>EKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadi<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark76\"><\/a><strong>T\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar: <\/strong><\/p>\n<p>-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi<\/p>\n<p><strong>204.TORPAQ RESURSLARI:<\/strong><\/p>\n<p>\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n<p><strong>205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan<\/p>\n<p><strong>206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, Rusiya<\/p>\n<p><a id=\"post-2859-bookmark77\"><\/a><strong>D\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130<\/strong><\/p>\n<p><strong>207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan<\/p>\n<p><strong>208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:<\/strong><\/p>\n<p>1. Avropoid<\/p>\n<p>2. Monqoloid<\/p>\n<p>3. Ekvatorial (neqroid)<\/p>\n<p><strong>209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.<\/p>\n<p><strong>210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r: <\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri<\/p>\n<p><strong>211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya<\/p>\n<p><strong>212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay<\/p>\n<p><strong>231. D\u0130N:<\/strong><\/p>\n<p>-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.<\/p>\n<p><strong>232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)<\/p>\n<p>2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)<\/p>\n<p>3. Buddizm (Asiya)<\/p>\n<p><strong>234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<p>1. \u0130nduizm (Hindistan)<\/p>\n<p>2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)<\/p>\n<p>3. Sintoizm (Yaponiya)<\/p>\n<p>4. \u0130udaizm (\u0130srail)<\/p>\n<p><strong>235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi<\/p>\n<p><strong>236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si<\/p>\n<p><strong>237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, Seul<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRK D\u00dcNYASI<\/strong><\/p>\n<p><strong>238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.<\/p>\n<p><strong>239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>1.Dil \u00fcmumiliyi<\/p>\n<p>2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )<\/p>\n<p>3.E1 s\u0259n\u0259ti<\/p>\n<p>4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259<\/p>\n<p><strong>240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. Qazax\u0131stan<\/p>\n<p>2. T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p>3. T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p><strong>241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:<\/strong><\/p>\n<p>1. T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p>2. \u00d6zb\u0259kistan<\/p>\n<p>3. T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p><strong>242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan<\/p>\n<p>2. T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p>3. Qazax\u0131stan<\/p>\n<p>4. T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p>5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/p>\n<p>6. \u00d6zb\u0259kistan<\/p>\n<p><strong>243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )<\/p>\n<p><strong>244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: <\/strong><\/p>\n<p>-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)<\/p>\n<p><strong>245. Daxili sular\u0131:<\/strong><\/p>\n<p>-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131<\/p>\n<p><strong>245. G\u00f6ll\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz<\/p>\n<p><strong>246. Bu\u011fda:<\/strong><\/p>\n<p>-Qazax\u0131stan.<\/p>\n<p><strong>247. Pamb\u0131q:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6zb\u0259kistan.<\/p>\n<p><strong> 248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p><strong>249. T\u0259yyar\u0259:<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6zb\u0259kistan.<\/p>\n<p><strong> 250. Avtomobil:<\/strong><\/p>\n<p>-T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p><strong>251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>1. Qazax\u0131stan<\/p>\n<p>2. T\u00fcrkm\u0259nistan<\/p>\n<p>3. \u00d6zb\u0259kistan<\/p>\n<p>4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p><\/blockquote>\n<div style=\"margin: 20px 0;\"><div class=\"qrcswholewtapper\" style=\"text-align:left;\"><div class=\"qrcprowrapper\"  id=\"qrcwraa2leds\"><div class=\"qrc_canvass\" id=\"qrc_cuttenpages_2\" style=\"display:inline-block\" data-text=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859\"><\/div><div><a download=\"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi.png\" class=\"qrcdownloads\" id=\"worign\">\r\n           <button type=\"button\" style=\"min-width:110px;background:#44d813;color:#000;font-weight: 600;border: 1px solid #44d813;border-radius:20px;font-size:12px;padding: 6px 0;\" class=\"uqr_code_btn\">QR kodu Y\u00fckl\u0259 \ud83e\udc0b<\/button>\r\n           <\/a><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 &nbsp; Fonetika 1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir? &#8211; dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri 2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu : &#8211; fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir. 3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r: -dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r. 4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: 1. Saitl\u0259r 2. Samitl\u0259r 5.Saitl\u0259r: -Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc 5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2861,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-2859","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya-gorusu-v-azrbycan"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r&quot; elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r&quot; elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-12-03T07:27:11+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-11-28T07:49:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"333\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"240\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"auto61\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"auto61\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"142 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859\"},\"author\":{\"name\":\"auto61\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"headline\":\"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi\",\"datePublished\":\"2018-12-03T07:27:11+00:00\",\"dateModified\":\"2022-11-28T07:49:36+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859\"},\"wordCount\":46011,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2018\\\/12\\\/573258-3-4-53823.jpg\",\"articleSection\":[\"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859\",\"name\":\"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2018\\\/12\\\/573258-3-4-53823.jpg\",\"datePublished\":\"2018-12-03T07:27:11+00:00\",\"dateModified\":\"2022-11-28T07:49:36+00:00\",\"description\":\"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r\\\" elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\\\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\\\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2018\\\/12\\\/573258-3-4-53823.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2018\\\/12\\\/573258-3-4-53823.jpg\",\"width\":333,\"height\":240},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=2859#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/\",\"name\":\"www.YUSIF.az\",\"description\":\"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\",\"name\":\"auto61\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"caption\":\"auto61\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az","description":"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r\" elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az","og_description":"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r\" elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan","og_url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859","og_site_name":"www.YUSIF.az","article_published_time":"2018-12-03T07:27:11+00:00","article_modified_time":"2022-11-28T07:49:36+00:00","og_image":[{"width":333,"height":240,"url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"auto61","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"auto61","Est. reading time":"142 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859"},"author":{"name":"auto61","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"headline":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi","datePublished":"2018-12-03T07:27:11+00:00","dateModified":"2022-11-28T07:49:36+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859"},"wordCount":46011,"publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg","articleSection":["D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859","name":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi - www.YUSIF.az","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg","datePublished":"2018-12-03T07:27:11+00:00","dateModified":"2022-11-28T07:49:36+00:00","description":"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130Fonetika1.Fonetikada n\u0259 \u00f6yr\u0259nilir?- dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri2. Ah\u0259ng qanunu, heca v\u0259 vur\u011fu :- fonetikan\u0131n m\u00f6vzular\u0131na daxildir.3.Dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdiyimiz s\u0259sl\u0259r:-dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri adlan\u0131r.4. Dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Saitl\u0259r2. Samitl\u0259r5.Saitl\u0259r:-Dilimizd\u0259 9 sait var: a, e, \u0259, i, \u0131, o, \u00f6, u, \u00fc5a.Yaranma v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 saitl\u0259rin 3 b\u00f6lg\u00fcs\u00fc var:1. Qal\u0131n saitl\u0259r: a, \u0131, o, u\u0130nc\u0259 saitl\u0259r: e, \u0259, i, \u00f6, \u00fc2. Qapal\u0131 saitl\u0259r: \u0131, i, \u0131\u0131, iiA\u00e7\u0131q saitl\u0259r: a, \u0259, e, o, \u00f63.Dodaqlanan saitl\u0259r: o, \u00f6, u, iiDodaqlanmayan saitl\u0259r: a, e, \u0259, \u0131, i6.Samitl\u0259r:Samitl\u0259r 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Cingintili samitl\u0259r: b, q, v, \u011f, d, j, z, y, g, c, I, m, n, r, -2. Kar samitl\u0259r: p, k, f, x, t, \u015f, s, x, k, \u00e7, -, -,. -, - , h7.Ah\u0259ng qanunu :-S\u00f6zd\u0259 qal\u0131n v\u0259 ya inc\u0259 saitl\u0259rin bir-birini izl\u0259m\u0259sin\u0259 ah\u0259ng qanunu deyilir. Ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 s\u00f6z qal\u0131n saitli heca il\u0259 ba\u015flay\u0131rsa sonrak\u0131 hecalar da qal\u0131n olmal\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: ya-z\u0131-\u00e7\u0131-lar. Eyni hal inc\u0259 saitli s\u00f6zl\u0259r\u0259 d\u0259 aiddir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0259-kin-\u00e7i-l\u0259-ri-miz.8.Qo\u015fasaitli s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc f\u0259rql\u0259nir:1. Eynicinsli qo\u015fa saitl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n iki h\u0259rf bir uzun sait kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: maa\u015f-(ma:\u015f), camaat-(cama:t), t\u0259\u0259ss\u00fcf-(t\u0259:ss\u00fcf, m\u0259tb\u0259\u0259-(m\u0259tb\u0259:), b\u0259dii-(b\u0259d\u0131:).2. T\u0259rkibind\u0259 ai, \u0259i, i\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259r bu saitl\u0259r aras\u0131na y samiti \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259-(ayil\u0259), daimi- (dayimi), z\u0259if-(z\u0259yif), S\u0259id\u0259-(S\u0259yid\u0259), t\u0259bi\u0259t-(t\u0259biy\u0259t), m\u00fcdafi\u0259- (m\u00fcdafiy\u0259).3. T\u0259rkibind\u0259 \u0259a, \u00fca, \u00fc\u0259 h\u0259rf birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri olan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci sait deyilmir ikincisi is\u0259 bir q\u0259d\u0259r uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259ad\u0259t-(sa:d\u0259t), m\u00fcavin-(ma:vin), m\u00fcalic\u0259-(ma:lic\u0259), m\u00fc\u0259llim- (m\u0259:llim).9.Qo\u015fasamitli s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc:1. Eynicinsli qo\u015fa kk, pp, tt h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ikinci kar samit onun cingiltili qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: s\u0259kkiz- (s\u0259kgiz), m\u00fcr\u0259kk\u0259b-(m\u00fcr\u0259kg\u0259b), tapp\u0131lt\u0131-(tapb\u0131lt\u0131), hoppanmaq- (hopbanmax), \u0259lb\u0259tt\u0259-(\u0259lb\u0259td\u0259).2. Eynicinsli qo\u015fa qq h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 birinci onun kar qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: diqq\u0259t-(dikq\u0259t), doqquz-(dokquz), toqqa-(tokqa).10.Heca n\u0259dir?-T\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 s\u00f6z\u00fcn asanl\u0131qla b\u00f6l\u00fcn\u0259n hiss\u0259l\u0259rin\u0259 heca deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: v\u0259-t\u0259n, a-zad-l\u0131q, dil-\u00e7i-lik. Hecan\u0131n \u0259sas\u0131nda saitl\u0259r dayan\u0131r. S\u00f6zd\u0259 ne\u00e7\u0259 sait varsa; o q\u0259d\u0259r d\u0259 heca var. Heca bir saitd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t olur.S\u00f6zl\u0259rin daxilind\u0259 yana\u015f\u0131 g\u0259l\u0259n 4 samitd\u0259n ikisi \u0259vv\u0259linci saitl\u0259, ikisi is\u0259 sonrak\u0131 saitl\u0259 qovu\u015fur. M\u0259s\u0259l\u0259n: eks-press, trans-kripsiya, abs-trakt.11.Vur\u011fu n\u0259dir?-S\u00f6zd\u0259 hecalardan birinin o birin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha q\u00fcvv\u0259tli deyilm\u0259si vur\u011fu adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fahin, Az\u0259rbaycan, azadl\u0131q, atlaz, bayaq, d\u00fcn\u0259n, niy\u0259, sonra.Leksika12.Dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 dilin leksikas\u0131n\u0131 (l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini) t\u0259\u015fkil edir. Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u00e7oxunun h\u0259m leksik, h\u0259m d\u0259 qrammatik m\u0259nas\u0131 vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn birba\u015fa ifad\u0259 etdiyi m\u0259naya :-onun leksik m\u0259nas\u0131 deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0259l\u0259m s\u00f6z\u00fcn\u00fcn leksik m\u0259nas\u0131 yaz\u0131 al\u0259tidir.13. S\u00f6z\u00fcn qrammatik m\u0259nas\u0131 :-hans\u0131 nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131 bildirir.14.S\u00f6z\u00fcn ilkin \u0259sas m\u0259nas\u0131:-onun h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir qap\u0131, da\u015f divar s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259qiqi m\u0259nada i\u015fl\u0259nmi\u015fdir.15.S\u00f6z\u00fcn sonradan qazand\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259m\u0259 m\u0259nas\u0131 :-onun m\u0259cazi m\u0259nas\u0131 adlan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259mir irad\u0259, da\u015f \u00fcr\u0259k birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259ki birinci t\u0259r\u0259fl\u0259r-d\u0259mir da\u015f s\u00f6zl\u0259ri b\u0259nz\u0259tm\u0259 yolu il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.16.Yaln\u0131z bir leksik m\u0259nas\u0131 olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:-t\u0259km\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u0259niz\u00e7i, s\u0259kkiz, s\u0131\u011f\u0131r\u00e7\u0131n.17.Eyni leksik m\u0259na il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 yax\u0131n m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259:-\u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n ayaq, a\u011f\u0131z, dil, bo\u011fazH\u0259qiqi m\u0259nada: M\u0259cazi m\u0259nada:Ayaq-u\u015fa\u011f\u0131n aya\u011f\u0131 k\u0259ndin aya\u011f\u0131A\u011f\u0131z-qu\u015fun a\u011fz\u0131 baltan\u0131n a\u011fz\u0131Almaq-kitab almaq x\u0259b\u0259r almaqTutmaq-topu tutmaq fikiri tutmaqAc\u0131-ac\u0131 d\u0259rman ac\u0131 xatir\u0259\u00c7oxm\u0259nal\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.18. Deyili\u015fi il\u0259 yazl\u0131\u015f\u0131 eyni olan, lakin leksik m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?omoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259nBa\u011f-meyv\u0259 a\u011faclar\u0131 \u0259kilmi\u015f sah\u0259, ayaqqab\u0131n\u0131 ba\u011flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ip\u015eam-ax\u015fam yem\u0259yi; a\u011facAy-yerin peyki; 30 g\u00fcn\u018fqr\u0259b-h\u0259\u015f\u0259rat; saat\u0131n miliAl\u0131\u015fmaq-yanmaq; \u00f6yr\u0259nm\u0259kYa\u015f-n\u0259m islanm\u0131\u015f; insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u013119.Yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131 eyni olan lakin vur\u011funun yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r d\u0259 omonimdirmi?-Xeyr. M\u0259s\u0259l\u0259n: alma (isim), alma (fel); \u0259kin (isim), \u0259kin (fel); dimdik (isim), dimdik (sif\u0259t)20.Adlar omonimlik yarad\u0131rm\u0131?-Xeyr.M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7i\u00e7\u0259k, Ulduz, Yaqut21.Yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 deyili\u015fi eyni olmayan eyni v\u0259 yax\u0131n m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- sinoniml\u0259rM\u0259s\u0259l\u0259n: \u00fcr\u0259k-k\u00f6n\u00fcl -q\u0259lb, iri-b\u00f6y\u00fck-yek\u0259, oturmaq-\u0259yl\u0259\u015fm\u0259kSinoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.22.Bi, s\u0131z, la sinonim \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r:sinonim deyil. M\u0259s\u0259t\u0259n: biv\u0259fa-v\u0259fazs\u0131z23.Bir-birin\u0259 zidd \u0259ks olan m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- antoniml\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: yer-g\u00f6y, qa\u00e7maq-dayanmaq, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz, igid-qorxaq Antoniml\u0259ri t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259r eyni bir nitq hiss\u0259sin\u0259 aid olur.24.M\u0259nas\u0131 ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131lan s\u00f6zl\u0259r\u0259 n\u0259 deyilir?- \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r25. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti:- ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131ql\u0131 olan \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: od, su, hava, torpaq26.Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259n olunmayan v\u0259 anla\u015f\u0131lmayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 :-\u00fcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r deyilir.27. \u00dcmumi\u015fl\u0259k olmayan s\u00f6zl\u0259r:2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. Dialekt s\u00f6zl\u0259ri2. Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259r)28.Dialekt s\u00f6zl\u0259r-Yaln\u0131z ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 dailekt s\u00f6zl\u0259ri deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259-nimd\u0259r, man\u015f\u0131rlamaq-ni\u015fanlamaq, \u0259pp\u0259k-\u00e7\u00f6r\u0259k, g\u0259v\u0259z\u0259-bo\u015fbo\u011faz, doqqaz-d\u00f6\u015f\u0259kc\u0259, \u0259lardan-d\u0259smal.29.Terminl\u0259r (ixtisas s\u00f6zl\u0259ri):-M\u00fcxt\u0259lif ixtisas v\u0259 pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid s\u00f6zl\u0259r\u0259 terminl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: frazeologiya, m\u00fcbt\u0259da,orfoepiya,s\u00fcjet, subtropikTerminl\u0259rd\u0259n elmi \u00fcslubda daha \u00e7ox istifad\u0259 olunur.30.Yeni s\u00f6zl\u0259r (neologizml\u0259r):-\u0130ctimai h\u0259yat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 ba\u015f ver\u0259n yenilikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq dild\u0259n ayr\u0131- ayr\u0131 anlay\u0131\u015f hadis\u0259 v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 bildir\u0259n yeni s\u00f6zl\u0259r yaran\u0131r. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r deyilir.M\u0259s\u0259l\u0259n: soyad, a\u00e7\u0131qca, printer, cang\u00fcd\u0259n, b\u00f6lg\u0259, kompyuter, mer, spiker, menecerYeni s\u00f6zl\u0259rin yaranmas\u0131 daha \u00e7ox elm v\u0259 texnikan\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.31.K\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r:-Dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259ki b\u0259zi s\u00f6zl\u0259r zaman ke\u00e7dikc\u0259 unudulur v\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259tini itirir. Bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r\u0259 k\u00f6hn\u0259lmi\u015f s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:K\u0259ndxuda-k\u0259nd icra n\u00fcmay\u0259nd\u0259siBaqqal-\u0259rzaq mallar\u0131 satan d\u00fckan\u00e7\u0131Yasavul-polis n\u0259f\u0259riN\u0259sn\u0259-\u015feyAltun-q\u0131z\u0131l32.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r:-m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: \u018fsl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r. Ba\u015fqa xalqlarla m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 dilimiz\u0259 \u00e7oxlu al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.33.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r 2 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r2. Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r34.Al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olmayan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bilm\u0259k z\u0259ruridir:1. S\u00f6zd\u0259 2 saitin yana\u015f\u0131 i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: ail\u0259, z\u0259if, sual2. S\u00f6zd\u0259 uzun t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunan saitin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: al\u0259m, m\u0259na, elan, s\u0259liq\u0259, m\u00f6t\u0259b\u0259r, v\u0259zif\u02593. S\u00f6z\u00fcn r samiti il\u0259 ba\u015flanmas\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: ruzi, r\u0259f, rayon, r\u0259nd\u0259, r\u00fctb\u0259, r\u0259ssam4. S\u00f6zd\u0259 j samitinin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: janr, \u0259jdaha, montaj, jurnal5. S\u00f6zd\u0259 ah\u0259ng qanunun pozulmas\u0131: M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u015fiq, m\u0259ktub, v\u0259fa, ticar\u0259t. Il\u0131q, i\u015f\u0131q, inam \u0259sl Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259ridir.6. T\u0259khecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonunda eyni samitl\u0259rin i\u015fl\u0259nm\u0259si. M\u0259s\u0259l\u0259n: h\u0259ll, sirr, x\u0259tt, f\u0259nn7. Qo\u015fa yy samitli s\u00f6zl\u0259r: xasiyy\u0259t, \u0259ziyy\u0259t, s\u0259yyah, \u0259m\u0259liyyat, \u2018 t\u0259yyar\u0259, h\u0259diyy\u02598. Sonu at \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 bit\u0259n s\u00f6zl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fkilat, heyvanatNadinc nat\u0259miz, naki\u015fi s\u00f6zl\u0259ri milli s\u00f6zl\u0259rdir.Dig\u0259r al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r: \u015fkaf, b\u00fclb\u00fcl, g\u00fcl, pay\u0131z, bahar, dilb\u0259r, samovar, zavod, paraxod, veksel, kurort, keks, futbol, rels, klub, mitinq, prezident, plan, namaz, m\u0259kt\u0259b, m\u0259ktub, d\u0259ft\u0259r, elm, m\u0259l\u0259k, Allah, d\u0259rs, t\u0259dris, m\u0259dr\u0259s\u0259, sinif, l\u00f6vh\u0259, t\u0259lim, m\u00fc\u0259llim, r\u0259bb, pey\u011f\u0259mb\u0259r, m\u0259scid, s\u0259cd\u0259, oruc, h\u0259cc, molla, behi\u015ft, c\u0259nn\u0259t, c\u0259h\u0259nn\u0259m, M\u0259h\u0259mm\u0259d, \u018fli, H\u0259s\u0259n, H\u00fcseyn, \u00d6m\u0259r, C\u0259f\u0259r, Osman, \u018fkb\u0259r.S\u00f6z Yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131.35.Dilimizd\u0259ki s\u00f6zl\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259:-3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: sad\u0259, d\u00fcz\u0259ltm\u0259, m\u00fcr\u0259kk\u0259b.36.Yaln\u0131z bir k\u00f6kd\u0259n (k\u00f6k v\u0259 qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7i) ibar\u0259t olan s\u00f6zl\u0259r\u0259:- sad\u0259 s\u00f6zl\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ev (evl\u0259r evd\u0259), u\u015faq, \u015fagird37.Leksik \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaranan s\u00f6zl\u0259r?- d\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r adlan\u0131r. D\u00fcz\u0259ltm\u0259 s\u00f6zl\u0259r k\u00f6k v\u0259 leksik \u015f\u0259kil\u00e7id\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: i\u015f\u00e7i, enli, ba\u015fla38.M\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6zl\u0259r :-iki v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 3 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: q\u0131z\u0131lg\u00fcl (q\u0131z\u0131l, g\u00fcl), g\u00f6yg\u00f6z (g\u00f6y, g\u00f6z), \u0259l\u00fczyuyan (\u0259l, \u00fcz, yuyan).Morfologiya39.Dilimizd\u0259ki nitq hiss\u0259l\u0259ri \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri2. K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri40.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259rinin 2 \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri var:1. M\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259na da\u015f\u0131yaraq \u0259\u015fyan\u0131, \u0259lam\u0259ti, miqdar\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 s. bildirir.2. C\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nirK\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yoxdur. Onlar yaln\u0131z qrammatik m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r.41.\u018fsas nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-\u0130sim, Sif\u0259t, Say, \u018fv\u0259zlik, Fel, Z\u0259rf .42.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:-Qo\u015fma ,Ba\u011flay\u0131c\u0131,\u018fdat,Modal S\u00f6zl\u0259r, Nida.43.\u0130sim :-\u00fcmumi qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n canl\u0131 v\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 bildirir. Kim? N\u0259? b\u0259z\u0259n d\u0259 hara? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u00fc\u0259llim (kim?), \u015fagird (kim?), at (n\u0259?), qu\u015f (n\u0259?), Bak\u0131 (hara?).\u0130smin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri t\u0259k v\u0259 c\u0259m olmas\u0131, m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 hallanmas\u0131d\u0131r.44.Varl\u0131qlar iki c\u00fcrd\u00fcr:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n.45.Bu bax\u0131mdan isiml\u0259r iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:-konkret isiml\u0259r, m\u00fcc\u0259rr\u0259d isiml\u0259r46. Konkret \u0130siml\u0259r-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan, bir s\u00f6zl\u0259 maddi varl\u0131qlar\u0131n, \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00e7i\u00e7\u0259k, insan, qoyun, k\u00fcl\u0259k.47. M\u00fcc\u0259rr\u0259d \u0130siml\u0259r:-g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bilm\u0259y\u0259n, \u0259ll\u0259 t\u0259mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, x\u0259yalda, t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 canland\u0131r\u0131lan \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: arzu, x\u0259yal, m\u0259qs\u0259d, dostluq.48. \u0130siml\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259ki tutdu\u011fu yer\u0259 v\u0259 h\u0259mcinsliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. \u00dcmumi \u0130siml\u0259r2. X\u00fcsusi \u0130siml\u0259rEynicinsli \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na \u00fcmumi isiml\u0259r deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: insan, a\u011fac, ot, g\u00fcl, \u00e7i\u00e7\u0259k, da\u015fVarl\u0131\u011f\u0131 t\u0259k olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u0259\u015fyalar\u0131n adlar\u0131na is\u0259 x\u00fcsusi isiml\u0259r deyilir.49. X\u00fcsusi isiml\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar aiddir:1.\u0130nsan adlar\u0131, soyadlar, t\u0259x\u0259ll\u00fcs v\u0259 l\u0259q\u0259bl\u0259r: Nizami, G\u0259nc\u0259vi, H\u00fcseyn, \u00c7opur, Sabir2. Co\u011frafi v\u0259 astronomik adlar: Az\u0259rbaycan, Tovuz , G\u0259nc\u0259, Ay, Mars, Yupiter3. Q\u0259zet, Jurnal v\u0259 \u018fs\u0259r adlar\u0131: Zaman, Ail\u0259m4. Heyvanlara veril\u0259n x\u00fcsusi adlar: Alaba\u015f, Q\u0131rat, M\u0259stan X\u00fcsusi isiml\u0259r b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.50.\u0130siml\u0259r k\u0259miyy\u0259tc\u0259:- t\u0259k v\u0259 c\u0259m olur. \u0130siml\u0259r c\u0259md\u0259 olark\u0259n lar v\u0259 l\u0259r \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: kitab+lar=kitablar, ev+l\u0259r=evl\u0259r, \u015fagir+l\u0259r=\u015fagirdl\u0259r.Dilimizd\u0259 el\u0259 isiml\u0259r d\u0259 var ki, onlar\u0131n m\u0259zmununda topluluq \u00e7oxluluq anlay\u0131\u015f\u0131 var. Bel\u0259 isiml\u0259r toplu isiml\u0259r adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: el, xalq, k\u00fctl\u0259, camaat, qo\u015fun, ilx\u0131.51.\u0130siml\u0259rin \u0259laq\u0259y\u0259 girdiyi s\u00f6zl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si:-hallanma adlan\u0131r.\u0130smin 6 hal\u0131 var.Adl\u0131q Hal-\u0130siml\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131d\u0131r. Kim? N\u0259? hara? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015fagird (kim?),kitab (n\u0259?).Yiy\u0259lik Hal-Yiy\u0259lik, sahiblik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Kimin? N\u0259yin? Haran\u0131n? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u015fa\u011f\u0131n (kimin?) q\u0259l\u0259mi, kitab\u0131n (n\u0259yin?) cildi. \u0130siml\u0259r yiy\u0259lik halda \u0131n \u015f\u0259kil\u00e7isi q\u0259bul edir.Yiy\u0259lik hal\u0131n iki n\u00f6v\u00fc var:1.M\u00fc\u0259y\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal2.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal yuxar\u0131dak\u0131 suallara cavab olur v\u0259 sal\u0131iblik, yiy\u0259lik m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n yiy\u0259lik hal is\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259kt\u0259b (n\u0259?) h\u0259y\u0259ti, kitab (n\u0259?) cildi.Y\u00f6nl\u00fck Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin y\u00f6n\u00fcn\u00fc, son n\u00f6qt\u0259sini bildirir. Kim\u0259? N\u0259y\u0259? Haraya? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. A \u015f\u0259kil\u00e7isini q\u0259bul edir.M\u0259s\u0259l\u0259n: Anara (kim\u0259?), qrafin\u0259 (n\u0259y\u0259?)T\u0259sirlik Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259sir obyektini, y\u0259ni \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f icra olunan \u0259\u015fya bildirir. \u0130smin t\u0259sirlik hal\u0131 da yiy\u0259lik hal kimi 2 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal. Kimi? N\u0259yi? Haran\u0131? Suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. I \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Tural\u0131 (kimi?), q\u0259l\u0259mi (n\u0259yi?)2. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isiz i\u015fl\u0259nir v\u0259 n\u0259? sual\u0131na cavab verir. Ayan kitab (n\u0259?) oxuyur.Yerlik Hal-\u018f\u015fya v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin yerini bildirir. Kimd\u0259? N\u0259d\u0259? Harada? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur v\u0259 da \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: G\u00fcnayda (kimd\u0259?), h\u0259y\u0259td\u0259 (harada?)\u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q Hal-H\u0259r\u0259k\u0259tin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yerini bildirir. Kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? haradan? Suallar\u0131n\u0131n birin\u0259 cavab olur v\u0259 dan \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Turaldan (kimd\u0259n?), kitabdan (n\u0259d\u0259n?), k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n (haradan?)53.Sif\u0259t:-\u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tini bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. Sif\u0259t nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur. Sif\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox \u0259\u015fyan\u0131n \u0259lam\u0259tini, keyfiyy\u0259tini v\u0259 r\u0259ngini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: uzun, q\u0131sa, mavi,\u015firin, ac\u0131, t\u0259nb\u0259l ,q\u0259\u015f\u0259ng54.Sif\u0259tin M\u00fcqayis\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri:Sif\u0259tin ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 onun d\u0259r\u0259c\u0259 bildirm\u0259sidir.55.Sif\u0259tin 3 d\u0259r\u0259c\u0259si var:Adi d\u0259r\u0259c\u0259,azaltma,\u00e7oxaltma.56. Adi d\u0259r\u0259c\u0259:- \u0259lam\u0259tin adi halda oldu\u011funu bildirir. He\u00e7 bir x\u00fcsusi morfoloji \u0259lam\u0259ti qrammatik \u015f\u0259kil\u00e7isi yoxdur. M\u0259s\u0259l\u0259n: a\u011f, qara, \u015firin, s\u0259rin57. Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si:-\u018flam\u0259tin adi haldan az oldu\u011funu bildirir.58.Azaltma d\u0259r\u0259c\u0259si 2 \u00fcsulla d\u00fcz\u0259lir.- 1-morfoloji \u00fcsul. Y\u0259ni adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tl\u0259r\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7i art\u0131rmaqla:Imt\u0131l-a\u011f\u0131mt\u0131l, sar\u0131mt\u0131lSov-uzunsov, a\u011f\u0131msov\u015e\u0131n-sar\u0131\u015f\u0131n, qara\u015f\u0131n-2-sintaktik \u00fcsul. Adi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olan sif\u0259tin \u0259vv\u0259lin\u0259 a\u00e7\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fc art\u0131rmaqla. Bu s\u00f6zd\u0259n sonra defis qoyulur: a\u00e7\u0131q-q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u00e7\u0131q-sar\u013159.\u00c7oxaltma d\u0259r\u0259c\u0259si-\u0259lam\u0259tin adi haldan \u00e7ox oldu\u011funu bildirir.V\u0259 \u0130ki \u00fcsulla yaran\u0131r.1- morfoloji \u00fcsulCa-x\u0131rdaca, balacaA\u011f-a\u011fappaq2-sintaktik \u00fcsul-\u0259n, lap, \u00e7ox ,olduqca, t\u00fcnd. \u00c7ox maraql\u0131, daha a\u011f\u0131ll\u0131, t\u00fcnd-g\u00f6y60.Say:-\u018f\u015fyan\u0131n miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0131ras\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sin\u0259 say deyilir. Say ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? suallar\u0131ndan birin\u0259 cavab olur.m\u0259s\u0259l\u0259n: iki u\u015faq61.Say\u0131n M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-Say\u0131n m\u0259naca 2 n\u00f6v\u00fc var:Miqdar saylar\u0131 S\u0131ra saylar\u0131Miqdar saylar\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 K\u0259sr saylar\u013162.M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n konkret miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f, on, y\u00fcz, otuz v\u0259 s.M\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0131iqdar saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r yaln\u0131z t\u0259kd\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: on be\u015f \u015fagird, be\u015f kitab. M\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 il\u0259 isiml\u0259r aras\u0131nda \u00e7ox vaxt numerativ s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n:N\u0259f\u0259r-insan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: iki n\u0259f\u0259r \u015fagird, on n\u0259f\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259Ba\u015f-heyvan bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: on ba\u015f \u00f6k\u00fcz, y\u00fczba\u015f qoyun\u018fd\u0259d, d\u0259n\u0259-cans\u0131z \u0259\u015fyan\u0131 bildir\u0259n isiml\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259nir: be\u015f d\u0259n\u0259 nar, iki \u0259d\u0259d qal\u0259mC\u00fct, d\u0259st-qo\u015fal\u0131q bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn isiml\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 i\u015fl\u0259nir: m\u0259s\u0259l\u0259n: bir c\u00fct ayaqqab\u0131, iki d\u0259st paltar62.Qeyri- M\u00fc\u0259yy\u0259n Miqdar Saylar\u0131:-Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n d\u0259qiq olmayan miqdar\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: be\u015f-alt\u0131 (kitab), \u00fc\u00e7-d\u00f6rd (u\u015faq) . Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131 bunlard\u0131r: az, \u00e7ox, xeyli, bir q\u0259d\u0259r, bir az, onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259.-Az say\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isim t\u0259kd\u0259 i\u015fl\u0259nir: az adam. Bir az, bir s\u0131ra saylar\u0131ndan sonra g\u0259l\u0259n isiml\u0259r c\u0259md\u0259 i\u015fl\u0259nir: bir \u00e7ox aliml\u0259r, bir s\u0131ra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rBir-iki, \u00fc\u00e7-d\u00f6rd, be\u015f-alt\u0131 tipli saylara t\u0259qribi (t\u0259xmini) saylar\u0131 da deyilir.63.S\u0131ra Saylar\u0131:-S\u0131ra saylar\u0131 \u0259\u015fyan\u0131n s\u0131ras\u0131n\u0131 bildirir v\u0259 ne\u00e7\u0259nci? sual\u0131na cavab verir. S\u0131ra saylar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n miqdar saylar\u0131na \u0131nc\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir: m\u0259s\u0259l\u0259n s\u0259ks\u0259ninci doqquzuncu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc64.\u018fv\u0259zlik:-\u0130sim, sif\u0259t, say v\u0259 ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259rinin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u0259v\u0259ziik deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Fatim\u0259 \u0259la\u00e7\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259dir. O be\u015finci kursda oxuyur.65.\u018fv\u0259zliyin M\u0259naca N\u00f6vl\u0259ri:-\u018fv\u0259zliyin m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri bunlard\u0131r:\u015e\u0259xs \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab ver\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. \u015e\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 3 n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:I \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 m\u0259n, c\u0259md\u0259 bizII \u015f\u0259xs-t\u0259kd\u0259 s\u0259n, c\u0259md\u0259 sizIII \u015f\u0259xs t\u0259kd\u0259 o, c\u0259md\u0259 onlarI v\u0259 II \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r yaln\u0131z insana aid olur v\u0259 kim? sual\u0131na cavab verir. III \u015f\u0259xsi bildir\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r is\u0259 h\u0259m insana, h\u0259m d\u0259 heyvana v\u0259 cans\u0131zlara aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: qoyun ev heyvan\u0131d\u0131r. O ild\u0259 bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 iki bala verirQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u018fv\u0259zlikl\u0259r\u0130smin yerind\u0259 i\u015fl\u0259nir v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u0259\u015fyan\u0131 bildirir. Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r kim? n\u0259? suallar\u0131na cavab olur. Dilimizd\u0259 \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r bunlard\u0131r: biri, kims\u0259, kim is\u0259, n\u0259 is\u0259, b\u0259zi, ham\u0131, b\u0259zil\u0259ri\u0130\u015far\u0259 \u018fv\u0259zlikl\u0259ri\u0130\u015far\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n \u0259v\u0259zlikl\u0259r\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. O, bu, el\u0259, bel\u0259, h\u0259min, h\u0259m\u0259n s\u00f6zl\u0259ri i\u015far\u0259 \u0259v\u0259likl\u0259ridir.Sual \u018fv\u0259zlikl\u0259riSual bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r\u0259 sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri deyilir. B\u00fct\u00fcn \u0259sas nitq suallar\u0131 y\u0259ni kim? n\u0259? hara? nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? ne\u00e7\u0259? v\u0259 s. sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ridir.T\u0259yini \u018fv\u0259zlikl\u0259rH\u0259r, b\u00fct\u00fcn, filan, eyni, \u00f6z, \u00f6z\u00fcm, \u00f6z\u00fc, \u00f6z\u00fcm\u00fcz t\u0259yini \u0259v\u0259zlikl\u0259rdir.66.Fel:-Fel qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir. n\u0259 etm\u0259k? n\u0259 etdi? n\u0259 ed\u0259c\u0259k? v\u0259 ba\u015fqa suallara cavab olur.67.Felin Zamanlar\u0131:-Fel ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k zamanlarda olur.68.Ke\u00e7mi\u015f Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan vaxtdan \u0259vv\u0259l ba\u015f verdiyini bildirir.69.Ke\u00e7mi\u015f zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:1.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman2.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman70.\u015e\u00fchudi ke\u00e7mi\u015f zaman :-i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. D\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir.M\u0259s\u0259l\u0259n: yazd\u0131, g\u0259ldi71.N\u0259qli ke\u00e7mi\u015f zaman:- i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin ke\u00e7mi\u015fd\u0259 icra olunub-olunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259tic\u0259sini n\u0259ql na\u011f\u0131letm\u0259 yolu il\u0259 bildirir. M\u0131\u015f \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: alm\u0131\u015f, g\u0259lmi\u015f72.\u0130ndiki Zaman :-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zaman ba\u015f verdiyini bildirir. Ir \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: oxuyur, al\u0131r, g\u0259lir73.G\u0259l\u0259c\u0259k Zaman:-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin dan\u0131\u015f\u0131lan zamandan sonra icra olunub-olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirir.73.G\u0259l\u0259c\u0259k zaman\u0131n 2 n\u00f6v\u00fc var:-Q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zaman i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icra olunub - olunmayaca\u011f\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir. Acaq \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: g\u0259l\u0259c\u0259k, alacaq, baxacaq.-Qeyri-q\u0259ti g\u0259l\u0259c\u0259k zamanda i\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 icras\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirilmir. Ar \u015f\u0259kil\u00e7isi vasit\u0259sil\u0259 d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazar, g\u0259l\u0259r, ged\u0259r74.M\u0259sd\u0259r:-M\u0259sd\u0259r h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 ismin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. M\u0259sd\u0259r felin k\u00f6k\u00fcn\u0259 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c formas\u0131na maq \u015f\u0259kil\u00e7isini art\u0131rmaqla d\u00fcz\u0259lir. M\u0259s\u0259l\u0259n: yazmaq, baxmaq75.Feli Sif\u0259t:-Feli sif\u0259t h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 sif\u0259tin \u0259lam\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131r.76. Feli sif\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-An: qa\u00e7-an (at), a\u00e7\u0131l an(s\u0259h\u0259r), g\u0259l-\u0259n (u\u015faqlar)-M\u0131\u015f: bat-m\u0131\u015f (g\u0259mi), b\u00fck\u00fcl-m\u00fc\u015f (q\u0259zet)-Acaq: yaz\u0131l-acaq (\u0259s\u0259r), g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k (i\u015f)77.Feli Ba\u011flama:-Feli ba\u011flama h\u0259m felin, h\u0259m d\u0259 z\u0259rfin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r.Z\u0259rf fel\u0259 aid olur v\u0259 feld\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259lir.78.Feli ba\u011flama \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri bunlard\u0131r:-Ib -O k\u0259nd orta m\u0259kt\u0259bini bitirib t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259ldiMadan- dayanmadan, g\u0259lm\u0259d\u0259n79.Z\u0259rf:-Z\u0259rf qrammatik m\u0259nas\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259sas nitq hiss\u0259sidir.80.Z\u0259rfin m\u0259naca 4 n\u00f6v\u00fc var:T\u0259rzi H\u0259r\u0259k\u0259t Z\u0259rfi - H\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sakitc\u0259, yava\u015f-yava\u015f, c\u0259sar\u0259tl\u0259Zaman Z\u0259rfi-H\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259 zaman icra olundu\u011funu bildirir n\u0259 zaman? n\u0259 vaxt? ha\u00e7an? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: sabah, bayaq, ax\u015fam, yayda, d\u00fcn\u0259nYer Z\u0259rfi -H\u0259r\u0259k\u0259tin icra olundu\u011fu yeri bildirir. hara? harada? haradan? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: ir\u0259li, geri, yuxar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131, sa\u011fa- sola, ora,buraMiqdar Z\u0259rfi-\u0130\u015f v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tin miqdar\u0131n\u0131 v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259sini bildirir n\u0259 q\u0259d\u0259r? n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259? suallar\u0131na cavab olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015faqlar bu g\u00fcn \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar. Qoca bir q\u0259d\u0259r dinc\u0259ldi.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri81.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir:1.Leksik m\u0259nas\u0131 olmur2.Ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nmir3.\u015e\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etmir v\u0259 d\u0259yi\u015fmir82.Leksik m\u0259nas\u0131 olmayan, ayr\u0131l\u0131qda c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc kimi i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, \u015f\u0259kil\u00e7i q\u0259bul etm\u0259y\u0259n s\u00f6z qruplar\u0131na:-k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri deyilir.83.K\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:1.Qo\u015fam2.Ba\u011flay\u0131c\u01313.\u018fdat4.Modal s\u00f6zl\u0259r5.Nida84.\u0130smin m\u00fcxt\u0259lif hallar\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fularaq m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259na \u00e7alar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :-qo\u015fma deyilir.85.Qo\u015fmalar ismin d\u00f6rd hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulur;1. Adl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Adl\u0131q halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z\u0131n di\u015fl\u0259ri mirvarit\u0259k a\u011fappaq idi; Zamiq il\u0259 i\u015fim var.2. Yiy\u0259lik halda i\u015fl\u0259n\u0259n isiml\u0259r. Yiy\u0259lik halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:Q\u0259d\u0259r, kimi, t\u0259k, \u00fc\u00e7\u00fcn, il\u0259 ( la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun kimi dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar; S\u0259ninl\u0259 i\u015fim var3. Y\u00f6nl\u00fck halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar. Y\u00f6nl\u00fck halda olan s\u00f6zl\u0259r\u0259 qo\u015fulan qo\u015fmalar bunlard\u0131r:q\u0259d\u0259r, kimi, d\u0259n, can, t\u0259r\u0259f, do\u011fru, qar\u015f\u0131, sar\u0131, g\u00f6r\u0259, \u0259sas\u0259n, dair m\u0259xsus. M\u0259s\u0259l\u0259n: K\u0259nd\u0259 q\u0259d\u0259r piyada getdik; Ax\u015fama q\u0259d\u0259r s\u0259ni g\u00f6zl\u0259mi\u015f\u0259m4. \u00c7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q halda i\u015fl\u0259n\u0259n qo\u015fmalar:\u0259vv\u0259l, ax\u0131r, qabaq, b\u0259ri, ba\u015fqa, savay\u0131, ayr\u0131, \u00f6zg\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n Yaqubdan sonra g\u0259ldim.86.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qo\u015fmalar ba\u015fqa nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir:T\u0259r\u0259f-isim v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu t\u0259r\u0259f \u015f\u0259rqidir (isim). Sa\u011fa t\u0259r\u0259f get (qo\u015fma)Do\u011fru, qabaq- sif\u0259t, z\u0259rf ,qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qabaq s\u0131ralar bo\u015fdur (sif\u0259t). Qaba\u011fa bax (z\u0259rf). Bizd\u0259n qabaq g\u0259l\u0259n yoxdur (qo\u015fma)Sar\u0131-sif\u0259t, fel v\u0259 qo\u015fma. Sar\u0131 q\u0259l\u0259mi m\u0259n\u0259 ver (sif\u0259t). Ipi sar\u0131 (fel). Ev\u0259 sar\u0131 getm\u0259 (qo\u015fma)Sonra, \u0259vv\u0259l-z\u0259rf v\u0259 qo\u015fma. Bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sonra baxar\u0131q (z\u0259rf). S\u0259nd\u0259n sonra atan da g\u0259lmi\u015fdi.Kimi-\u0259v\u0259zlik v\u0259 qo\u015fma. M\u0259s\u0259l\u0259n: Kimi axtar\u0131rsan? (\u0259v\u0259zlik). Ev\u0259 kimi piyada getdik (qo\u015fma)87.Ba\u011flay\u0131c\u0131:-c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri v\u0259 ya c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yaradan, onlar\u0131 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birin\u0259 ba\u011flayan k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sidir.88.Tabesizlik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: v\u0259, \u0130I\u0259 (la l\u0259). M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagird \u00fc\u00e7\u00fcn nizam-intizam v\u0259 \u00e7al\u0131\u015fqanl\u0131q ba\u015fl\u0131ca \u015f\u0259rtdir.-Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0259rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cahid onu tan\u0131d\u0131, amma he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di-B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, ya da ki, v\u0259 ya, gah, gah da, gah da ki, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259, yaxud. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya yaz, ya da diqq\u0259tl\u0259 qulaq as-\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259, h\u0259m d\u0259 ki, h\u0259tta, habel\u0259, h\u0259m\u00e7inin. M\u0259s\u0259l\u0259n: Elxan h\u0259m g\u00fcnd\u00fczl\u0259r, h\u0259m d\u0259 gec\u0259l\u0259r dinc\u0259lmir-\u0130nkarl\u0131q ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: Teyyub\u0259 n\u0259 yaz\u0131r, n\u0259 d\u0259 oxuyur-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, y\u0259ni ki, m\u0259s\u0259l\u0259n. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bak\u0131n\u0131n z\u0259ngin s\u0259rv\u0259ti, y\u0259ni nefti var.89.Tabelilik Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:-S\u0259b\u0259b ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u00e7\u00fcnki, ona g\u00f6r\u0259 ki, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259. Teyyub\u0259 d\u0259rs\u0259 getm\u0259mi\u015fdi, \u00e7\u00fcnki ba\u015f\u0131 a\u011fray\u0131rd\u0131\u015e\u0259rt ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: \u0259g\u0259r, h\u0259rgah, indi, madam ki. \u018fg\u0259r bel\u0259 oxusan \u0259la\u00e7\u0131 olarsan-G\u00fcz\u0259\u015ft ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259r\u00e7\u0259nd, h\u0259r\u00e7\u0259nd ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, Abbas he\u00e7 kimi e\u015fitmir yen\u0259 d\u0259 xahi\u015f ed\u0259rik-Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ki, bel\u0259 ki. M\u00fc\u0259llim dedi ki, s\u0259h\u0259r d\u0259rs olmayacaq.90.S\u00f6zl\u0259rin v\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259:-\u0259dat deyilir.90a.\u018fdatlar\u0131 i\u015fl\u0259ndiyi c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarsaq:-h\u0259min c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u0259nas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r z\u0259ifl\u0259y\u0259 bil\u0259r.91.\u018fdatlar\u0131n m\u0259naca n\u00f6vl\u0259ri:1. Q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirici \u0259datlar: ax\u0131, \u0259n, lap, daha, da, d\u0259, n\u0259, h\u0259tta, ki, nec\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n Ax\u0131 bizim g\u00fcnah\u0131m\u0131z n\u0259dir? Ha g\u00f6zl\u0259dim s\u0259n g\u0259lm\u0259din2. D\u0259qiql\u0259\u015fdirici \u0259datlar: el\u0259, m\u0259hz, \u0259sl. El\u0259 ham\u0131 Telman dey\u0259ni deyir.3. M\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u0259datlar: ancaq, yaln\u0131z, t\u0259k, bir, birc\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: F\u0259qam d\u0259yi\u015fdirs\u0259 ancaq m\u00fchit d\u0259yi\u015f\u0259r4. Sual \u0259datlar\u0131: b\u0259s, m\u0259g\u0259r, y\u0259ni, m\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259s d\u00fcn\u0259n niy\u0259 biz\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fdin?5. \u018fmr \u0259datlar\u0131: di, qoy, g\u0259l, g\u0259lin, g\u00f6r, g\u00f6r\u00fcn, bax . Qoy \u0130lkin d\u0259rsini oxusun6. Arzu \u0259datlar\u0131: ka\u015f, ka\u015f ki, t\u0259ki, bar\u0131, g\u0259r\u0259k. Ka\u015f ki u\u015faq olayd\u0131m7. T\u0259sdiq v\u0259 inkar \u0259datlar: b\u0259li, h\u0259, yox, xeyr, he\u00e7. Xeyr, s\u0259n yan\u0131l\u0131rsan.92.\u018fdatlar\u0131n ba\u015fqa nitq hiss\u0259sind\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259si:1. Ancaq, ki, da, d\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131 v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Aynur\u0259 ancaq bu g\u00fcn i\u015fl\u0259rini qurtara bildi (\u0259dat). M\u0259n \u00e7ox dedim, ancaq o s\u00f6zl\u0259rim\u0259 qulaq asmad\u0131.2. Bax, qoy, g\u00f6r, g\u0259l fel v\u0259 \u0259dat. Ora bax g\u0259l\u0259n S\u0259kin\u0259dir (fel). S\u00f6z\u00fc bax bel\u0259 a\u00e7\u0131q dey\u0259rl\u0259r (\u0259dat)3. T\u0259k-sif\u0259t, z\u0259rf, \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: T\u0259k \u0259ld\u0259n s\u0259s \u00e7\u0131xmaz (sif\u0259t). Ham\u0131 gedib t\u0259k qalm\u0131\u015fam (z\u0259rf). Bu i\u015fi t\u0259k s\u0259n bacararsan (\u0259dat).4. El\u0259, bel\u0259, nec\u0259, n\u0259 \u0259v\u0259zlik v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 dost \u00e7\u0259tin tap\u0131lar (\u0259v\u0259zlik). El\u0259 yerind\u0259 deyibs\u0259n (\u0259dat).5. Bir,birc\u0259 say v\u0259 \u0259dat. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir s\u0259n bizim Bak\u0131ya bax (\u0259dat). Birc\u0259 q\u0131\u015f tez g\u0259ls\u0259ydi (\u0259dat)93.Dan\u0131\u015fan\u0131n hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131, qorxu v\u0259 ya sevincini bildir\u0259n k\u00f6m\u0259k\u00e7i nitq hiss\u0259sin\u0259 :nida deyilir.94.Qorxu narahatl\u0131q bildir\u0259nl\u0259r:vay. oy, ox, ah, Allah s\u0259n saxla94a.\u015eadl\u0131q v\u0259 sevinc hissi bildir\u0259nl\u0259r:- b\u0259h-b\u0259h, af\u0259rin, ay can, ura Q\u0259m k\u0259d\u0259r bildir\u0259nl\u0259r: tfu, r\u0259dd ol, c\u0259h\u0259nn\u0259m olSintaksis95a.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259y\u0259 deyilir?-iki v\u0259 daha art\u0131q m\u00fcst\u0259qil s\u00f6z\u00fcn m\u0259na v\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si deyilir.95b.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si d\u0259 s\u00f6zl\u0259r kimi, \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri adland\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: stol \u2013 stolun aya\u011f\u0131, roman \u2013 mac\u0259ra roman\u0131, ev \u2013 evin qap\u0131s\u0131, bulaq \u2013 bula\u011f\u0131n suyu v\u0259 s.Ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri d\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti material\u0131d\u0131r; m\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0evin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q idi.\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259si bir s\u00f6z\u00fcn (a\u00e7\u0131q idi) v\u0259 bir s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin (evin qap\u0131s\u0131) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u00fcr ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 baxmayaraq s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u0259rd\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir:1. S\u00f6z leksik, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si sintaktik vahiddir, y\u0259ni s\u00f6zl\u0259r dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259 hazir \u015f\u0259kild\u0259dir, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 nitk prosesind\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 formala\u015f\u0131r.2. S\u00f6z s\u0259sl\u0259rd\u0259n, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si is\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259n yaran\u0131r.3. S\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u00fcmumi v\u0259 geni\u015f olur; m\u0259s\u0259l\u0259n: kitab dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr kitab, \u015f\u0259h\u0259r dedikd\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259h\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuur. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rkibind\u0259 s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131 xeyli konkretl\u0259\u015fir. Bunu kitab, \u015f\u0259h\u0259r s\u00f6zl\u0259r il\u0259 d\u0259rs kitab\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar.95c. S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si c\u00fcml\u0259 il\u0259 d\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir:- H\u0259r ikisi (h\u0259m s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259md\u0259 c\u00fcml\u0259) s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir; h\u0259r ikisi eyni nitk hiss\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 eyni sintaktik \u0259laq\u0259d\u0259n yaran\u0131r; s\u00f6zl\u0259rin s\u0131ras\u0131 da bunlarda \u0259sas\u0259n eyni c\u00fcr olur.Bu ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm f\u0259rql\u0259ri d\u0259 vard\u0131r;C\u00fcml\u0259 \u00fcnsiyy\u0259tin \u0259sas vahididir v\u0259 bitmi\u015f fikir ifad\u0259 edir. Lakin s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si bitmi\u015f fikir ifad\u0259 ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0g\u00f6z\u0259l h\u0259yat \u2013 h\u0259yat g\u00f6z\u0259ldir, da\u011f havas\u0131 \u2013 da\u011f\u0131n havas\u0131 s\u0259rindir\u00a0v\u0259 s. c\u00fcml\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus intonasiyas\u0131 olur. C\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n fikr\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n f\u0259rqi olaraq, c\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Gecdir. Tezdir. Yoruldum.\u00a0v\u0259 s.95.C\u00fcml\u0259:-bitmi\u015f bir fikiri ifad\u0259 edir. S\u00f6zl\u0259rin bitmi\u015f bir fikir ifad\u0259 ed\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 deyilir. C\u00fcml\u0259 bir s\u00f6zd\u0259n d\u0259 ibar\u0259t ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ax\u015famd\u0131r. C\u00fcml\u0259l\u0259r qurlu\u015funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur. Sad\u0259 c\u00fcml\u0259nin birqrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Z\u0259ng vuruldu. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin iki v\u0259 daha art\u0131q qrammatik \u0259sas\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fc\u0259llim sinf\u0259 daxil oldu, \u015fagirdl\u0259r aya\u011fa qalxd\u0131lar.96.C\u00fcml\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 d\u00f6rd n\u00f6v\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. N\u0259qli c\u00fcml\u0259,2. Sual c\u00fcml\u0259si,3. \u018fmr c\u00fcml\u0259si,4. Nida c\u00fcml\u0259si.97.N\u0259qli C\u00fcml\u0259:-N\u0259qli c\u00fcml\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir i\u015f, hadis\u0259, \u0259\u015fya v\u0259 s. haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yaz g\u0259lir. \u018fkin i\u015fl\u0259ri ba\u015flan\u0131rN\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r adi intonasiya il\u0259 deyilir. Dilimizd\u0259 ba\u015fqa c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n n\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259r daha \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. N\u0259qli c\u00fcml\u0259l\u0259rin sonunda n\u00f6qt\u0259 v\u0259 ya \u00fc\u00e7 n\u00f6qt\u0259 qoyulur.98.Sual C\u00fcml\u0259si:-Sual m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 sual c\u00fcml\u0259si deyilir. Bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir \u015fey haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lumat\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259kt\u0259biniz haqq\u0131nda n\u0259 bilirs\u0259n? D\u0259rsl\u0259rini oxudunmu? D\u0259rs ba\u015fland\u0131?Sual c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda sual i\u015far\u0259si qoyulur.99.\u018fmr C\u00fcml\u0259si:-\u018fmr, ist\u0259k, arzu, xahi\u015f, m\u0259sl\u0259h\u0259t v\u0259 s. kimi m\u0259nalar\u0131 bildir\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 \u0259mr c\u00fcml\u0259si deyilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: U\u015fa\u011fa su verin. D\u0259rsl\u0259rini yax\u015f\u0131 oxu.100.Nida C\u00fcml\u0259si:-Y\u00fcks\u0259k hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canla deyil\u0259n c\u00fcml\u0259l\u0259r nida c\u00fcl\u0259si adlan\u0131r. m\u0259s\u0259l\u0259n: Bu n\u0259 i\u015f idi tutdun! Vay-vay g\u00f6r m\u0259n n\u0259 etdim?! Nida c\u00fcml\u0259l\u0259rinin sonunda nida i\u015far\u0259si qoyulur.101.Dan\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 ya yazark\u0259n b\u0259z\u0259n ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (nitqind\u0259n) istifad\u0259 olunur. Ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri iki \u00fcsulla veril\u0259 bil\u0259r:-Vasit\u0259siz, Vasit\u0259li.102.Vasit\u0259siz Nitq.-Vasit\u0259siz nitqd\u0259 ba\u015fqasn\u0131n s\u00f6zl\u0259ri d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259, he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259d\u0259n verilir.T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259siz nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur: m\u00fc\u0259llif\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n (M) v\u0259 vasit\u0259siz nitqd\u0259n (V).M\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, dedi, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, soru\u015fdu v\u0259 s. kimi nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr fell\u0259ri il\u0259 bitir. Vasit\u0259siz nitq is\u0259 bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur v\u0259 m\u00fc\u0259llif nitqin\u0259 intonasiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qo\u015fulur. Vasit\u0259siz nitq, ad\u0259t\u0259n, d\u0131rnaq aras\u0131na al\u0131n\u0131r v\u0259 ya tire il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n:O dedi: \u201cBiz do\u011fma yurdumuza qay\u0131daca\u011f\u0131q\u201d M: \u201cV\u201dKomandir q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131:- Dayan\u0131n, ora minalan\u0131bd\u0131r103.Vasit\u0259li Nitq:-Vasit\u0259li nitqd\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u0259ri (nitqi) eynil\u0259 deyil, d\u0259yi\u015filmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 verilir, y\u0259ni onun m\u0259zmunu \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259rkibind\u0259 vasit\u0259li nitq olan c\u00fcml\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n v\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n nitqinin m\u0259zmunundan ibar\u0259tdir. Vasit\u0259siz nitq m\u00fc\u0259llifin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra i\u015fl\u0259nir. Vasit\u0259siz nitq vasit\u0259li nitql\u0259 \u0259v\u0259z edil\u0259rk\u0259n d\u0131rnaqlar v\u0259 tire i\u015far\u0259si at\u0131l\u0131r v\u0259 ki ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 \u0259lav\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n:Teymur dedi: \u201cM\u0259n b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olaca\u011fam\u201dAnar dedi ki, o b\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259 m\u00fc\u0259llim olacaq103.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:-bir-biri il\u0259 h\u0259m m\u0259naca, h\u0259md\u0259 qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011f\u0131 olur v\u0259 sintaktik suala cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u00fclb\u00fcl bir bir an me\u015f\u0259nin s\u00fckutunu dinl\u0259di \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259ti, bu h\u0259r\u0259k\u0259tin zaman\u0131 v\u0259 obyekti ifad\u0259 olunur.104.H\u0259r hans\u0131 s\u00f6z c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259:-m\u00fcst\u0259qil leksik m\u0259naya malik olmal\u0131 v\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259ki ba\u015fqa \u00fczvl\u0259rl\u0259 sintaktik \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Eldar, dey\u0259s\u0259n s\u0259n d\u0259 bu yay \u00e7ox i\u015fl\u0259mis\u0259n \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0Eldar\u00a0v\u0259\u00a0dey\u0259s\u0259n\u00a0s\u00f6zl\u0259ri daxil oldu\u011fu c\u00fcml\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 m\u0259naca ba\u011fl\u0131 olsada, qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n ba\u011fl\u0131 deyil. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r c\u00fcml\u0259 \u00fczv\u00fc say\u0131lm\u0131r. Birinci s\u00f6z (Eldar) xitab, ikinci s\u00f6z (dey\u0259s\u0259n) ara s\u00f6z hesab olunur.105.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259ri:- \u0259sas nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. \u0130sim daha \u00e7ox m\u00fcbt\u0259da v\u0259 tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259, sif\u0259t, say, daha \u00e7ox t\u0259yin, z\u0259rf \u2013 z\u0259rflik, t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259r x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Siz M\u0259h\u0259mm\u0259d deyilsinmi? \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259\u00a0siz\u00a0s\u00f6z\u00fc ismi \u0259v\u0259z etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbt\u0259da v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.106.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259r:\u00a0-sad\u0259 \u00fczvl\u0259r adlan\u0131r.107.S\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar:-\u00a0m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u00fczvl\u0259r\u00a0adlan\u0131r.108.C\u00fcml\u0259nin ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fc var?- be\u015f \u00fczv\u00fc109.Bu \u00fczvl\u0259r c\u00fcml\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 roluna g\u00f6r\u0259:-iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r.Ba\u015f \u00fczvl\u0259r: m\u00fcbt\u0259da, x\u0259b\u0259r.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259r: tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflik.110. M\u00fcbt\u0259da :-M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259ti x\u0259b\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259xsi, \u0259\u015fyan\u0131 bildirir.M\u00fcbt\u0259da kim? n\u0259? b\u0259z\u0259nd\u0259 hara? sual\u0131na cavab verir, ismin adl\u0131q hal\u0131nda olan s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: R\u00f6v\u015f\u0259n (kim?) \u015fu\u015faya gedir. Onlar\u0131n evl\u0259ri (n\u0259?) \u015eu\u015fadad\u0131r. \u015eu\u015fa (hara?) g\u00f6z\u0259l v\u0259 q\u0259dim \u015f\u0259h\u0259rimizdir.M\u00fcbt\u0259da c\u00fcml\u0259nin \u0259n m\u00fcst\u0259qil \u00fczv\u00fc olur v\u0259 qramatik c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 bir \u00fczvd\u0259n asl\u0131 deyil.111. X\u0259b\u0259r:-X\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259nin ba\u015f \u00fczv\u00fc olub, haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya \u0259lam\u0259tini bildirir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n: Traktor yeri \u015fumlay\u0131r. Torpaq lay-lay \u00e7evrilir. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 x\u0259b\u0259r (\u015fumlay\u0131r, \u00e7evrilir) m\u00fcbt\u0259da il\u0259 ifad\u0259 olunan, \u0259\u015fyan\u0131nh\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir.Biz c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n yeni m\u0259lumat\u0131ad\u0259t\u0259n x\u0259b\u0259r v\u0259 x\u0259b\u0259r\u0259 aid olan \u00fczvl\u0259r (tamaml\u0131q, t\u0259yin, z\u0259rflik) vasit\u0259sil\u0259 al\u0131r\u0131q.X\u0259b\u0259r n\u0259 edir? (felin b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259kil v\u0259 zamanlar\u0131nda), kimdir?, ne\u00e7\u0259dir?, haradad\u0131r?, nec\u0259dir? v\u0259 s. suallara cavab verir.M\u00fcbt\u0259da kimi x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259m nitq hiss\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur.Ba\u015flamaq, bilm\u0259k, ist\u0259m\u0259k, olmaq, etm\u0259k\u00a0fell\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k x\u0259b\u0259r v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir.X\u0259b\u0259r, t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, m\u0259sd\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri v\u0259 s. il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur.M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0Da\u011flar\u0131n\u00a0s\u0259siy\u0259m! M\u0259n \u00e7alxalanan\u00a0d\u0259nizin n\u0259\u011fm\u0259siy\u0259m.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunanlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b x\u0259b\u0259r adlan\u0131r.112.X\u0259b\u0259r ifad\u0259 vasit\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iki c\u00fcr olur:- 1) feli x\u0259b\u0259r; 2) ismi x\u0259b\u0259r.Feli x\u0259b\u0259r t\u0259srifl\u0259n\u0259n fell\u0259rl\u0259 \u2013 felin \u0259mr, x\u0259b\u0259r, vacib, arzu, laz\u0131m v\u0259 \u015f\u0259tr \u015f\u0259kill\u0259ri il\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ay camaat yol verin. Burada m\u0259kt\u0259b tikilm\u0259lidir. M\u0259n birinci olmaq ist\u0259yir\u0259m.Feli x\u0259b\u0259r feli frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130gidl\u0259r d\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. S\u0259m\u0259d k\u00f6ks\u00fcn\u00fc \u00f6t\u00fcrm\u0259di.\u0130smi x\u0259b\u0259r adlarla \u2013 isim, sif\u0259t, say, \u0259v\u0259zlik v\u0259 z\u0259rflikl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Qay\u0131qlar d\u0259nizd\u0259dir. D\u0259niz f\u0131rt\u0131nal\u0131d\u0131r. O, on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc idi. Dan\u0131\u015fan m\u0259n idim.\u0130smi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259sd\u0259r, feli sif\u0259t v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan x\u0259b\u0259rl\u0259r d\u0259 ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: m\u0259qs\u0259dim oxumaqd\u0131r. Qonaqlar\u0131n bir qismi \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n t\u0259z\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259rdir.Dilimizd\u0259\u00a0var, yox, laz\u0131m, g\u0259r\u0259k, m\u00fcmk\u00fcn, b\u0259s\u00a0s\u00f6zl\u0259ri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil ismi x\u0259b\u0259r kimi i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Evd\u0259 he\u00e7 kim yoxdur.Feli x\u0259b\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini bildirir v\u0259 haq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan (m\u00fcbt\u0259da, \u00fcmumi \u015f\u0259xs, qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259xs v\u0259 s.) h\u0259r\u0259k\u0259tin t\u00f6r\u0259dicisi hesab olunur.\u0130smi x\u0259b\u0259r is\u0259 \u0259lam\u0259tini bildirir v\u0259 \u0259lam\u0259tin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.113.X\u0259b\u0259rin m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 v\u0259 k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fmas\u0131 nec\u0259 olur?-X\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u00fcbt\u0259da hans\u0131 \u015f\u0259xsd\u0259 olsa, x\u0259b\u0259r d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259sxd\u0259 olur.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0M\u0259n\u00a0b\u0259dii kitablar\u0131 \u00e7oxoxuyuram.\u00a0S\u0259n\u00a0bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259\u00a0ged\u0259c\u0259ks\u0259n.X\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 d\u0259 uzla\u015f\u0131r \u2013 m\u00fcbt\u0259da t\u0259k olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 t\u0259k, c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259rd\u0259 c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n:M\u0259n oxuyuram,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Biz oxuyuruq.S\u0259n oxuyursan,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Siz oxuyursunuz.O oxuyur,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Onlar oxuyurlar.III \u015f\u0259xsin c\u0259mind\u0259 x\u0259b\u0259r m\u00fcbt\u0259da il\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fa bilir, uzla\u015fmayada bilir. Bu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda \u00fczr\u0259dir:1. III \u015f\u0259xsd\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 \u0259ks\u0259r\u0259n c\u0259m olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eagirdl\u0259r g\u00f6z\u0259l binalara tama\u015fa edirl\u0259r. B\u0259za hallarda k\u0259miyy\u0259tc\u0259 uzla\u015fmayada bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdi. \u2013 bu c\u00fcml\u0259ni bel\u0259 uzla\u015fd\u0131rmaq olar. Onlar qona\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lama\u011fa getmi\u015fdil\u0259r.2. Heyvan anlay\u0131\u015f\u0131 bildir\u0259n m\u00fcbt\u0259da c\u0259m olduqda x\u0259b\u0259r d\u0259 c\u0259m olur, t\u0259k d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. \u2013 \u0130tl\u0259r h\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.3. M\u00fcbt\u0259da il\u0259 cans\u0131z varl\u0131qlar ifad\u0259 olunduqda x\u0259b\u0259r \u0259ks\u0259r\u0259n onunla uzla\u015fm\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yarpaqlar t\u00f6k\u00fclt\u00fc. Evl\u0259r tikildi.114.Bildiyimiz kimi c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259ri :-tamaml\u0131q, t\u0259yin v\u0259 z\u0259rflikdir.115.\u0130kinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczvl\u0259rd\u0259n:- tamaml\u0131q v\u0259 z\u0259rflik yaln\u0131z x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur v\u0259 x\u0259b\u0259ri izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onlar s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 biz\u0259 alma \u015f\u0259rb\u0259ti verirdil\u0259r. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t vaxt\u0131 zaman z\u0259rfliyi, biz\u0259, alma \u015f\u0259rb\u0259ti tamaml\u0131q, verirdil\u0259r feli x\u0259b\u0259rini izah edir.116.T\u0259yin:- \u0259\u015fya bildir\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259r\u0259 (m\u00fcbt\u0259daya, tamaml\u0131\u011fa, z\u0259rfliy\u0259 v\u0259 ismi x\u0259b\u0259r\u0259) aid ola bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cavan bir leytenant m\u0259ni i\u00e7\u0259ri d\u0259v\u0259t etdi. M\u0259n h\u0259l\u0259 indiy\u0259 kimi bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan m\u0259nz\u0259r\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015fdim. \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 cavan s\u00f6z\u00fc m\u00fcbt\u0259dan\u0131 (leytenent), bu c\u00fcr alq\u0131\u015flarla qar\u015f\u0131lanan birl\u0259\u015fm\u0259si tamaml\u0131\u011f\u0131 (m\u0259nz\u0259r\u0259) t\u0259yin edir.117. Tamaml\u0131q:Tamaml\u0131q c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 \u0259lam\u0259tin obyektini bildirir.\u0130smin adl\u0131q v\u0259 yiy\u0259lik hal\u0131ndan ba\u015fqa, qalan hallarda \u0259\u015fya, obyekt bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u00a0tamaml\u0131q\u00a0v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Tamaml\u0131q kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimi? n\u0259yi? n\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal \u0259lc\u0259yi (n\u0259yi?) m\u0259n\u0259 (kim\u0259?) verdi.\u0130\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, \u0259lam\u0259tin obyektini bildir\u0259n b\u0259zi qo\u015fmal\u0131 s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r d\u0259 c\u00fcml\u0259d\u0259 tamaml\u0131q olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, f\u0131r\u00e7a il\u0259 (n\u0259 il\u0259?) \u015f\u0259kil \u00e7\u0259kdi.Tamaml\u0131q da m\u00fcbt\u0259da kimi isim, \u0259v\u0259zlik v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259rl\u0259 daha \u00e7ox ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259h\u0259mm\u0259d Eldar\u0131 s\u0259sl\u0259di. Onu telefona \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131lar.Sif\u0259t, say, i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri, z\u0259rf v\u0259 feli sif\u0259tl\u0259r c\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259\u015f\u0259r\u0259k tamaml\u0131q v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259nim r\u0259fiq\u0259m q\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 \u00e7ox sevir. Bunlar\u0131 Adilin atas\u0131 yollay\u0131b.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca sad\u0259 olur.Tamaml\u0131q ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri, feli sif\u0259t v\u0259 m\u0259st\u0259r t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bir da\u011f havas\u0131n\u0131 sevir\u0259m, bir d\u0259 k\u00f6v\u015f\u0259rin \u0259trini, \u00e7\u00f6l\u00fcn \u0259trini! Bu c\u00fcr tamaml\u0131qlar qurulu\u015fca m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.118.Vasit\u0259siz v\u0259 vasit\u0259li tamaml\u0131qlar:-Tamaml\u0131q vasit\u0259li v\u0259 vasit\u0259siz olur. Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar ismin t\u0259sirlik hal\u0131nda olur, t\u0259sirli fell\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir v\u0259 kimi? n\u0259yi? n\u0259? suallar\u0131na cavab verir.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n: Mustafa m\u0259ktubu (n\u0259yi?) anas\u0131na verdi.T\u0259sirlik hal m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildirm\u0259kl\u0259 iki c\u00fcr oldu\u011fundan, vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar da iki c\u00fcr olur:M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlarQeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar.M\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan\u00a0(t\u0259sirlik hal \u015f\u0259kil\u00e7isi)\u00a0s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: B\u0259xtiyar, m\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fcnl\u0259 apar. Baba t\u00fcf\u0259ngi, termosu, \u00e7antan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc v\u0259 Ayaz\u0131 s\u0259sl\u0259di.119.Qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik bildir\u0259n vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar:-qeyri m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259sirlik halda olan s\u00f6z v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc n\u0259? sual\u0131na cavab verir.\u00a0M\u0259s\u0259l\u0259n:\u00a0 Ba\u011f\u00e7am\u0131za t\u0259z\u0259 a\u011fac (n\u0259?) \u0259kdim. Sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 su (n\u0259?) t\u00f6kd\u00fcm.120.Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar :-ismin y\u00f6nl\u00fck, yerlik, \u00e7\u0131x\u0131\u015fl\u0131q hallar\u0131nda olan, eyni zamanda il\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6tr\u00fc, qar\u015f\u0131, haqq\u0131nda, bar\u0259sind\u0259 qo\u015fmalar\u0131n\u0131n qo\u015fuldu\u011fu s\u00f6zl\u0259r v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur, \u0259\u015fya, obyekt bildirir.\u00a0Tamaml\u0131\u011f\u0131n bu n\u00f6v\u00fc kim\u0259? n\u0259y\u0259? kimd\u0259? n\u0259d\u0259? kimd\u0259n? n\u0259d\u0259n? kim il\u0259? n\u0259 il\u0259? Kim \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 bar\u0259d\u0259? v\u0259 s. suallara cavab verir.Vasit\u0259siz tamaml\u0131qlar yaln\u0131z t\u0259sirli feli x\u0259b\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olur. Vasit\u0259li tamaml\u0131qlar is\u0259 h\u0259r c\u00fcr feli x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259, h\u0259tta ismi x\u0259b\u0259rl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0131z qarda\u015f\u0131ndan (kimd\u0259n?) b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Samir qarda\u015f\u0131 il\u0259 (kim il\u0259?) siz\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k.121. T\u0259yin :-T\u0259yin c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan \u00fczvl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.T\u0259yin nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? hans\u0131? ne\u00e7\u0259? n\u0259 q\u0259d\u0259r? ne\u00e7\u0259nci? Suallar\u0131na cavab verir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u00c7al\u0131\u015fqan (nec\u0259?) \u015fagirdl\u0259 be\u015f (ne\u00e7\u0259?) maraql\u0131 kitab ald\u0131lar.T\u0259yin \u0259ks\u0259r\u0259n sif\u0259t, say, feli sif\u0259t v\u0259 i\u015far\u0259 \u0259v\u0259zlikl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Bu me\u015f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck idi.\u0130sim v\u0259 z\u0259rfl\u0259rd\u0259 sif\u0259tl\u0259\u015fdikd\u0259 t\u0259yin v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259 bilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u00fch\u0259ndis Sultanov d\u0259ri paltosunu geydi. Yuxar\u0131 otaqlar xeyli s\u0259rin idi.T\u0259yin ismi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r v\u0259 feli sif\u0259t t\u0259rkibl\u0259ri il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Polis r\u0259isi K\u0259rimov prokurora z\u0259ng vurdu.C\u00fcml\u0259d\u0259 isiml\u0259 v\u0259 isiml\u0259\u015fmi\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rin t\u0259yini ola bilir.Nitq hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunan t\u0259yinl\u0259r sad\u0259, s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r il\u0259 ifad\u0259 olunanlar is\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259yin say\u0131l\u0131r.122. Z\u0259rflik :-Z\u0259rflik c\u00fcml\u0259nin ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li \u00fczv\u00fc olub, h\u0259r\u0259k\u0259tin icras\u0131n\u0131 v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259td\u0259n izah edir.Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n z\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u2013 t\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t, zaman, yer, miqdar z\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259kin\u0259 xala sakitc\u0259 \u00e7\u0259kilib getdi.Z\u0259rflik yer v\u0259 zaman m\u0259nal\u0131 isiml\u0259r, feli ba\u011flamalar, qo\u015fmalar\u0131n art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isim v\u0259 m\u0259sd\u0259rl\u0259r, sual \u0259v\u0259zlikl\u0259ri v\u0259 s. ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: O, Az\u0259ri bazara g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.M\u00fcr\u0259kk\u0259b z\u0259rflikl\u0259r ismi v\u0259 feli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Boz da\u011f\u0131n qoynunda bir d\u0259niz vard\u0131r.123. Z\u0259rflik \u0259ks\u0259r\u0259n feli x\u0259b\u0259r\u0259, az hallarda ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olur. Feli x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda isim, ismi x\u0259b\u0259r\u0259 aid olduqda \u0259lam\u0259tin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n t\u0259rzini, zaman\u0131n\u0131, yerini, miqdar\u0131n\u0131, s\u0259b\u0259bini v\u0259 m\u0259qs\u0259dini bildirir.\u00a0Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 z\u0259rfliyin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259na n\u00f6vl\u0259ri vard\u0131r:1.\u00a0T\u0259rzi-h\u0259r\u0259k\u0259t z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin icra t\u0259rzini bildirir. Nec\u0259? n\u0259 c\u00fcr? n\u0259 t\u0259rzd\u0259? N\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259? suallar\u0131na cavab verir.2.\u00a0Zaman z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin, hadis\u0259nin zaman\u0131n\u0131 bildirir. N\u0259 vaxt? n\u0259 zaman? ha\u00e7an? n\u0259 zamanad\u0259k? n\u0259 vaxta kimi? n\u0259 vaxta q\u0259d\u0259r? suallar\u0131na cavab verir.3.\u00a0Yer z\u0259rfliyi\u00a0\u2013\u00a0i\u015fin, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 s. yerini bildirir. Hara? haraya? harada? suallar\u0131na cavab verir.4.\u00a0K\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya d\u0259r\u0259c\u0259 z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin hans\u0131 k\u0259miyy\u0259td\u0259 icra olundu\u011funu bildirir. N\u0259 q\u0259d\u0259r? sual\u0131na cavab verir.5.\u00a0S\u0259b\u0259b z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 ya \u0259lam\u0259tin s\u0259b\u0259bini bildirir. Niy\u0259? n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259? suallar\u0131na cavab verir.6.\u00a0M\u0259qs\u0259d z\u0259rfliyi\u00a0\u2013 h\u0259r\u0259k\u0259tin m\u0259qs\u0259dini bildirir. Niy\u0259? n\u0259d\u0259n \u00f6tr\u00fc? n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259? suallar\u0131na cavab verir.124.C\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si:-C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fczv\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131 izah edib konkretl\u0259\u015fdir\u0259n s\u00f6z\u0259 v\u0259 ya s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 c\u00fcml\u0259 \u00fczvl\u0259rinin \u0259lav\u0259si deyilir.\u018flav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 \u015f\u0259xs\u0259, k\u0259miyy\u0259t\u0259 v\u0259 ismin hal\u0131na g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: u\u00e7ur qay\u011f\u0131lar \u2013 o nazl\u0131 qu\u015flar.B\u0259z\u0259n \u0259lav\u0259li \u00fczv I, II, \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259, \u0259lav\u0259 is\u0259 III \u015f\u0259xsd\u0259 olur, \u0259lav\u0259, \u0259lav\u0259li \u00fczvl\u0259 ismin hal\u0131na, k\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015f\u0131r, \u015f\u0259xs\u0259 g\u00f6r\u0259 uzla\u015fma pozulur.M\u00fcbt\u0259dan\u0131n \u0259lav\u0259si m\u00fcbt\u0259dan\u0131n, x\u0259b\u0259rin \u0259lav\u0259si is\u0259 x\u0259b\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 konkretl\u0259\u015fdirm\u0259k, izah edib ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya\u015fas\u0131n s\u0259ad\u0259t, o yaz s\u0259h\u0259ri.C\u00fcml\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v t\u0259yini s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin, feli sif\u0259t, feli ba\u011flama v\u0259 m\u0259sd\u0259r t\u0259rkibl\u0259rinin as\u0131l\u0131 t\u0259r\u0259fin\u0259 xitablara aid \u0259lav\u0259l\u0259r d\u0259 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Adilin \u2013 onuncu sinif \u015fagirdinin f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn rayona yay\u0131ld\u0131.\u018flav\u0259l\u0259r izah etdiyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259n tire (\u2013) i\u015far\u0259si il\u0259 ayr\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u00fcn\u0259n \u2013 may\u0131n 17-d\u0259 b\u00fct\u00fcn diskl\u0259ri apar\u0131b t\u0259hvil verdik.125.\u018flav\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259:-verg\u00fcl qoyulur.126.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n iki c\u00fcr ba\u011flan\u0131r:-tabesizlik yolu il\u0259, tabelilik yolu il\u0259.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin ya ham\u0131s\u0131 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu olur, ya da t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil, dig\u0259ri ondan as\u0131l\u0131 olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Al r\u0259ngli \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u00fcrd\u00fc \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqludur (h\u0259tta b\u0259zi bel\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin yerini d\u0259yi\u015fs\u0259k d\u0259 m\u0259na d\u0259yi\u015fmir). M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 bu c\u00fcr ba\u011fl\u0131l\u0131q tabesizlik ba\u011fl\u0131l\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u00a0adlan\u0131r.Zeyn\u0259b hiss etdi, T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r\u00a0\u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n birincisi qrammatik c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu\u011fu halda, ikinci birinciy\u0259 tabedir, \u00e7\u00fcnki ikinci\u00a0 c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259si (T\u00fck\u0259zban xala ona inanm\u0131r) birinci hiss\u0259sini (Zeyn\u0259b hiss etdi) ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 tamamlay\u0131r.M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkibind\u0259ki sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259r aras\u0131nda ba\u011fl\u0131l\u0131q tabeli ba\u011fl\u0131l\u0131q adlan\u0131r. Bel\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259\u00a0tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir.127. M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r iki n\u00f6v\u0259 ayr\u0131l\u0131r:tabesizlik m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259ri 2) tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r128.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-M\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu olur. T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 as\u0131l\u0131 olur, fikrin ifad\u0259sind\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Arabir g\u00f6y gurulday\u0131r, ya\u011f\u0131\u015f g\u00fccl\u0259nir. Bird\u0259n \u018flabbas ki\u015fi p\u0259nc\u0259r\u0259ni a\u00e7d\u0131, k\u00fcl\u0259k ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ki\u015finin \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131.B\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu sad\u0259 c\u00fcml\u0259l\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r deyilir. Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin hiss\u0259l\u0259ri ya yaln\u0131z intonasiya il\u0259 ya da intonasiya v\u0259 tabesizlik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: El\u0259 \u00f6z\u00fc deyir, \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u015fidilirdi. Do\u011frudur, babam sa\u011flamd\u0131, lakin m\u0259n yen\u0259 d\u0259 Allahdan \u0259limi \u00fczm\u0259dim. Bu tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259lki ikisinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259, sonrak\u0131lar\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri v\u0259, lakin ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nmi\u015fdir.T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri intonasiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259n\u0259n tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131z, ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r adlan\u0131r.129.Ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131lardan istifad\u0259 edilir.1.\u00a0Birl\u0259\u015fdirm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131: v\u02592.\u00a0Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: amma, ancaq, lakin v\u0259 s. M\u0259s\u0259l\u0259n: D\u0259rsi \u00f6yr\u0259nm\u0259dim amma oxudum.3.\u00a0\u0130\u015ftirak ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: h\u0259m, h\u0259m d\u0259 (ki), h\u0259tta, da, d\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n: Yem\u0259k h\u0259m isti, h\u0259m d\u0259 dadl\u0131 idi.4.\u00a0\u0130nkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: n\u0259, n\u0259 d\u0259, n\u0259 d\u0259 ki. M\u0259s\u0259l\u0259n: N\u0259 o bilirdi, n\u0259 d\u0259 m\u0259n.5.\u00a0B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: ya, ya da, gah, gah da, ist\u0259r, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 v\u0259 s. M\u0259s: O, gah dan\u0131\u015f\u0131r, gah da susurdu.6.\u00a0Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131: y\u0259ni, m\u0259s\u0259l\u0259n. Qiym\u0259t ald\u0131m, y\u0259ni be\u015f ald\u0131m.Birl\u0259\u015fdirm\u0259, i\u015ftirak v\u0259 inkar ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma, i\u015ftirak, inkar v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin aras\u0131nda ki, yaz\u0131da verg\u00fcl (,) qoyulur.129.Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259na \u0259laq\u0259l\u0259ri:-Tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 6 m\u0259na \u0259laq\u0259si olur:Zaman \u0259laq\u0259siArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259siS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259siAyd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259siB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259si1. Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rZaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 eyni zamanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n k\u0259nd\u0259 \u00e7atanda k\u00fcl\u0259k davam edir v\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 sel ax\u0131rd\u0131.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r sadalama \u00fcsulu il\u0259 quruldu\u011fundan t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin say\u0131 b\u0259z\u0259n ikid\u0259n \u00e7ox olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eahmar\u0131n \u00fcr\u0259yi d\u00f6y\u00fcnd\u00fc, q\u0259lbi \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131, \u0259ll\u0259ri \u0259sdi. \u2013 c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir.Zaman \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin bir qismind\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131na aid ortaql\u0131 zaman z\u0259rfliyi olur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u015eair olmayanda x\u0259yala dal\u0131r.Bu c\u00fcr z\u0259rflikl\u0259r d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin eyni zamanda ba\u015f verdiyini g\u00f6st\u0259rir.2. Ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rArd\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ard\u0131c\u0131ll\u0131qla ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r sadalan\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u0130\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fc, kino verili\u015fi ba\u015flad\u0131. D\u0259hlizin qap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 ota\u011fa bir q\u0131z daxil oldu.Misallardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin say\u0131 ikid\u0259n art\u0131q ola bilir.3. S\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rS\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259ki i\u015f onun n\u0259tic\u0259sini bildirir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Q\u0259fl\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc k\u00fcl\u0259k ba\u015flad\u0131, yeti\u015fmi\u015f meyv\u0259l\u0259r yer\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259ndi.Bu c\u00fcml\u0259d\u0259 birinci t\u0259rkib hiss\u0259 s\u0259b\u0259bi, ikinci t\u0259rkib hiss\u0259 birincid\u0259n do\u011fan n\u0259tic\u0259ni bildirir.Zaman v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r kimi s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri d\u0259 ya intonasiya il\u0259, ya da v\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir. H\u0259min c\u00fcml\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r ancaq iki t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur.4. Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rAyd\u0131nla\u015fma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n biri \u00fcmumilik bildirir, o biri onu ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: A\u011f\u0131z dey\u0259ni qulaq e\u015fitmirdi. \u0130yirmi-otuz adam \u00fcz-\u00fcz\u0259, \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 oynay\u0131rd\u0131.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri \u0259ks\u0259r\u0259n intonasiya il\u0259 bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259zi hallarda ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran t\u0259rkib hiss\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma bildir\u0259n y\u0259ni ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s\u0259l\u0259n: S\u0259lim ba\u015f\u0131n\u0131 t\u0259rp\u0259tdi, y\u0259ni o raz\u0131 idi.Ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n \u00fcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259 \u0259vv\u0259l, ayd\u0131nla\u015fd\u0131ran hiss\u0259 sonra i\u015fl\u0259nir. \u00dcmumilik bildir\u0259n hiss\u0259d\u0259n sonra, \u0259sas\u0259n, iki n\u00f6qt\u0259 qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: X\u0259yal d\u0259rin fikr\u0259 getdi: bu i\u015fi kim etmi\u015f olar?T\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 verg\u00fcl olduqda, t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin aras\u0131nda n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl qoyulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Uzun q\u0131\u015f ax\u015fam\u0131 idi; k\u00fcl\u0259k d\u0259h\u015f\u0259tli bir z\u0131r\u0131lt\u0131 il\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 divara \u00e7\u0131rp\u0131r, \u00fcz\u00fc q\u0131l\u0131nc kimi k\u0259sirdi.5. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rQar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: M\u0259n \u00e7ox dedim, o az e\u015fitdi. Qap\u0131n\u0131 it\u0259l\u0259dim, ancaq o a\u00e7mad\u0131.B\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ziddiyy\u0259t olur, b\u0259z\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259ki fikirl\u0259r, i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r sad\u0259c\u0259 olaraq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: Cilovu dart\u0131b at\u0131 saxlamaq ist\u0259yirdim, at dayanmad\u0131. \u0130ndi anam k\u0259ndd\u0259 olur, biz \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259 birincisind\u0259 ziddiyy\u0259t, ikincisind\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259, qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma m\u0259nas\u0131 verir.Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r intonasiya il\u0259 v\u0259 (amma, ancaq, lakin) ba\u011flay\u0131c\u0131lar v\u0259 antonim s\u00f6zl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nir.6. B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rB\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r ya n\u00f6vl\u0259r il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259v\u0259z edilir, ya da iki i\u015fd\u0259n yaln\u0131z birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Gah g\u00fccl\u00fc ya\u011f\u0131\u015f ya\u011f\u0131r, gah da g\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam \u2013 c\u00fcml\u0259l\u0259rind\u0259n birincisind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif hadis\u0259l\u0259rin (ya\u011f\u0131\u015f, g\u00fcn) n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z etdiyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ikinci c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 iki hadis\u0259d\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc ifad\u0259 edir.B\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 \u0259laq\u0259li tabesiz m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r yaln\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259 ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yaran\u0131r. Gah, gah da, gah da ki ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 etdikd\u0259 hadis\u0259l\u0259r n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fir, n\u00f6vb\u0259 il\u0259 bir-birini \u0259v\u0259z edir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Onun b\u0259d\u0259nini gah h\u0259rar\u0259t b\u00fcr\u00fcy\u00fcr, gah da soyuq t\u0259r \u0259sirdi.Ya, ya da, ya da ki, yaxud da ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u015fl\u0259ndikd\u0259 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n birinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n: Ya s\u0259n m\u0259n\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lis\u0259n, ya da \u00f6z d\u0259rdim\u0259 \u00e7ar\u0259 tapmal\u0131yam.Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259nin sintaktik t\u0259hlil qaydas\u0131Tabeli m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qayda il\u0259 t\u0259hlil edilir:C\u00fcml\u0259nin m\u0259qs\u0259d v\u0259 intonasiyaya g\u00f6r\u0259 n\u00f6v\u00fc m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir.Ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.Budaq c\u00fcml\u0259nin n\u00f6v\u00fc (m\u00fcbt\u0259da, tamaml\u0131q, t\u0259yin budaq c\u00fcml\u0259si olmas\u0131 v\u0259 s.), ba\u015f c\u00fcml\u0259nin hans\u0131 vasit\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Sonra ba\u015f v\u0259 budaq c\u00fcml\u0259nin h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda sad\u0259 c\u00fcml\u0259 kimi t\u0259hlil edilir.130.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-yaz\u0131l\u0131 nitqd\u0259 s\u00f6zl\u0259r \u0259 ya s\u00f6z qruplar\u0131 aras\u0131nda qoyulan i\u015far\u0259l\u0259r131.Az\u0259rbaycan yaz\u0131s\u0131nda dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 kim ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr?-M.F.Axundzad\u0259132.Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri iki funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirir:-Ay\u0131r\u0131c\u0131 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri:n\u00f6qt\u0259,sual,nida,qo\u015fa n\u00f6qt\u0259,n\u00f6qt\u0259li verg\u00fcl v\u0259 \u00e7ox n\u00f6qt\u0259-F\u0259rql\u0259ndirici dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri :Bunlar c\u00fct\u00fczvl\u00fcd\u00fcr,vasit\u0259siz nitqi,sitatlar\u0131,ara c\u00fcml\u0259 v\u0259 \u0259lav\u0259 konstruksiyalar\u0131 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n iki verg\u00fcl,iki tire,m\u00f6t\u0259riz\u0259l\u0259r \u0259 d\u0131rnaqlar.Dil haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat .133.Dil:- insanlar aras\u0131nda \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir. Dil ictimai hadis\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Dil ancaq insana m\u0259xsusdur, heyvanlar yaln\u0131z m\u00fcnasib\u0259ti duyula bilirl\u0259r.Dil m\u0259nsubu oldu\u011fu xalq\u0131n h\u0259yat\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.134. Dilin \u00fc\u00e7 v\u0259zif\u0259si vard\u0131r:-Dil c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sidir.-Dil insan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 bildirir.-Dil fikri ifad\u0259 edir Az\u0259rbaycan dili az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ana dilidir. Respublikam\u0131z\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259rind\u0259n olan azsayl\u0131 xalqlar da Az\u0259rbaycan dilind\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r135.D\u00fcbya dill\u0259ri qohumluq \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-dil ail\u0259l\u0259rind\u0259 birl\u0259\u015fir136.Az\u0259rbaycan dili :- t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna aiddir137.Az\u0259rbaycan dili morfoloji qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259:-iltisaqi(aql\u00fctinativdir)138.Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259nci madd\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit olunmu\u015fdur?21-ci madd\u0259si il\u0259Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti139.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:- dil\u00e7iliyin praktik sah\u0259si olub, dild\u0259n \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi istifad\u0259 olunur. Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dil\u00e7iliyin n\u0259z\u0259ri yox, praktik sah\u0259si say\u0131l\u0131r.H\u0259r hans\u0131 bir xalq\u0131n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tininin g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00f6z\u0259l nitqdir.140.G\u00f6z\u0259l nitq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259, \u0259sas\u0259n iki \u015f\u0259rt olur:-Dilin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ifad\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015fliyi, y\u0259ni h\u0259r hans\u0131 bir fikri ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131n\u0131n olmas\u0131 Bu dild\u0259 dan\u0131\u015fan\u0131n y\u00fcks\u0259k haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, y\u0259ni dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si141.Nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259ri bunlard\u0131r:- nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc, nitqin d\u0259qiqliyi v\u0259 nitqin ifad\u0259liliyi142.Nitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc dedikd\u0259:-dilin fonetik, leksik v\u0259 qrammatik qayda-qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201c\u00f6y\u0259 getm\u0259k\u201d d\u00fczg\u00fcn deyil. Burada dilin fonetik qaydas\u0131 pozulmu\u015fdur. Bu ifad\u0259nin \u201cev\u0259 getm\u0259k\u201d kimi dedikd\u0259 nitq d\u00fczg\u00fcndur.143.Nitqin d\u0259qiqliyi dedikd\u0259:-fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birba\u015fa t\u0259l\u0259b olunan s\u00f6z\u00fcn, ifad\u0259nin v\u0259 ya c\u00fcml\u0259nin se\u00e7ilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cH\u00fcseyn d\u0259rsd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, ancaq d\u0259qiq deyil. \u201cH\u00fcseyn m\u0259kt\u0259bd\u0259n g\u0259lir\u201d-c\u00fcml\u0259si is\u0259 h\u0259m d\u00fczg\u00fcnd\u00fcr, h\u0259m d\u0259 d\u0259qiqdirNitqin ifad\u0259liyi is\u0259 \u00fcslub bax\u0131m\u0131ndan \u0259n u\u011furlu b\u0259dii dil vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si dem\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u00e7ox sevir\u201d c\u00fcml\u0259si d\u00fczg\u00fcn v\u0259 d\u0259qiqdir, lakin ifad\u0259li deyil. \u201cFatim\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131n vur\u011funudur\u201dNitqin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259lidir, nitqin d\u0259qiqliyin\u0259 is\u0259 ham\u0131 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Nitqin ifad\u0259liliyi is\u0259 daha \u00e7ox \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lara m\u0259xsusdur.144.\u00dcnsiyy\u0259t zaman\u0131 m\u00fcraci\u0259t, g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259, ayr\u0131lma, t\u0259brik v\u0259 s. formalar\u0131na:-nitq etiketl\u0259ri, yaxud nitq yarl\u0131qlar\u0131 deyilir.145. Nitq etiketl\u0259rinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00f6vl\u0259ri var:1. M\u00fcraci\u0259t etiketl\u0259ri: Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Buyurun, Xahi\u015f edir\u0259m, Z\u0259hm\u0259t olmasa, L\u00fctf\u0259n.2. G\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259 etiketl\u0259ri: Salam, Salam\u0259leyk\u00fcm, \u018fleyk\u00fcmsalam, Xo\u015f g\u00f6rd\u00fck, Sabah\u0131n\u0131z xeyir3. Ayr\u0131lma etiketl\u0259ri: Xudahafiz, \u018flvida, Salamat qal\u0131n, Sa\u011f olun, Allah aman\u0131nda, G\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k, Yax\u015f\u0131 yol, U\u011fur olsun4. T\u0259brik etiketl\u0259ri: T\u0259brik edir\u0259m, G\u00f6z\u00fcn\u00fcz ayd\u0131n olsun, M\u00fcbar\u0259kdir, M\u00fcbar\u0259k olsun, Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za qism\u0259t olsun,5. Alq\u0131\u015flar: Allah k\u00f6m\u0259yin olsun, H\u0259mi\u015f\u0259 ayaq \u00fcst\u0259, Allah r\u0259hm\u0259t el\u0259sin6. Qar\u011f\u0131\u015flar: Allah c\u0259zan\u0131 versin, Allah evini y\u0131xsm, G\u00f6z\u00fcn t\u00f6k\u00fcls\u00fcn\u00dcslubiyyat146.\u00dcslub:-dil vasit\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 \u00fcsuludur.147.\u00dcslublar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n dil\u00e7ilik b\u00f6lm\u0259si:- \u00fcslubiyyat adlan\u0131r.148.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin funksional \u00fcslublar\u0131na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fcslublar daxildir:1.B\u0259dii \u00fcslub2.Elmi \u00fcslub3.Publisistik \u00fcslub4.M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu5. R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub149.B\u0259dii \u00dcslub:-B\u0259dii \u00fcslub milli b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Obrazl\u0131, emosional nitq formas\u0131d\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u0259d\u0259bi dilimiz tarixind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 apar\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. B\u0259dii \u00fcslubun \u0259n vacib \u015f\u0259rti v\u0259 \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti obazl\u0131l\u0131qd\u0131r. B\u0259dii \u00fcslub \u015feir dili, n\u0259sr dili v\u0259 dramaturgiya dili formalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.150.Elmi \u00dcslub :-Elmi \u00fcslub milli elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. O, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rinin dilidir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u0259ntiqlik, d\u0259qiqlik, ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 konkretlikdir. Elmi \u00fcslubun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 onda ixtisas s\u00f6zl\u0259rinin-terminl\u0259rin bol-bol i\u015fl\u0259nm\u0259sidir. Elmi \u00fcslubda m\u00fcr\u0259kk\u0259b c\u00fcml\u0259l\u0259r, modal s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox i\u015fl\u0259nir. Elmi \u00fcslubda fikrin daha d\u0259qiq v\u0259 y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt m\u00fcxt\u0259lif sxem v\u0259 qrafikl\u0259rd\u0259n, \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur151.Publisistik \u00dcslub:-Publisistik \u00fcslub-milli ictimai t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn ifad\u0259sidir. Bu \u00fcslub m\u0259tbuat\u0131n, radio-televiziyanmdilidir. Publisistik \u00fcsluba b\u0259z\u0259n \u201cm\u0259tbuat dili\u201d d\u0259 deyilir. Publisistik \u00fcslubda fikir ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n anla\u015f\u0131ql\u0131, ayd\u0131n v\u0259 t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Publisistik \u00fcslub k\u00fctl\u0259vi nitq formas\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn dil g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 adi dan\u0131\u015f\u0131q dilin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olur.152.M\u0259i\u015f\u0259t \u00dcslubu:-M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu-g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda insanlar\u0131n bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t saxlad\u0131\u011f\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu adi dan\u0131\u015f\u0131q dilidir insanlar\u0131n bir-bir il\u0259 hal-\u0259hval tutdu\u011f\u0131\u0131 dildir. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin g\u00fcnd\u0259lik davran\u0131\u015f\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u0259rb\u0259st v\u0259 \u015fifahi nitq formas\u0131d\u0131r. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu \u0259d\u0259bi dilin \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fcslubudur. M\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun \u0259sas s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259ti s\u0259rb\u0259stliyi v\u0259 y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131d\u0131r.153.R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00dcslub:-R\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub-r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dilidir. Bu \u00fcslubda fikir m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259lib\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (standart) formalarda v\u0259 olduqca y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 verilir. Milli r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub ba\u015fqa funksional \u00fcslublara nisb\u0259t\u0259n gec formala\u015f\u0131bd\u0131r.154.F\u0259rdi \u00dcslub:-Bu v\u0259 ya ba\u015fqa bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlara m\u0259xsus \u015fifahi, yaxud yaz\u0131l\u0131 nitq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri f\u0259rdi \u00fcslub adlan\u0131r.155.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar dedikd\u0259 n\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr?-R\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259r156.Annotasiya n\u0259dir?-Annotasiya lat\u0131nca annotomik s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir qeyd aparmaq ,\u0259lav\u0259 etm\u0259k dem\u0259kdir.157.Annotasiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar \u00f6z \u0259ksini tapmal\u0131d\u0131r?-kitab\u0131n ad\u0131,n\u0259\u015friyyat\u0131n ad\u0131,harada n\u0259\u015fr edilm\u0259si,h\u0259cmi.-kitabda m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u0259 soyad\u0131-kitab\u0131n n\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmas\u0131-kitab\u0131n n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259,kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131158.Anons n\u0259dir?-Anons frans\u0131zca k\u00fctl\u0259vi bildiri\u015f elan dem\u0259kdir.Radio ,televiziya v\u0259 ya m\u0259tbuatda tama\u015fa ,konsert ,kinofilm v\u0259 s haqq\u0131nda \u0259\u0259lc\u0259d\u0259n veril\u0259n m\u00fcxt\u0259s\u0259r elan159.Elan n\u0259dir?-elan yaz\u0131l\u0131 ,\u00e7ap olunmu\u015f bildiri\u015f,x\u0259b\u0259r,m\u0259lumat dem\u0259kdir.160.Elan :-\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n sad\u0259 formalar\u0131ndan biridir.Afi\u015fa ,anons,bildiri\u015f,reklam v\u0259 s formalar\u0131 vard\u0131r161.Elan t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r?-m\u0259lumat\u0131n say\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq onun mahiyy\u0259ti ,m\u0259zmunu ayd\u0131n qeyd olunmal\u0131 ,vaxt\u0131, saat\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-t\u0259dbirin ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi yer qeyd edilm\u0259li v\u0259 m\u0259lumat\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.162.\u018friz\u0259 n\u0259dir?-\u018friz\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 \u0259rz etm\u0259k m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k dem\u0259kdir.\u018fm\u0259li yaz\u0131lar\u0131n \u0259n sad\u0259 formalar\u0131ndand\u0131r.\u0130ki m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir:1.XIX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r yaz\u0131lan dram \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259riz\u0259 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilirdi.2.M\u00fcasir d\u00f6r\u00fcm\u00fczd\u0259 bir arzu v\u0259 ya xahi\u015f ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259ktub,yaz\u0131l\u0131 m\u00fcraci\u0259t m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.163.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 \u0259riz\u0259nin iki formas\u0131na t\u0259sad\u00fcf edilir?-\u015fikay\u0259t xarakterli \u0259riz\u0259l\u0259r v\u0259 xahi\u015f etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 yaz\u0131lan \u0259riz\u0259l\u0259r.164.\u018friz\u0259y\u0259 veril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018friz\u0259nin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ,y\u0259ni kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam ,faktlar is\u0259 konkret olmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259 \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-\u018friz\u0259nin sonunda il,ay,g\u00fcn v\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin imzas\u0131 qoyulmal\u0131d\u0131r.165.Sad\u0259 \u0259m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ,\u0259riz\u0259nin yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 qeyd olunur.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 kimd\u0259n ?sual\u0131n\u0131 erm\u0259kl\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131 ,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda \u0259riz\u0259 s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n y\u0131\u011fcam ,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259zmunlu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259riz\u0259\u00e7inin fikri \u015f\u0259rh olunur.-\u0259riz\u0259nin sonunda \u0259riz\u0259\u00e7inin ad\u0131,soyad\u0131 yaz\u0131l\u0131r,imzas\u0131 qoyulur v\u0259 onun yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.166.\u0130zahat:-izahat \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lli s\u00f6zd\u00fcr.\u0130zah s\u00f6z\u00fcn\u00fcn c\u0259mi m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.167.Yaz\u0131l\u0131 izahat t\u0259rtib olunark\u0259n n\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r?-\u0130zahat\u0131n kim\u0259 v\u0259 kimd\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-izah olunan,\u015f\u0259rh edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131 h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fc yazmal\u0131d\u0131r.-izahat\u0131n sonunda il,ay,gen v\u0259 izahat\u0131 yazan \u015f\u0259xsin imzas\u0131 qoyulur.168.\u0130zahat\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f formas\u0131 nec\u0259dir?-v\u0259r\u0259qin \u0259vv\u0259lind\u0259 abzasdan b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 qeyd olunmal\u0131d\u0131r.-S\u0259trin \u00bd hiss\u0259si h\u0259cmind\u0259 sa\u011f t\u0259r\u0259fd\u0259 izahat yazan \u015f\u0259xsin ad\u0131,soyad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-v\u0259r\u0259qin ortas\u0131nda izahat s\u00f6z\u00fc yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-t\u0259z\u0259 s\u0259tird\u0259n \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn \u015f\u0259rhi verilm\u0259lidir.-izahat\u0131n sonunda imza qoyulur v\u0259 yaz\u0131lma tarixi g\u00f6st\u0259rilir.169.Teleqram n\u0259dir?-tele- uzaq, qramma \u2013 yaz\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n teleqram uza\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.170.Teleqram\u0131n ne\u00e7\u0259 n\u00f6\u00fc vard\u0131r?-2 n\u00f6v\u00fc vard\u0131r.1.m\u00fc\u0259yy\u0259n bir hadis\u0259 haqq\u0131nda m\u0259lumat erm\u0259k,yaxud m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f teleqram ,burada m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r2.Pul k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 teleqramda is\u0259 pulun miqdar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.171.Teleqram yazanlar bilm\u0259lidir:-\u00fcnvan ,\u015f\u0259xsin ad\u0131 ,soyad\u0131 d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-m\u0259zmunu y\u0131\u011fcam,ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.-m\u0259tnd\u0259 ikim\u0259nal\u0131, kobud s\u00f6zl\u0259r,t\u0259hrifl\u0259r olmamal\u0131d\u0131r.-r\u0259q\u0259ml\u0259r ad\u0259t\u0259n h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.172.Teleqramlar\u0131n hans\u0131 formalar\u0131 daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r?-teleqram\u0131n adi formas\u0131-t\u0259cili teleqram formas\u0131-x\u00fcsusi teleqram formas\u0131173.Teleqram\u0131n adi formas\u0131 nec\u0259 olur?-Bel\u0259 teleqramlarda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin \u00fcmumi miqdar\u0131 azl\u0131q t\u0259\u015fkil edir.174.T\u0259cili teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu formada olan teleqramlarda vaxt m\u0259hduddur175.X\u00fcsusi teleqram formas\u0131 nec\u0259 olur?-bu teleqram\u0131 vuran\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259siq\u0259si t\u0259l\u0259b olunur.-\u00f6l\u00fcm haqq\u0131nda vurulan teleqram h\u0259kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmal\u0131 v\u0259 h\u0259kimin ad\u0131, atas\u0131n\u0131n ad\u0131, soyad\u0131, m\u00fctl\u0259q g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.-D\u00f6l\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istifad\u0259 olunan x\u00fcsusi teleqramlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 imzalay\u0131r.176.M\u0259ktub:-bir \u015feyi bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131l\u0131b po\u00e7t \u0259 ya ba\u015fqa vasit\u0259 il\u0259 birin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.\u018fn geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f \u018fm\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259ndir.R\u0259smi \u00fcslubun \u0259n s\u0259rb\u0259st formas\u0131d\u0131r.177.M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259t olur?-4 hiss\u0259d\u0259n.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si ,\u00fcmumi hiss\u0259,f\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259,yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259.178.M\u00fcraci\u0259t hiss\u0259si nec\u0259 olur?-Ba\u015fl\u0131q say\u0131lan bu hiss\u0259d\u0259 m\u0259ktubun yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsin ad\u0131,s\u0259n\u0259ti v\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq ona veril\u0259n t\u0259x\u0259ll\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir.179.\u00dcmumi hiss\u0259 nec\u0259 olur?-burada m\u0259ktubla\u015fan \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0259hval-ruhiyy\u0259si,v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r180.F\u0259rql\u0259ndirici hiss\u0259 nec\u0259 olur?-m\u0259ktubun \u0259sas\u0131n\u0131,m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu hiss\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlara aid olan xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u015f\u0259rh edilir.181.Yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 hiss\u0259:-m\u0259ktubun sonlu\u011fu hesab olunur.182.Reqlament n\u0259dir?-reqlament frans\u0131z s\u00f6z\u00fc olub, m\u00fc\u015favir\u0259nin,iclas\u0131n,qurultay\u0131n,konfrans\u0131n,brifinqin v\u0259 s apar\u0131lmas\u0131 qaydas\u0131 haqq\u0131nda qabaqcadan m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f qaydad\u0131r.183.M\u00fcqavil\u0259 n\u0259dir?-m\u00fcqavil\u0259 \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r haqq\u0131nda yaz\u0131lan sazi\u015f,ba\u011fla\u015fma,m\u00fcqavil\u0259nam\u0259dir.M\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri var:s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si,\u0259m\u0259k m\u00fcqavil\u0259si,ticar\u0259t m\u00fcqavil\u0259si v\u0259 s.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 ba\u011flan\u0131r v\u0259 h\u0259r iki qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nilir.Bel\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 olur v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin s\u0259hvi n\u0259tic\u0259sind\u0259 pozulduqda qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin iddias\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas olur.M\u00fcqavil\u0259l\u0259r qurulu\u015f v\u0259 strukturuna g\u00f6r\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.184.Aray\u0131\u015f n\u0259dir?-h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n verilir.Aray\u0131\u015f h\u0259r bir \u015f\u0259xsin i\u015f yeri,sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131,ya\u015fay\u0131\u015f yeri ,el\u0259c\u0259d\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ,yoxlama il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rtib oluna bil\u0259r.185.Aray\u0131\u015f m\u0259zmununa g\u00f6r\u0259 nec\u0259 olur?-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b186.Sad\u0259 aray\u0131\u015f :-bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.187.M\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259zmunlu aray\u0131\u015flar\u0131:-t\u0259\u015fkilatlar bir-birin\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r.188.Aray\u0131\u015f nec\u0259 t\u0259rtib olunur?-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fc v\u0259r\u0259qin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259rfl\u0259 yaz\u0131l\u0131r.-Aray\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda sol t\u0259r\u0259fd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u015ftamp\u0131 qoyulur.-ortada aray\u0131\u015f\u0131n m\u0259zmunu yaz\u0131l\u0131r-sonra aray\u0131\u015f\u0131n t\u0259qdim olundu\u011fu yer g\u00f6st\u0259rilir.-\u015etamp\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 aray\u0131\u015f\u0131n qeydiyyat n\u00f6mr\u0259si v\u0259 verildiyi tarix g\u00f6st\u0259rilir.-Ax\u0131rda idar\u0259 r\u0259hb\u0259ri imzalay\u0131r v\u0259 m\u00f6h\u00fcr vurulur.189.Bildiri\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olur:-Bildiri\u015f elan xarakterli olur.-Fevral ay\u0131n\u0131n 27 \u2013d\u0259 15:00-dam\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda Arif Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f olacaq.G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k s\u0259rb\u0259stdir.190.R\u0259y n\u0259dir?-R\u0259y \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fc olub ,bir \u015fey haqq\u0131nda fikir,m\u00fclahiz\u0259,s\u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.191.R\u0259y hans\u0131 m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir?-bir \u0259s\u0259r ,kinofilm v\u0259 s t\u0259hlil v\u0259 t\u0259nqidini ehtiva ed\u0259n m\u0259qal\u0259 ,yaz\u0131.-fikir,m\u00fclahiz\u0259-r\u0259yimc\u0259 ,r\u0259yinc\u0259 \u015f\u0259klind\u0259-r\u0259y verm\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u015f\u0259klind\u0259192.R\u0259y yazmaq \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259nims\u0259nilm\u0259lidir:-r\u0259yin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131.n\u0259y\u0259 v\u0259 kim\u0259 verilm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 s\u0259hif\u0259nin ortas\u0131nda r\u0259y s\u00f6z\u00fc yaz\u0131l\u0131r-r\u0259yin \u00fcmumi m\u0259zmunu .Bu \u0259 ya dig\u0259r fakt\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t ,h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi c\u0259h\u0259tl\u0259ri t\u0259hlil olunur.-r\u0259yin n\u0259tic\u0259si.R\u0259y\u00e7inin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klif \u0259 t\u00f6siy\u0259l\u0259r bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 il\u0259 ifad\u0259 olunur.-imza.Bu hiss\u0259d\u0259 r\u0259y\u00e7i ad\u0131n\u0131,soyad\u0131n\u0131 v\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir,qar\u015f\u0131s\u0131nda is\u0259 imzas\u0131 qoyulur.-tarix.R\u0259y\u00e7i imzas\u0131n\u0131n alt\u0131nda b\u00fct\u00f6 \u015f\u0259kild\u0259 ,g\u00fcn,ay v\u0259 ili g\u00f6st\u0259rir.193.T\u0259rc\u00fcmeyi-hal n\u0259dir?- T\u0259rc\u00fcmeyi-hal ictimai h\u0259yat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan \u0259m\u0259li yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sidir.\u0130\u015f\u0259 gir\u0259rk\u0259n ,h\u0259r hans\u0131 ictimai ,siyasi t\u0259\u015fkilata \u00fcz olark\u0259n ,r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259y\u0259ir\u0259li \u015f\u0259kil\u0259rk\u0259n ,m\u00fckafat t\u0259qdim olunark\u0259n \u015f\u0259xsin \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131l\u0131r.194. T\u0259rc\u00fcmeyi-hala eril\u0259n t\u0259l\u0259bl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259rc\u00fcmeyi \u2013halda \u015f\u0259xsin do\u011fuldu\u011fu il,ay v\u0259 g\u00fcn,yer d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir:Respublika,\u015f\u0259h\u0259r,rayon,k\u0259nd.-faktlar ard\u0131c\u0131l sadalanmal\u0131d\u0131r: h\u0259yat\u0131n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri,oxudu\u011fu,i\u015fl\u0259diyi yerl\u0259r,nailiyy\u0259tl\u0259ri,t\u0259ltifl\u0259ri,ail\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u015f\u0259xsin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131l\u0131b imza qoyulmal\u0131d\u0131r.195. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal formas\u0131na g\u00f6r\u0259 :-sad\u0259 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olur.196.Sad\u0259 t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur:-\u015f\u0259xs yazln\u0131z \u00f6z\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat verir197.M\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259rc\u00fcmeyi-hal nec\u0259 olur?-\u015f\u0259xs h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn,h\u0259m d\u0259 valideynl\u0259rinin h\u0259yat\u0131,m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir.198. T\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n ard\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmini nec\u0259 olmal\u0131d\u0131r?-ba\u015fl\u0131q-ad,soyad ,ata ad\u0131-do\u011fuldu\u011fu il,ay,g\u00fcn,yer.-nailiyy\u0259tl\u0259ri(m\u00fckafat,t\u0259ltifl\u0259ri)-ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n yaz\u0131lma tarixi.-t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131 yazan\u0131n \u015f\u0259xsi imzas\u0131.Az\u0259rbaycan Tarixi\u0130BT\u0130DA\u0130 \u0130CMA QURULU\u015eU1.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf d\u00f6vrl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-\u0130btidai icma qurlu\u015fu-Quldarl\u0131q qurlu\u015fu3-Feodalizm qurlu\u015fu-Kapitalizm (sosializm)2.B\u0259\u015f\u0259r c\u0259miyy\u0259tinin ilkin inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc n\u0259 adlan\u0131r?-ibtidai icma qurlu\u015fu adlan\u0131r.3.\u0130btidai icma qurlu\u015fu \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. DA\u015eD\u00d6VR\u00dc2.TUNC D\u00d6VR\u00dc3.D\u018fM\u0130R D\u00d6VR\u00dc4 .Da\u015f d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr?-3 d\u00f6vr\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1. PALEOL\u0130T2.MEZOL\u0130T3. NEOL\u0130T5 .Paleolit d\u00f6vr\u00fc d\u0259 \u015f\u0259rti olaraq ne\u00e7\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r?-3 m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ayr\u0131l\u0131r:1.ALT PALEOL\u0130T2. ORTA PALEOL\u0130T3. \u00dcST PALEOL\u0130T.6 . Alt paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.\u0130nsanlar\u0131n \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olan y\u0131\u011f\u0131c\u0131l\u0131q v\u0259 ov\u00e7uluq meydana g\u0259lib (m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131)-2. Oddan istifad\u0259-3. \u0130btidai insan s\u00fcr\u00fcs\u00fc v\u0259 ya ulu icma yaranm\u0131\u015fd\u0131r-4. Az\u0131x ma\u011faras\u0131 (ibtidai insan\u0131n alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc buradan tap\u0131l\u0131b. Bu d\u00fcnyada 4- c\u00fc q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r. SSR\u0130-d\u0259 is\u0259 birinci q\u0259dim tap\u0131nt\u0131d\u0131r-5. \u0130lk insan tipi (Bacar\u0131ql\u0131 insan)-6. Toteml\u0259r\u0259 inam v\u0259 dini ayinl\u0259rin yaranmas\u0131 (ay\u0131 k\u0259ll\u0259si)7.Orta paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1.Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc adlan\u0131r.-2. Yeni insan tipi \u201cNeandertal adam\u201d meydana g\u0259lib.-3. Axir\u0259t d\u00fcnyas\u0131na inam yarand\u0131.-4. Ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Qaraba\u011fda-Ta\u011flar, Qazaxda-Damc\u0131l\u0131, Nax\u00e7\u0131vanda-Qazma8 .\u00dcst paleolit \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. M\u00fcasir insan\u0131n tipi \u201cA\u011f\u0131ll\u0131 insan\u0131n\u201d (Homo Sapiyensin) yaranmas\u0131 prosesi ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. Nitq v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr inki\u015faf etdi. S\u0259sli nitq yarand\u0131.-3. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) meydana g\u0259ldi.-4. Ulu icman\u0131 q\u0259bil\u0259 icmas\u0131 \u0259v\u0259z etdi. Q\u0259bil\u0259l\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qan qohumu olan insanlar\u0131n birliyi t\u0259\u015fkil edirdi.9 .Mezolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Mikrolit al\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi.-2. Ox v\u0259 kaman ixtira olundu-3. Heyvanlar\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.-4. \u0130btidai maldarl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 ibtidai \u0259kin\u00e7iliyin \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bunlar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 il\u0259 m\u0259nims\u0259m\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan istehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7idin \u0259sas\u0131 qoyuldu.-5. \u0130btidai inc\u0259s\u0259n\u0259t xeyli inki\u015faf etdi (Qobustan qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r).-6. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131.-7.\u00d6l\u00fcl\u0259rin yan\u0131na \u0259\u015fya qoyulurdu.10 .Neolit d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130stehsal t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na ke\u00e7id ba\u015fa \u00e7atd\u0131.-2. M\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t sah\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 maldarl\u0131q v\u0259 \u0259kin\u00e7ilik \u0259sas yer tutdu.-3. Oturaq h\u0259yata ke\u00e7ildi.-4. \u0130nsanlar ilk d\u0259f\u0259 saxs\u0131 qablar haz\u0131rlama\u011f\u0131 da\u015f al\u0259tl\u0259ri de\u015fm\u0259yi v\u0259 cilalama\u011f\u0131 v\u0259 toxuculuqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259ndil\u0259r. Bu yenilikl\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 NEOL\u0130T \u0130NQ\u0130LABI adlan\u0131r.11.Eneolit (Mis da\u015f) d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. \u0130nsan ilk d\u0259f\u0259 metalla tan\u0131\u015f oldu (Mis).-2. Ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259ri \u00e7iy k\u0259rpicd\u0259n v\u0259 m\u00f6hr\u0259d\u0259n dair\u0259vi planda in\u015fa olunrdu.-3. Qo\u015fa nigaha \u0259saslanan ail\u0259l\u0259r yarand\u0131.-4. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi-5.\u0130lk d\u0259f\u0259 at\u0131n \u0259hill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 (C\u0259lilabadda-\u018flik\u00f6m\u0259kt\u0259p\u0259).-6. Qad\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri-7. C\u0259miyy\u0259tin h\u0259yat\u0131nda icma a\u011fsaqqallar\u0131 \u015furas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 qan r\u0259mzi say\u0131lan q\u0131rm\u0131z\u0131 boya (oxra) \u00e7\u0259kilirdi.12.Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Anaxaqanl\u0131\u011f\u0131 (matriarxat) ataxaqanl\u0131\u011f\u0131 (patiarxaxta) il\u0259 \u0259v\u0259z olundu.-2. Az\u0259rbaycanda K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirlir.-3. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi yarand\u0131.-4. Birinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. \u018fkin\u00e7ilik maldarl\u0131qdan ayr\u0131ld\u0131.-5. S\u00fcni suvarma yarand\u0131.-6. Toxa \u0259kin\u00e7iliyi x\u0131\u015f \u0259kin\u00e7iliyi il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.-7. K\u00f6\u00e7m\u0259 (yaylaq) maldarl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.-8. \u00d6l\u00fcl\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nind\u0259n k\u0259narda d\u0259fn olundu. B\u0259zi q\u0259birl\u0259rd\u0259 kurqanlar (torpaq t\u0259p\u0259l\u0259r) qurulurdu.-9. \u00d6l\u00fcyand\u0131rma v\u0259 kollektiv d\u0259fn etm\u0259 ad\u0259tl\u0259ri yarand\u0131.-10. Tayfalar yarand\u013113.Orta Tunc d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Sosial v\u0259 \u0259mlak b\u0259rab\u0259rsizliyi artd\u0131, tayfalar \u0259laq\u0259si \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi.-2. \u0130lkin \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259ri meydana g\u0259ldi.-3. Q\u0259dim Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri yarand\u0131.-4. Ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131q, bostan\u00e7\u0131l\u0131q, \u015f\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck yarand\u0131.-5. \u0130kinci ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verd\u0131. S\u0259n\u0259tkarl\u0131q ba\u015fqa istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259n ayr\u0131laraq m\u00fcst\u0259qil sah\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-6. Q\u0259bil\u0259 v\u0259 tayfalar b\u00f6y\u00fck tayfa ittifaq\u0131 birl\u0259\u015fdil\u0259r.14. Son Tunc v\u0259 Erk\u0259n D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn xaraketik olan \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Siklopik tikilil\u0259r.-2. D\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumundan qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u0259traf\u0131na qal\u0131n m\u00fcdafi\u0259 divarlar\u0131 \u00e7\u0259kilirdi.-3. Ata sitayi\u015f ayini meydana \u00e7\u0131xd\u0131. S\u0259b\u0259b at insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rd\u0131.-4. Saxs\u0131 qablar\u0131n istehsal\u0131nda ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tiril\u0259n dulus \u00e7arx\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131.-5. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ictimai \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fc ba\u015f verdi. S\u0259n\u0259tkarlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n s\u0259n\u0259tkar-tacirl\u0259r qrupu ayr\u0131ld\u0131.-6. Az\u0259rbaycan Assuriya il\u0259 geni\u015f ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlama\u011fa ba\u015flad\u0131.15.Az\u0259rbaycan ilk Tayfalar v\u0259 Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 (5-ci t\u0259snifat) n\u0259 zaman yarand\u0131?-E.\u0259. II minilliyin sonu-1 minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycanda ibtidai icma qurlu\u015fu da\u011f\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubu Mesopotamiyaya yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ibtidai icma quru\u015fu daha tez da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 ilkin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 daha tez yarand\u0131.16.\u0130lk Az\u0259rbaucan Tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-1. C\u0259nub tayfalar\u0131: Lullubi, kuti, su, turukki- Bu tayfalar Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015fd\u0131r.-2. \u015eimal tayfalar\u0131: Nax\u00e7 v\u0259 g\u0259rg\u0259r- Bu tayfalar Mil-Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar.17.Erk\u0259n D\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-l.ARATTA 2. LULLUB\u0130 3.KUT\u0130Anubaninin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 lullubi daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Anubanin u\u011furlar\u0131 \u201cda\u015f s\u00fctunu\u201d (q\u0259l\u0259b\u0259 abid\u0259si) \u00fcz\u0259rind\u0259 mixi yaz\u0131larda h\u0259kk olunub.18.Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yaranm\u0131\u015f ilk d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?- Manna D\u00f6vl\u0259ti19.Manna D\u00f6vl\u0259ti n\u0259 zaman v\u0259 harada yarand\u0131?- Manna e.\u0259. IX \u0259srd\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda yarand\u0131.20. Manna D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Paytaxt\u0131 \u0130zirtu \u015f\u0259h\u0259ri idi21. Manna D\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat hans\u0131 kitab\u0259d\u0259 verilmi\u015fdir?- Ilk m\u0259lumat Assuriya h\u00f6kmdar\u0131 III Salmanasar\u0131n kitab\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdir.22. Manna daxilind\u0259 ne\u00e7\u0259 siyasi meyl m\u00f6vcud idi v\u0259 hans\u0131lar idi?- Manna daxilind\u0259 2 siyasi meyl m\u00f6vcud idi .Assuriya meyilli siyas\u0259t: Bu meylin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Assuriya il\u0259 ittifaq quraraq Manna d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.O birisi is\u0259 Urartu meyilli siyas\u0259t: Bu meyilin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 Urartuya arxalanaraq Mannada m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 olan b\u0259zi vilay\u0259t hakiml\u0259ri idil\u0259r ki Mannan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na t\u0259r\u0259fdar idil\u0259r.23. Manna nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?- Manna quldar d\u00f6vl\u0259t idi.24.Mannada cani\u015finlik sistemi var idimi?-B\u0259li25.Mannada a\u011fsaqqallar m\u00f6vcud idi v\u0259 onlar kimd\u0259n as\u0131l\u0131 idi?- h\u00f6kmdardan26.Manan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 kim olub v\u0259 o hans\u0131 siyas\u0259ti il\u0259 tarixd\u0259 qal\u0131b?-\u0130ranzu olub v\u0259 O, Mannada cani\u015finlik sistemi yaratd\u0131. Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Manna m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi.27.Hans\u0131 abid\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda Manna rn\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6yr\u0259nilib?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda H\u0259s\u0259nli v\u0259 Ziviy\u0259 abid\u0259l\u0259ri28. Mannada heroqlif yaz\u0131 n\u00f6v\u00fc var idimi?-B\u0259li29.Mannada \u0259halinin dini inanclar\u0131 politeist(\u00e7oxallahl\u0131) idimi?- Mannal\u0131lar \u00e7ox tanr\u0131ya v\u0259 s\u0259ma cisiml\u0259rin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar.30. N\u0259 zaman v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t Mannan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na son qoydu?-E.\u0259. 590-c\u0131 ild\u0259 Manna d\u00f6vl\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131na Midiya son qoydu.31. Skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-E.\u0259. VII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 kimmer skif v\u0259 saklar\u0131n \u00d6n Asiyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olub.ATROPATENA (5-ci t\u0259snifat)32.Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra onun imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yarand\u0131?-Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena d\u00f6vl\u0259ti bir az sonra is\u0259 \u015fimal\u0131nda Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131.33.Atropatena d\u00f6vl\u0259ti n\u0259\u00e7\u0259nci ild\u0259 meydana g\u0259ldi?-E.\u0259. 321-ci ild\u0259 Atropatena d\u00f6vl\u0259ti meydana g\u0259ldi.34.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin banisi kim idi?- Atropat.35.Atroptena D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?-Qazaka36.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015flad\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 Atropatena v\u0259 Albaniyan\u0131n yaranmas\u0131 il\u025937.N\u0259 zaman Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 (yaranmas\u0131) prosesi ba\u015fa \u00e7at\u0131b?-Xalq\u0131n formala\u015fma prosesi XI \u0259srd\u0259 S\u0259lcuqlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.38.Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc hans\u0131 s\u00f6zd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib?- Atropatena s\u00f6z\u00fcnd\u0259n39.Atropatena tayfalar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- M\u00fcq, Kadusi, Kaspi, Maq tayfalar\u0131.40.Atropatena \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?- Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqnazana41.Atropatena \u0259razisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.42. Atropatenada \u018fsas din hans\u0131 din idi?- z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck dini idi43. Atropatenada tap\u0131lan \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin44.E.\u0259. 223-c\u00fc ild\u0259 Atropatena hans\u0131 d\u00f6vl\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc?- Selevkil\u0259rd\u0259n45. E.\u0259. 190-ci ild\u0259 Maqneziya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 selevkil\u0259r:-m\u0259\u011flub oldu v\u0259 par\u00e7aland\u0131.Atropatena yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil oldu.46.20-ci ild\u0259 sonuncu Atropatena h\u00f6kmdar\u0131 Ariovast\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra :-Atropatena Parf\u0131ya Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Parf\u0131yan\u0131n s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 olur.47.Atropatena nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t idi?-Quldar d\u00f6vl\u0259t idi.48. Atropatenada a\u011fsaqqallar \u015furas\u0131 var idimi?-B\u0259li v\u0259 h\u00f6kmdardan as\u0131l\u0131 idi.49. Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcl\u00fcy\u00fcn dini kitab\u0131 n\u0259 idi?-Avesta.50.E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin \u015e\u0259rq\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar Atropatenada :-ellin- yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yay\u0131ld\u0131.51.Kerifto abid\u0259si hans\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131b?- YunanALBAN\u0130YA52.Alban tayfalar\u0131 hans\u0131lar idi?- kaspi, kadusi, leq, qarqar, uti, amard.53.N\u0259 zaman Albaniya d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?- E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 sonu III \u0259srin \u0259vv\u0259li54. Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0131r idi?- Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri.55. Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018frazisi indiki hans\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi?-Az\u0259rbayca\u0131\u0131 Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstanm Alazan \u00e7ay\u0131 vadisi, Da\u011f\u0131stan\u0131n b\u0259zi c\u0259nub rayonlar\u0131.56. Albaniyada \u0259n \u00e7ox kim\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r?- ay tanr\u0131s\u0131na57. Pad\u015fahdan sonra \u0259n h\u00f6rm\u0259tli adam kim idi?-ay m\u0259b\u0259dinin kahini idi.58.Albaniyada \u0259n q\u0259dim pullar kimin ad\u0131ndan k\u0259silmi\u015fdir?- M.\u0130sg\u0259nd\u0259rin59.Albaniyada d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 :-m\u00f6h\u00fcrl\u0259r d\u0259 meydana g\u0259ldi.60. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?- E.\u0259.66-ci il: pompeyin I y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-K\u00fcr \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r.61. Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f n\u0259 zaman olub v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi?-E.\u0259.65-ci il: Pompeyin II y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc-Qan\u0131x (Alazan) sahilind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f. Romal\u0131lar qalib g\u0259ldil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 alban qad\u0131nlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 romal\u0131lar\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi.62.N\u0259 zaman Roma s\u0259rk\u0259rd\u0259si Antoni Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etmi\u015fdir?- E.\u0259.36-ci ild\u025963. Albaniya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131rd\u0131r?-Qobustan B\u00f6y\u00fckda\u015f kitab\u0259si (84-96-ci ill\u0259r). Romal\u0131lara aid olan bu kitab\u0259 lat\u0131n yaz\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.-1902-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6y\u00fck D\u0259hn\u0259 kitab\u0259sinin yunan yaz\u0131lmas\u0131 v\u0259 kir\u0259mitd\u0259n istifad\u0259 yunan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir.64.I-III \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 72-74 c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Kiml\u0259r Albaniya v\u0259 Atropatenaya y\u00fcr\u00fc\u015f edibl\u0259r?- Alanlar65.Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015f katakomba q\u0259birl\u0259r kiml\u0259r\u0259 aiddir?- alanlaraAZ\u018fRBAYCANDA FEODAL\u0130ZM\u0130N YARANMASI (5-ci t\u0259snifat)66. Az\u0259rbaycan feodalizm n\u0259 zaman yarand\u0131?-III-V \u0259srl\u0259rd\u0259 feodalizm yarand\u0131.67. Natural t\u0259s\u0259rr\u00fcfat hans\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfata deyilir?-b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri mallar\u0131n malikan\u0259 daxilind\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bazarla \u0259laq\u0259si olmayan qapal\u0131 t\u0259s\u0259rrufat formas\u0131.68.Az\u0259rbaycan feodalizminin Avropadan f\u0259rqi c\u0259h\u0259tl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-1. Az\u0259rbaycan feodallar\u0131mn \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 yox idi.-2. Az\u0259rbaycanda k\u0259ndlil\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n as\u0131l\u0131 idil\u0259r.-3. Az\u0259rbaycanda feodalizm: III-XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131. Avropada feodalizm V-XVI \u0259srl\u0259r.SAS\u0130N\u018fR\u0130N ATROPATENANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130 (5-ci t\u0259snifat)69.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Atropatenan\u0131 Sasanil\u0259r i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-227-ci ild\u025970.Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u0259rin ba\u015f m\u0259b\u0259di harada yerl\u0259\u015firdi?- Qazakada71. Atropatenada hans\u0131 vergil\u0259r m\u00f6vcud idi?- xaraq (torpaq vergisi) v\u0259 gezit(can vergisi) m\u00f6vcud idi.ALBAN\u0130YA72.Albaniya :Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda yaranan ilk d\u00f6vl\u0259tdir.73.Albaniyada hans\u0131 vilay\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- \u00c7ola, Lpina, \u015e\u0259ki, Paytakaran, Arsax, Uti74. Paytaxt Q\u0259b\u0259l\u0259 hans\u0131 vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- Lpina vilay\u0259tind\u025975.Arsax vilay\u0259ti:indiki Qaraba\u011fd\u0131r.76.\u00c7olada n\u0259 yerl\u0259\u015firdi?- \u00f6lk\u0259nin \u015fimal qap\u0131lar\u0131 (alban qap\u0131lar\u0131)77.I-VI \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyan\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 idar\u0259 edirdi?- yerli Ar\u015fakil\u0259r s\u00fclal\u0259si78.N\u0259 zaman Sasanil\u0259r Albaniyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r?-262-ci ild\u025979.Paytakaran vilay\u0259tinin hakimi Sanat\u00fcrk:- 337-338-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlad\u0131.80. Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada patrikl\u0259r:iri feodallar idi.81. Azadlar is\u0259:orta v\u0259 x\u0131rda feodallara deyilirdi.82.Sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda torpaq sahibliyi:dasatakert- irsi torpaqlar idi. Xostak-\u015f\u0259rti torpaqlar.SASAN\u0130L\u018fR\u0130N K\u00d6\u00c7\u00dcRM\u018f S\u0130YAS\u018fT\u013083.Sasanil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d n\u0259 idi?-1. Az\u0259rbaycanda \u00f6z\u00fcn\u0259 etnik dayaq yaratmaq-2. Torpaqs\u0131z \u0130ran k\u0259ndlil\u0259rini torpaqla t\u0259min etm\u0259k.84.K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?- tat (yad, \u00f6zg\u0259), \u018fhali Ab\u015feron, \u015eabran, Quba, \u015eamax\u0131 \u0259razil\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.85. Albaniyada I Sasani m\u0259rzbanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ne\u00e7\u0259nci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir?- 463-493-ci ill\u0259r.86.N\u0259 zaman Albaniyada III M\u00f6min Va\u00e7aqan hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi?-493-c\u00fc ild\u025987.III M\u00f6minVa\u00e7aqan aiddir:-1. Xristianl\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011f edir,-2. Dig\u0259r dinl\u0259ri qada\u011fan edir,-3. Xristian m\u0259kt\u0259bl\u0259ri a\u00e7d\u0131r\u0131r,-4. B\u00fctp\u0259r\u0259stliy\u0259 v\u0259 cadug\u0259rliy\u0259 qar\u015f\u0131 idi.88.N\u0259 zaman III M\u00f6minVa\u00e7aqan Aquen kils\u0259 m\u0259clisini \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131?-498-ci ild\u025989. III M\u00f6min Va\u00e7aqan\u0131n \u00f6lm\u00fcnd\u0259n sonra Albaniyada:- II M\u0259rzbanl\u0131q d\u00f6vr\u00fc (510-629- cu ill\u0259r) ba\u015flay\u0131r.M\u018fZD\u018fK\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI90.M\u0259zd\u0259kil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131:-Sasanil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 idi.91. M\u0259zd\u0259kil\u0259rin ideyalar\u0131:-1. \u018fdal\u0259tli c\u0259miyy\u0259t qurmaq-2. \u018fmlak b\u0259rab\u0259rliyi yaratmaq.92.M\u0259zd\u0259kil\u0259r:-Manil\u0259rin f\u0131kirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirdi. 529-cu ild\u0259 M\u0259zd\u0259k edam edildi. H\u0259r\u0259kat yat\u0131r\u0131ld\u0131.G\u0130RD\u0130MAN-ALBAN D\u00d6VL\u018fT\u013093.VII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Albaniyada:- Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r.94.S\u00fclal\u0259sinin banisi:- Mehran olmu\u015fdur.95.Mehranil\u0259r Girdiman vilay\u0259tind\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn:- VII \u0259srd\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti Girdiman d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 adlan\u0131r.96.Girdman \u0259razisi :indiki Qazax-\u015e\u0259mkir b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi.97.Cavan\u015fir :(642-681) Albaniya h\u00f6kmdar\u0131 oldu. Cavan\u015fir X\u0259z\u0259r Xaqan\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 Albaniyan\u0131n X\u0259z\u0259rl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n qorudu. Bu nigah diplomatiyas\u0131 adlan\u0131r. Cava\u015fir Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131 Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259n B\u0259rd\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.636-ci ild\u0259 Kadisiyy\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olur (Sasani-\u018fr\u0259b)-Cavan\u015fir igidliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131l\u0131r. Cavan\u015fir \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259, x\u0259z\u0259rl\u0259rl\u0259, sasanil\u0259rl\u0259 Albaniyan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir Bizans kral\u0131 II Konstantinl\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flay\u0131r. Cavan\u015firin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniya \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olub x\u0259rac vers\u0259 d\u0259 daxili m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259di.98.N\u0259 zaman \u018fr\u0259bl\u0259r Albaniya d\u00f6vl\u0259tin\u0259 v\u0259 Mehranil\u0259r s\u00fclal\u0259sin\u0259 son qoydular?- 705-ci ild\u025999.VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011frunda:\u018fr\u0259b-X\u0259z\u0259r m\u00fcharib\u0259si ba\u015f verdi.III-Vll \u018fSRD\u018f ALBAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130100. III-Vll \u0259srd\u0259 Alban M\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-Qalalar:\u00c7\u0131raqqala-\u015eabranTorpaqqala-Alazan \u00e7ay\u0131 vadisind\u0259Gavurqala-A\u011fdam\u00c7arabkert-A\u011fd\u0259r\u0259Cavan\u015fir-\u0130smay\u0131ll\u0131-S\u0259dl\u0259r:\u015eirvan s\u0259ddiSamur s\u0259ddiD\u0259rb\u0259nd s\u0259ddi101.Q\u0259dim v\u0259 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri:-I Y\u00dcR\u00dc\u015e: Kimmer, skif, sak.- II y\u00fcr\u00fc\u015f: Hunlar102.\u018fR\u018fB X\u0130LAF\u018fT\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (v\u0131\u0131-\u0131x \u0259srl\u0259r) AZ\u018fRBAYCANDA soaial-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t nec\u0259 idi?-\u018fr\u0259bl\u0259r \u00f6lk\u0259ni \u0259mirlil\u0259r\u0259 b\u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.103.Amil hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-vergi toplanmas\u0131na v\u0259 m\u00fclki i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.104.Qazi hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-dini i\u015fl\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 baxan \u015f\u0259xs idi.105. B\u0259rid hans\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131?-Po\u00e7t v\u0259 rabit\u0259 dayanacaqlar\u0131 .106.M\u00f6vlalar kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-islam\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fc q\u0259bul etmi\u015f yerli \u0259haliy\u0259.107.Zimmil\u0259r kiml\u0259r\u0259 deyilirdi?-\u0259r\u0259b ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n xristianlara.108.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131 hans\u0131lar idi?-D\u0130VAN-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-M\u00dcLK-x\u00fcsusi torpaq sahibliyi (feodallara m\u0259xsus idi)-V\u018fQF-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130QTA-xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi. \u018fsas\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 verilirdi.-\u0130CMA-k\u0259ndlil\u0259r\u0259 m\u0259xsus \u0259kinl\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r otlaqlar. Vergil\u0259rin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 icma torpaqlar\u0131n Uz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.109.Vergil\u0259r:-X\u018fRAC-torpaq vergisi-C\u0130ZY\u018f-can vergisi idi v\u0259 m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan al\u0131n\u0131rd\u0131.-X\u00dcMS-adamlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 da\u015f\u0131na bil\u0259n \u0259mlakdan al\u0131n\u0131rd\u0131.-Z\u018fKAT (s\u0259d\u0259q\u0259)-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan imkans\u0131zlar \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi.110.N\u0259 zaman \u0259r\u0259bl\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259halini, mal-qaran\u0131 siyah\u0131ya ald\u0131lar?-725-ci ild\u0259111.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ba\u015f verdi?-646-ci ild\u0259112. Beyl\u0259qanda q\u0259ssab M\u00fcsafirin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00fcsyan n\u0259 zaman olub?-748-752-ci ill\u0259rd\u0259. H\u0259r 2 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.X\u00dcRR\u018fM\u0130L\u018fR H\u018fR\u018fKATI (778-837-ci ll\u0259r)113.X\u00fcrr\u0259mi n\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir?-\u201c\u0259b\u0259di od\u201d, \u201cg\u00fcn\u0259\u015f\u201d114.X\u00fcrr\u0259mil\u0259rd\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259r kimi:- \u0259mlak b\u0259rab\u0259rliyinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.115.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r m\u0259zd\u0259kil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq :- Az\u0259rbaycan\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r.116.X\u00fcrr\u0259mil\u0259r tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259:- q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq qald\u0131rd\u0131lar.117.Ilk \u00fcsyan ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 oldu v\u0259 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-778-ci ild\u0259 v\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.118.808-ci ild\u0259 \u00fcsyana kim ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi v\u0259 \u00fcsyan n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- Cavidan v\u0259 bu \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.119.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Bab\u0259k X\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131?-816-ci ild\u0259120.829-cu ild\u0259 1 H\u0259\u015fdads\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.121.830-cuild\u0259 I H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- \u018fr\u0259bl\u0259r m\u0259\u011flub oldu.122.833-cu ild\u0259 II H\u0259m\u0259dan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?Bab\u0259kin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcrr\u0259mil\u0259r ilk d\u0259f\u0259 m\u0259\u011flub oldular.123.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Af\u015fin \u0259r\u0259b ordusuna komandan t\u0259yin olunur?-835-ci ild\u0259124.836-ci ild\u0259 II H\u0259\u015fdads\u0259r n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son qalibiyy\u0259ti il\u0259125. 837-ci ild\u0259 B\u0259zz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?-X\u00fcrr\u0259mil\u0259rin son d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc. \u018fr\u0259bl\u0259r qalib g\u0259ldil\u0259r.838-ci ild\u0259 Bab\u0259k edam olundu. Avropa m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Bab\u0259ki Karfagen s\u0259rk\u0259rd\u0259si Haniballa m\u00fcqayis\u0259 ed\u0131rdil\u0259r.VIl-IX \u018fSRL\u018fR M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130 (5-ci t\u0259snifat)126.Musa Kalankatk\u0131 ne\u00e7\u0259nci \u0259srd\u0259 \u201cAlban tarixi\u201d \u0259s\u0259rini yazd\u0131?- VII \u0259srd\u0259127.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r \u018fr\u0259b idar\u0259\u00e7iliyinin Az\u0259rbaycanda m\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u015fimal il\u0259 ticar\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi idi?- B\u0259rd\u0259AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130N\u0130N D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e\u0130128.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda feodal da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259129.Ne\u00e7\u0259nci \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00f6vcud idi?- IX-XI \u0259srl\u0259rd\u0259 .D\u00f6vl\u0259tl\u0259r: \u015eirvan\u015fahlar, Sacil\u0259r, Salaril\u0259r, \u015e\u0259ddadil\u0259r,R\u0259vvadil\u0259r.130.\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-861-1538- ci ill\u0259rd\u0259131. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 hans\u0131 s\u00fclal\u0259 qoyub?-\u018fsas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b n\u0259silli olan M\u0259zy\u0259dil\u0259r s\u00fclal\u0259si qoyub.132. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 kim qoyub?- 861-ci ild\u0259 Heysan ibn Xalid Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u015f\u0259rqind\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.133. \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olub?- \u015eamax\u0131 (Yezdiyy\u0259), Bak\u0131 (1192-ci ild\u0259n). \u015eirvan\u015fahlar D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir etdirdil\u0259r.134.Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 879-941- ci ill\u0259rd\u0259135.Sacil\u0259r:- t\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi.136. Sacil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, \u018frd\u0259bil.137. S\u00fclal\u0259nin banisi kim idi?- \u018fbu Sac Divdad138. Yusif ibn \u018fbu Sac ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 xilaf\u0259t\u0259 vergi verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131?-912-ci ild\u0259139.Az\u0259rbaycan\u0131 \u015fimall\u0131-c\u0259nublu vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir:- Sacil\u0259r140. Sacil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 :- erm\u0259nil\u0259ri,g\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub edib as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131. D\u0259rb\u0259nd s\u0259ddini t\u0259mir edildi.141.Salaril\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-941-981-ci ill\u0259rd\u0259142. Salaril\u0259r:-T\u00fcrk \u0259silli s\u00fclal\u0259 idi. Az\u0259rbacam vahid d\u00f6vl\u0259td\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 birl\u0259\u015fdirdi. Paytaxt\u0131 \u018frd\u0259bil \u015f\u0259h\u0259ri idi.143.M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Sacil\u0259r\u0259 son qoydu?-941-ci ild\u0259 v\u0259 Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131.\u015eirvan\u015fahlar as\u0131l\u0131 hala sal\u0131nd\u0131.144.Salaril\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri \u00fczm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.145 Salaril\u0259r\u0259 kiml\u0259r son qoydu?- R\u0259vvadil\u0259r146.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?- 981-1054- c\u00fc ill\u0259rd\u0259147.R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- R\u0259vvadil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 c\u0259nubu \u0259hat\u0259 edirdi.148.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 V\u0259hsudan 2 min s\u0259lcuq-o\u011fuz ail\u0259sinin Xorasandan Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi?-1028-ci ild\u0259149. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r olmu\u015fdur?- \u018frd\u0259bil, T\u0259briz.150. R\u0259vvadil\u0259r D\u00f6vl\u0259tin\u0259 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 son qoyuldu?-1054-c\u00fc ild\u0259 s\u0259lcuqlar son qoydular.151.R\u0259vvadil\u0259r :-\u0259r\u0259b n\u0259silli idil\u0259r152.\u015e\u0259ddadil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur?-971-XI \u0259srin sonlar\u0131153.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r D\u0259bil \u0259mirliyinin \u0259as\u0131s\u0131n\u0131 qoydular?-951-ci ild\u0259154.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131?-971-ci ild\u0259155. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxt\u0131 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri156. \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti harada yaranm\u0131\u015fd\u0131r?-Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rbind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.157. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc in\u015fa edildi?- F\u0259zl ibn M\u0259h\u0259mm\u0259din158. Kimin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 G\u0259nc\u0259 darvazalar\u0131 d\u00fcz\u0259ldildi?- \u018fbulasvar \u015eavurun159.S\u0259lcuqlarla \u015e\u0259ddadil\u0259r :-Bizans-erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc blokuna qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131.160. \u015e\u0259ddadil\u0259r :- k\u00fcrd n\u0259silli idil\u0259r.SLAVYAN Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)161.IX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na:-Volqa-X\u0259z\u0259r yolu il\u0259 slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015flay\u0131r.162. Slavyan y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin asanla\u015fd\u0131ran amill\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-1. Uzun vaxt vahid d\u00f6vl\u0259tin olmamas\u0131-2. Feodal da\u011fm\u0131ql\u0131\u011f\u0131-3. Daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r-4. G\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni xainliyi-5. B\u0259zi Az\u0259rbaycan hakiml\u0259rinin Slavyanlardan istifad\u0259 ist\u0259m\u0259si163.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 slavyanlar\u0131n B\u0259rd\u0259y\u0259 qar\u0259t\u00e7i y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f Verdi?-944-c\u00fc ild\u0259164. Bu d\u00f6vrd\u0259 B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri :Salaril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 bir daha \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259 bilm\u0259di.K\u00fcrki bazar\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131.IX-XI \u018fSRL\u018fR SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (5-ci t\u0259snifat)165.K\u0259ndlil\u0259r ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc v\u0259 hans\u0131lar idi?- uluclara (as\u0131l\u0131 k\u0259ndlil\u0259r) v\u0259 azad k\u0259dlil\u0259r\u0259166.Vergil\u0259r:-\u00dc\u015fr v\u0259 ya x\u0259rac-torpaq vergisi-Cizy\u0259-can vergisi-Z\u0259kat v\u0259 ya s\u0259d\u0259q\u0259-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259mlak\u0131ndan n\u0259zir kimi al\u0131nan vergi167. Torpaq sahibliyi:-Divan-d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131-Xalis\u0259 (xass\u0259)-h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259sin\u0259 v\u0259 ail\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-M\u00fclk-feodal torpaqlar\u0131. Irsi idi-\u0130qta-h\u0259rbi xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi-V\u0259qf-dini idar\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259xsus torpaqlar-\u0130cma-camaat torpaqlar\u0131168.Q\u0259bal\u0259 n\u0259dir?-vergi y\u0131\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ka\u011f\u0131z\u0131.169.Amil, m\u00fct\u0259qq\u0259bil :-vergi y\u0131\u011fan m\u0259mur170.Salari h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259rzban ibn M\u0259h\u0259mm\u0259d:- Qanunnam\u0259 vermi\u015fdiIX-XI \u018fSRL\u018fR AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130171.IX-XI \u018fsrl\u0259r Az\u0259rbyacan m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid olan abid\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-\u018flinc\u0259 qalas\u0131-Nax\u00e7\u0131van-S\u00fcnd\u00fc m\u0259scidi-\u015eamax\u0131-Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131-\u015f\u0259ddadil\u0259r\u0259 aiddir-B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u201cArrar\u0131n anas\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.S\u018fLCUQLARIN AZ\u018fRBAYCANI TUTMASI172.S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- \u015eirvan\u015fahlar, \u015e\u0259ddadil\u0259r, R\u0259vvadii\u0259r.173.Az\u0259rbaycam tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin istiqam\u0259tl\u0259ri:-H\u0259m\u0259dan- \u0130sfahan-Gilan istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan174.S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycanda hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131na son qoydular?- R\u0259vvadil\u0259r v\u0259 \u015e\u0259ddadil\u0259r175. Hans\u0131 hadis\u0131 il\u0259 S\u0259lcuqlar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131lar?-1066-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar\u0131n tabe edilm\u0259si176.Erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans blokuna qar\u015f\u0131:- S\u0259lcuq-\u015e\u0259ddadi ittifaq\u0131 yarand\u0131.177. S\u0259lcuq y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri:-Az\u0259rbaycan xalq\u0131mn formala\u015fmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131-O\u011fuz-t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman amili C\u0259nubi Qafqazda \u0259sas etnik siyasi q\u00fcvv\u0259y\u0259 \u00e7evrildi.-Az\u0259rbaycamn q\u0259rbini tutmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc-Bizans hakiml\u0259rinin arzusu h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di-Torpaq v\u0259 vergi sistemind\u0259 d\u0259yi\u015fikl\u0259r ba\u015f verdi.-S\u0259lc\u0131\u0131qlar\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 UC torpaqlar\u0131 meydana g\u0259ldi.-\u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr S\u0259lcuqlara x\u0259rac verm\u0259yi dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 S\u0259lcuqlardan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rd\u0259r\u0259r\u0259k g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131.178.\u015eirva\u015fah I Axistan:-Atas\u0131 III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k s\u0259lcuqlarla dostlu\u011fu b\u0259rpa el\u0259di-1175-ci ild\u0259 I Axistan slavyanlar\u0131 \u015eabran v\u0259 D\u0259rb\u0259ndi tutan q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 m\u0259\u011fl\u0131\u0131b edib \u00f6lk\u0259d\u0259n qovdu-1192-ci ild\u0259 \u015eamax\u0131 z\u0259lz\u0259l\u0259si zaman\u0131 paytaxt\u0131 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fc\u0131d\u00fcELD\u018fN\u0130ZL\u018fR (ATAB\u018fYL\u018fR) d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225)179.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz Arana hakim t\u0259yin olunur v\u0259 B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir?-1136-c\u0131 ild\u0259.Bu hadis\u0259 il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas\u0131 qoyulur.180.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, H\u0259m\u0259dan (1175-ci il)181.Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin H\u00f6kmdarlar\u0131:- \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz (1136-1175), M\u0259h\u0259\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van (1175-1186), Q\u0131z\u0131l Arslan (1186-1192), \u018fbu B\u0259kr (1191- 1210), \u00d6zb\u0259k (1210-1225)182.\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Atab\u0259y\u201d titulu ald\u0131?-1160-c\u0131 ild\u0259 v\u0259 O, h\u0259m\u00e7inin \u015eirvan\u015fahlar\u0131 as\u0131l\u0131 hala sald\u0131.183.M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van:-1175-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 H\u0259m\u0259dana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-T\u0259brizi A\u011fsunquril\u0259rin \u0259lind\u0259n ald\u0131-G\u00fcrc\u00fcl\u0259ri m\u0259\u011flub etdi184.Q\u0131z\u0131l Arslan:-1191-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u201csultan\u201d titulu q\u0259bul etdi-\u015eirvan\u015fahlar\u0131 v\u0259 ba\u015fqa feodal hakiml\u0259rini yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t\u0259 tabe etdi.-Sui-q\u0259sdl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc185.\u018fbu B\u0259kr:-D\u00f6vl\u0259t z\u0259ifl\u0259di-\u0130ri feodallar v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259alla\u015fd\u0131lar \u00d6zb\u0259k:-Eld\u0259nizl\u0259rin son h\u00f6kmdar\u0131186. Ne\u00e7\u0259nci ill\u0259rd\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r Az\u0259rbayacana da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r etdil\u0259r?-1210-1211-ci ill\u0259rd\u0259. Bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini da\u011f\u0131td\u0131lar. T\u0259briz g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.187.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 oldu?-1139-cu ild\u0259 .G\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u015f\u0259h\u0259ri qar\u0259t el\u0259dil\u0259r. G\u0259nc\u0259 qala qap\u0131lar\u0131 G\u00fcrc\u00fcstana apar\u0131ld\u0131.XII \u018fSR \u0130NT\u0130BAH M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT\u0130188.XII \u0259sr Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti:-\u0130ntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adlan\u0131r. \u0130ntibah \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259, oyan\u0131\u015f dem\u0259kdir.189. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti:- Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 vahid \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si oldu.190. lntibah m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Elm adamlar\u0131:- B\u0259hm\u0259anyar ibn M\u0259rzban-filosof, Fazil F\u0259riddin \u015eirvani-astronom, Memar \u018fc\u0259mi-memar. Memar \u018fc\u0259mi \u201cm\u00fch\u0259ndisl\u0259r \u015feyxi\u201d adlan\u0131rd\u0131.191. \u018fc\u0259miy\u0259 m\u0259xsus memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Yusif ibn K\u00fcseyir t\u00fcrb\u0259si-M\u00f6min\u0259 Xatun t\u00fcrb\u0259si-Qo\u015fa minar\u0259-C\u00fcm\u0259 m\u0259scidi-Dar\u00fclm\u00fck (Eld\u0259nizl\u0259r saray\u0131)-XII \u0259sr Az\u0259rbaycan qalalar\u0131:-Q\u0131z qalas\u0131 (memar M\u0259sud Davudo\u011flu)-G\u00fcl\u00fcstan qalas\u0131 (\u015eamax\u0131)-Bu\u011furd qalas\u0131 (A\u011fsu \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259)-M\u0259rd\u0259kan qalas\u0131 (Bak\u0131)MONQOLLARIN B\u0130R\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1220-1222)(5-ci t\u0259snifat)192.Monqollar\u0131n birinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Monqol y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda Eld\u0259nizl\u0259r, \u015eirvan\u015fahlar v\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6vcud idi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 C\u0259b\u0259 v\u0259 Subutay ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu y\u00fcr\u00fc\u015f k\u0259\u015ffiyyat xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 vahid d\u00f6vl\u0259t m\u00f6vc\u0131\u0131d deyildi. T\u0259briz 3 d\u0259f\u0259 x\u0259rac verm\u0259kl\u0259 monqol h\u00fcc\u00fcmlardan xilas oldu. G\u0259nc\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib monqol h\u00fcc\u00fcmlar\u0131ndan xilas oldu. 1222-ci ild\u0259 monqollar \u015eamax\u0131n\u0131 qar\u0259t etdil\u0259r.XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N\u0130N AZ\u018fRBAYCANA y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1225-1231)(5-ci t\u0259snifat)193.C\u0259lal\u0259ddin ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi?-1225-ci ild\u0259194.1225-ci ild\u0259 :-T\u0259briz tutuldu v\u0259 Eld\u0259nizl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti \u00d6zb\u0259yin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 s\u00fcqut etdi. 1227-ci ild\u0259 A\u011fsunquril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 s\u00fcqut el\u0259di.195.C\u0259la\u0259ddin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00fcsyan :-1231-ci ild\u0259 usta B\u0259nd\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 oldu. \u00dcsyan yat\u0131rl\u0131d\u0131.MONQOLLARIN \u0130K\u0130NC\u0130 Y\u00dcR\u00dc\u015e\u00dc (1231-1239)(5-ci t\u0259snifat)196.Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 Cormo\u011fon noyon ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259qs\u0259d Az\u0259rbaycanda v\u0259 qon\u015fu \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k. T\u0259briz yen\u0259 d\u0259 x\u0259rac verib da\u011f\u0131nt\u0131dan xilas oldu.197.1239-cu ild\u0259 D\u0259rb\u0259ndin tutulmas\u0131 il\u0259 :-Monqollar Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131.198. 1239- 1256-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131:-Monqol xaqan\u0131nin cani\u015finl\u0259ri idar\u0259 edirdi. Monqollar Az\u0259rbaycanda yerli feodallar\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq, onlar\u0131n torpalar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti yeridirdil\u0259r. Yerli feodallar Monqol feodallar\u0131n\u0131n vassal\u0131 idi. Y\u0259ni as\u0131l\u0131 idil\u0259r.199.Yarl\u0131q n\u0259dir?-yerli feodallar\u0131n \u00f6z malikan\u0259sini (torpa\u011f\u0131n\u0131) idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn monqollardan ald\u0131\u011f\u0131 icaz\u0259 s\u0259n\u0259di.MONQOLLARIN III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc (1256)5-ci t\u0259snifat)200. Monqollar\u0131n III y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc:-Y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 H\u00fclak\u00fc xan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti yarand\u0131. D\u00f6vl\u0259tin qurucusu H\u00fclak\u00fc xan idi.201. H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Paytaxtlar\u0131:- Mara\u011fa, T\u0259briz, Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri.202.XIII-XIV-cu \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furunda:-Q\u0131z\u0131l Ordu v\u0259 H\u00fclak\u00fc d\u00f6vi\u0259tl\u0259ri m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.203. Qazan xan :-H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Qazan xan yerli feodallar\u0131n h\u00f6rm\u0259tini qazanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn islam\u0131 q\u0259bul edib \u201cMahmud\u201d ad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Qazan xan vergi, torpaq, m\u0259hk\u0259m\u0259, ticar\u0259t v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 islahatlar ke\u00e7irdi. 1303-c\u00fc ild\u0259 Qazan xanm f\u0259rman\u0131 il\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bir yerd\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si qada\u011fan edildi.204.H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tini:-\u00c7obanil\u0259r n\u0259sli H\u00fclak\u00fcl\u0259rin ad\u0131ndan idar\u0259 edirdil\u0259r \u00f6zl\u0259ri m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaratmad\u0131lar.205.1357-ci ild\u0259 \u00c7obani z\u00fcl\u00fcm\u00fcnd\u0259n bez\u0259n \u0259hali:-Q\u0131zl\u0131 Ordunu \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. 1357-ci ild\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu xan\u0131 Can\u0131 b\u0259y Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f edib. H\u0259m H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00c7obanil\u0259r n\u0259slin\u0259 son qoydu.206.1359-cu ild\u0259 C\u0259laril\u0259r d\u00f6vl\u0259ti:-Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal el\u0259di v\u0259 Az\u0259rbaycanda C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fc ba\u015fland\u0131 (1359-1410)207.XIV \u0259srin sonlar\u0131 Az\u0259rbaycana :-Toxtam\u0131\u015f v\u0259 Teymurun y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri ba\u015f verdi.208.Hans\u0131 qala 14 il Teymuril\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131?- \u018flinc\u0259 Qalas\u0131\u015e\u0130RVAN\u015eAHLAR (XIII-XIV \u0259srl\u0259r)209.\u015eirvan\u015fah I \u0130brahim :-1382-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 yeni s\u00fclal\u0259nin -D\u0259rb\u0259ndlil\u0259r s\u00fclal\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-Ilk vaxtlar \u018fmir Teymur\u0259 tabe olan I \u0130brahim XV \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Teymuril\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apararaq Qaraba\u011f v\u0259 G\u0259nc\u0259ni birl\u0259\u015fdirdi. 1406-ci ild\u0259 T\u0259briz\u0259 y\u00fcru\u015f ed\u0259n \u0130brahim az vaxtda da olsa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirdi.\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT (xm-x\u0131v \u0259srl\u0259r)(5-ci t\u0259snifat)210.Torpaq m\u00fclkiyy\u0259t formalar\u0131:-Incu-H\u00fclak\u00fcl\u0259rd\u0259 h\u00f6kmdar s\u00fclal\u0259si v\u0259 n\u0259slin\u0259 aid olan torpaqlar.-Yam-H\u00fclak\u00fcl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 po\u00e7t dayanacaqlar\u0131-Qop\u00e7ur-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131-Tam\u011fa-tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlardan al\u0131nan vergi.211. H\u00fclak\u00fc h\u00f6kmdar\u0131 Keyxatu xan:- pul islahat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k t\u0259dav\u00fcl\u0259 \u201c\u00e7ao\u201d adl\u0131 ka\u011f\u0131z pullar buraxd\u0131.212.\u018fxilik n\u0259dir?-dini, ictimai, siyasi pe\u015f\u0259, t\u0259\u015fkilatlar\u0131 idil\u0259r. Eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan insanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirirdi.MEMARLIQ213.XIII-XIV \u0259srl\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?-Mara\u011fa r\u0259s\u0259dxanas\u0131. 1259-cu ild\u0259 tikilib. Banisi N\u0259sr\u0259ddin Tusi olub.-\u015eam-Qazan r\u0259s\u0259dxanas\u0131 T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015firdi.-Mahmudabad v\u0259 Sultaniyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 tikilib G\u00fcl\u00fcstan t\u00fcrb\u0259si (Nax\u00e7\u0131van)-B\u0259rd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1322)-Qaraba\u011flar (Ba\u015ftu\u011f) t\u00fcrb\u0259si-Olcaytu Xudab\u0259nd\u0259 t\u00fcrb\u0259si (1305-1313) Sultaniyy\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015firdi.QARAQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1410-1468)214.Qaraqqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.215.Qaraqayonlular m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar:-A\u011fqoyunlu, C\u0259lairi, Teymuril\u0259r216. \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259 zaman olub?-1387-ci ild\u0259 \u00c7apaq\u00e7ur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ba\u015f verdi. Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.217.Qaraqoyunlu tayfa ittifaq\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r idi?- Van \u015f\u0259h\u0259ri218. D\u00f6vl\u0259tin banisi:- Qara Yusif idi.219.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.220.1406-c\u0131 il I \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Qaraqoyunlular Teymuril\u0259ri m\u0259\u011flub etdil\u0259r.221.1408-ci il S\u0259rdurd d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qaraqoyunlular m\u0259\u011flub etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycandan qovdular.222.14I0-cu il II \u015e\u0259nbi Qazan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Qara Yusif ke\u00e7m\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqi C\u0259laril\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. C\u0259lairi a\u011fal\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu.223.1421-ci il Ala\u015fkert d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-Teymuru h\u00f6kmdar\u0131 \u015eahruh \u0131.iaraqoyunlar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.224.1467-ci il Mu\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:-A\u011fqoyunlu Uzun H\u0259s\u0259n Qaraqoyunlular\u0131 m\u0259\u011flub etdiA\u011eQOYUNLU D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1468-1501)225.A\u011fqoyunlular:-O\u011fuz tayfalar\u0131ndan idil\u0259r.226. Uzun H\u0259s\u0259n 1468-ci ild\u0259:- Qaraqoyunlulara son qoyub A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.227.Paytaxt\u0131 :-T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259ri idi.228.Uzun H\u0259s\u0259nin anas\u0131 Sara Xatun:-\u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk diplomatik qad\u0131n idi. Uzun H\u0259s\u0259n vergil\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cQanunnam\u0259\u201d verdi.229.Osmanl\u0131 il\u0259 probleml\u0259ri:-Avropadan Asiyaya ged\u0259n ticar\u0259t yolu (ip\u0259k youl) u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Trabzon m\u0259s\u0259l\u0259si.230.Osmanl\u0131 A\u011fqoyunlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:-Qoyluhisar d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-I461-ci il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Bey\u015fehir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1471-ci il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi-Malatya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il A\u011fqoyunlu qalib g\u0259ldi-Otluqbeli (T\u0259rcan) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc-1473-c\u00fc il Osmanl\u0131 qalib g\u0259ldi231.1461-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar\u0131n Trabzonu tutmas\u0131 il\u0259 :-A\u011fqoyunlular Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 itirdi.232.A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259n geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaradan:- ilk Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir.233.Iri feodallar\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, A\u011fqoyunlu \u015fahzad\u0259l\u0259rin hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259si :-d\u00f6vl\u0259ti z\u0259ifl\u0259tdi.234.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u018fbh\u0259r sazi\u015fi ba\u011fland\u0131?- 1500-ci ild\u0259 A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259ti iki \u015fahzad\u0259 aras\u0131nda iki yer\u0259 par\u00e7aland\u0131.235.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n A\u011fqoyunlular s\u00fcquta u\u011frad\u0131ld\u0131?-1501-ci ild\u0259\u0130CT\u0130MA\u0130-\u0130QT\u0130SAD\u0130 H\u018fYAT (XV \u018fSR)236.A\u011fqoyunlu v\u0259 Qaraqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131:-\u201cpad\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.237.\u015eirvan\u015fahlarda h\u00f6kmdar:-\u201c\u015fah\u201d adlan\u0131rd\u0131.238.Uzun H\u0259s\u0259n:- sultan titulu q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi.239.V\u0259zif\u0259l\u0259r:-Pad\u015fah-\u015fah-\u018fmir-\u0259l-\u00fcm\u0259ra-Ali ba\u015f komandan (qo\u015fun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131)-S\u0259dr \u018fz\u0259m-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131hq edirdi.-Torpaq sahibliyi: Divan, Xass (s\u00fclai\u0259), m\u00fclk, v\u0259qf, soyurqal (irs\u0259n ke\u00e7\u0259n \u015f\u0259rti torpaq sahibliyi)240.Vergil\u0259r:-Malc\u0259h\u0259t-m\u0259hsul vergisi-B\u0259hr\u0259-sudan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 vergi-\u00c7obanb\u0259yi-otlaqlardan istifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259-Tam\u011fa v\u0259 bac-s\u0259n\u0259tkar v\u0259 tacirl\u0259rd\u0259n al\u0131n\u0131rd\u0131241.Memarl\u0131q:-\u015eirvan\u015fahlar saray kompleksi (Bak\u0131)-\u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aiddir-G\u00f6y m\u0259scid (1465-ci ii T\u0259briz)-Qaraqoyunlulara aiddir-H\u0259\u015ft-Behi\u015ft saray\u0131 (1483-c\u00fc il T\u0259briz)-A\u011fqoyunIuIara aiddirS\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR D\u00d6VL\u018fT\u0130 (1501-1736)242.S\u0259f\u0259vi s\u00fclal\u0259sinin v\u0259 S\u0259f\u0259viyy\u0259 dini ordeninin banisi:-\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin243.\u015eeyx Heyd\u0259rin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n:-S\u0259f\u0259vil\u0259r Q\u0131z\u0131lba\u015f adlanma\u011fa ba\u015fland\u0131.244.1501-ci ild\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai:-S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. \u015ei\u0259lik d\u00f6vl\u0259t dini elan olundu.245. Paytaxtlar\u0131:- T\u0259briz, Q\u0259zvin, \u0130sfahan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri245.1514-ci il \u00c7ald\u0131ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc:- Osmanl\u0131lar S\u0259f\u0259vil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi.246.I T\u0259hmasibin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:- \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tin\u0259 (1538) v\u0259 \u015e\u0259ki hakimliyin\u0259 (1551) son qoyuldu.247.1555-ci ild\u0259 birinci S\u0259favi Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran :-Amasya s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. S\u00fclh\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 Q\u0259rbi G\u00fcrc\u00fcstan is\u0259 Osmanl\u0131lara verildi.248.1590-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda:- \u0130stanbul s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.249. I \u015eah Abbas :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 ordunu g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi islahat ke\u00e7irdi. Islahata g\u00f6r\u0259:1. S\u0259f\u0259vi q\u0131z\u0131lba\u015f tayfalar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u01312. Ordunu 4 n\u00f6v\u02593. Dig\u0259r tayfalar da qo\u015funa daxil edildi.-\u015eah Abbas C\u0259lalil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131ndan Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edib.-\u015eah Abbas 1598-ci ild\u0259 paytaxt\u0131 \u0130sfahana k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc.-Xorasan\u0131 \u015eeybanil\u0259rd\u0259n ald\u0131 (1599) v\u0259 II \u0130smay\u0131l\u0131n s\u0259hvini d\u00fcz\u0259ld\u0259r\u0259k H\u00f6rm\u00fcz liman\u0131n\u0131 Portuqaliyadan geri ald\u0131.-\u015eah Abbas Osmanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u201cyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq\u201d taktikas\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k Araz\u0131n sol sahilini da\u011f\u0131td\u0131 v\u0259 \u0259halini ba\u015fqa yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc.Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 tarixd\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck s\u00fcrg\u00fcn\u201d adlan\u0131rd\u0131.-\u015eah Abbas XVII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131larla m\u00fcharib\u0259l\u0259r apararaq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 azad etdi v\u0259 Osmanl\u0131larla s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri ba\u011flad\u0131:-S\u0259rab s\u00fclh\u00fc (1612)-M\u0259r\u0259nd s\u00fclh\u00fc (1618)250.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Osmanl\u0131larla S\u0259f\u0259vil\u0259r aras\u0131nda Q\u0259sr \u015eirin s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131:-1639-cu ild\u0259\u0130NZ\u0130BAT\u0130 \u0130DAR\u018fETM\u018f (XV-XVI \u0259srl\u0259r)251. S\u0259f\u0259vil\u0259r D\u00f6vl\u0259ti:- b\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r\u0259 v\u0259 mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.252.V\u0259kil:-\u015fahdan sonra ikinci adam idi253.S\u0259dr:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131.254.V\u0259zir:-maliyy\u0259 v\u0259 vergi i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131.255.K\u0259l\u0259nt\u0259r:-\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi256.Tiyul n\u0259dir?-s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranm\u0131\u015f h\u0259rbi x\u0131dm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 veril\u0259n \u015f\u0259rti torpaqlar idi. Yaln\u0131z \u015fah\u0131n icaz\u0259si il\u0259 irs\u0259n ke\u00e7irdi.257.1565-ci ild\u0259 I T\u0259hmasib hans\u0131 vergini l\u0259\u011fv etdi?-tam\u011fa vergisini. Bu da ticar\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.258.T\u0259hmasib hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 vergi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 h\u00fcququ verdi?T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259259.Memarl\u0131q:-\u015eeyx S\u0259fi m\u0259qb\u0259r\u0259si (\u018frd\u0259bil)-\u015eeyx C\u00fcneyd m\u0259qb\u0259r\u0259si (Qusar)XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 AZ\u018fRBAYCANDA siyasi v\u0259ziyy\u0259t(5-ci t\u0259snifat)260.XVII \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik var idi v\u0259 hans\u0131lar idi?-4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik .T\u0259briz b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi T\u0259brizQaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi G\u0259nc\u0259\u00c7uxurs\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u0130r\u0259van\u015eirvan b\u0259yl\u0259rb\u0259yi-m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131261.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259r:-mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.262.B\u0259yl\u0259rb\u0259ylikl\u0259ri:- b\u0259yl\u0259rb\u0259yi idar\u0259 edirdi.263.Xan:-ali h\u0259rbi inzibati r\u00fctb\u0259 idi.264.V\u0259zir:-maliyy\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 bax\u0131rd\u0131265.Qazi, mufti, \u015feyx\u00fclislam:-dini i\u015fl\u0259r\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131rd\u0131 .266.S\u0259dr :-ruhanil\u0259r\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.267.Hampa :-qo\u015fqu heyvan\u0131 \u0259m\u0259k al\u0259ti pay torpa\u011f\u0131 olan k\u0259ndli.268.\u018fk\u0259r:-yard\u0131m\u00e7\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti olmayan k\u0259ndlil\u0259r.269.Elat:-k\u00f6\u00e7\u0259ri \u0259hali idi. Elatlara elxan ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.270.B\u0259hr\u0259 n\u0259dir?-su vergisi271.Biyar n\u0259dir?-k\u0259ndlil\u0259rin feodal torpa\u011f\u0131nda m\u0259cbur\u0259n i\u015fl\u0259m\u0259si\u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018fZ\u0130YY\u018fT272.S\u0259yyahlar \u018frd\u0259bili hara b\u0259nz\u0259dirdil\u0259r?- Venesiyaya275.\u018fsnaf n\u0259dir?-eyni pe\u015f\u0259d\u0259n olan s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n birl\u0259\u015fdiyi t\u0259\u015fkilat276.T\u0259brizd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hans\u0131 bazar Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck bazar idi?- Qeys\u0259riyy\u0259 bazar\u0131. Uzun H\u0259s\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131277.N\u0259 zaman iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl oldu?- XVII \u0259srin sonu278. \u0130qtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fcn S\u0259b\u0259bl\u0259ri:-B\u00f6y\u00fck co\u011frafi k\u0259\u015ffl\u0259r n\u0259tc\u0259sind\u0259 Asiyaya ged\u0259n d\u0259niz yolunun k\u0259\u015ffi il\u0259 Az\u0259rbaycandan ke\u00e7\u0259n ip\u0259k yolu \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirdi.-Q\u0131z\u0131l v\u0259 g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131lmamas\u0131, Avropadan g\u0259tirilm\u0259si-Pullar\u0131n xarab olmas\u0131, r\u00fc\u015fv\u0259txorluq, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qMEMARLIQ.279.XVII \u0259srin sonuna aid olan memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri:-Suraxan\u0131 at\u0259\u015fgah\u0131-Nardaran m\u0259scidi-K\u0259ll\u0259xana m\u0259qb\u0259r\u0259si-\u015eamax\u0131S\u018fF\u018fV\u0130L\u018fR\u018f QAR\u015eI \u00dcSYANLAR280.S\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan :-Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 \u00fcsyan yat\u0131r\u0131ld\u0131.281.N\u0259 zaman \u018ffqanlar Isfahan\u0131 tutdular ?-1722-ci ild\u0259XVIII \u018fSRD\u018f BEYN\u018fLXALQ V\u018fZ\u0130YY\u018fT282.Pyotr Az\u0259rbaycana ne\u00e7\u0259nci y\u00fcr\u00fc\u015f el\u0259di.-1722-ci ild\u0259283.Bak\u0131 ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 i\u015f\u011fal olundu?-1723 - c\u00fc ild\u0259. Bak\u0131n\u0131n 1723-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u011fal olunmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Peterburqda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi.284.Peterburq (1723 S\u0259f\u0259vi-Rusiya) v\u0259 \u0130stanbul (1724 Osmanl\u0131-Rusiya) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri:-X\u0259z\u0259ryan\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u0130stanbul m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6ld\u00fc.285.Hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin 1725-ci ild\u0259 Osmanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130stanbulda at\u0259\u015ff\u0259\u015fanl\u0131q ke\u00e7irildi?- \u018frd\u0259bilin286.XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131:-Osmanl\u0131lar, Ruslar v\u0259 \u018ffqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.287.Rusiya X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259:- komendant idar\u0259 \u00fcsulu yaratm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni idar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.288.XVIII \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 \u018ff\u015far t\u00fcrk tayfas\u0131ndan olan Nadir xan:-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.289.Nadir xan\u0131n ruslarla ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 R\u0259\u015ft (1732) v\u0259 G\u0259nc\u0259 (1735) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259:-ruslar X\u0259z\u0259ryan\u0131 b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk etdi.290.1733-c\u00fc ild\u0259 Osmanl\u0131larla ba\u011flanan Ba\u011fdad m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 :-Osmanl\u0131lar son 10 ild\u0259 i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.291.1735-ci ild\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259:- osmanl\u0131lar Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131lar.292.1736-c\u0131 ild\u0259 son S\u0259f\u0259vi \u015fah\u0131 III Abbas \u00f6ld\u00fc:-Suqovu\u015fanda Nadir xan \u015fah elan edildi. Bel\u0259likl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 son qoyuldu. Onu \u018ff\u015far s\u00fclal\u0259si \u0259v\u0259z el\u0259di293.Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747):-Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddili Kartli \u00e7ar\u0131na verdi-Nadir xan 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259yini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan adl\u0131 vahid inzibati b\u00f6lg\u0259 yaratd\u0131294.Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:- 1734-c\u00fc ild\u0259 Astarada ba\u015f verdi. Bundan ba\u015fqa Nadir\u0259 qar\u015f\u0131 \u015eirvanda I v\u0259 II Sam Mirz\u0259 \u00fcsyanlar\u0131, \u018frd\u0259bil v\u0259 T\u0259brizd\u0259 is\u0259 III Sam Mirz\u0259 \u00fcsyan\u0131 ba\u015f vermi\u015fdi.295.1743-c\u00fc ild\u0259 Nadir \u015faha qar\u015f\u0131 \u015e\u0259kid\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259binin \u00fcsyan\u0131 n\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi?- ilk m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131-\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rpas\u0131 dem\u0259k idi.XANLIQLAR D\u00d6VR\u00dc (XVIII \u0259sr)296.C\u0259nub Xanl\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?-T\u0259briz, Urmiya, Maku, Xoy, Mara\u011fa, Qarada\u011f, \u018frd\u0259bil, S\u0259rab297.\u015eimal xal\u0131qlar\u0131 hans\u0131lard\u0131r?- \u015e\u0259ki, Quba, Qaraba\u011f, \u015eamax\u0131, D\u0259rb\u0259nd, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van, Cavad298.Sultanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?- \u0130lisu, \u018fr\u0259\u015f, Q\u0259b\u0259l\u0259, Qazax, \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil.299.M\u0259liklikl\u0259r hans\u0131lard\u0131r?-Xa\u00e7\u0131n ,V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, \u00c7\u0259lib\u00f6rd. G\u00fcl\u00fcstan (Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na tabe idil\u0259r)Camaatl\u0131q:Car-Balak\u0259nC\u018fNUB XANLIQLARIURM\u0130YA XANLI\u011eI:300.Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far.301.F\u0259t\u0259li xan \u018ff\u015far:-Az\u0259rbaycan\u0131 Urmiya xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yeridirdi. 1759-cu ild\u0259 F\u0259t\u0259li xan Qaraba\u011fa h\u00fccum etdi. Qaraba\u011fl\u0131 P\u0259nah\u0259li xan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi.1761- ci ild\u0259 Qara\u00e7\u0259m\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc F\u0259t\u0259li xan qalib g\u0259ldi. 1763-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u015eiraz qonaql\u0131\u011f\u0131\u201d oldu. K\u0259rim xan Z\u0259nd b\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 \u015eiraza g\u00fcya qonaq kimi d\u0259v\u0259t edib onlar\u0131 xanl\u0131qlar\u0131ndan ayr\u0131 sald\u0131. Bu xanl\u0131qlar\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k v\u0259 as\u0131l\u0131 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Lakin bu siyas\u0259t g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di.302.Xoy v\u0259 T\u0259briz xanl\u0131qlar\u0131n\u0131 hans\u0131 tayfa idar\u0259 edirdi?-D\u00fcnbili tayfas\u0131 idar\u0259 edirdi .\u015e\u0130MAL XANLIQLARl303.\u015e\u0259ki xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi idi.304.1748-ci ild\u0259 Bayat sava\u015f\u0131nda:- Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi P\u0259nah\u0259li xana m\u0259\u011flub oldu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 tuta bilm\u0259di.305.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lqaya x\u0259yan\u0259ti\u201doldu?-1752- ci ild\u0259. B\u0259zi Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 II \u0130raklinin t\u0259hriki il\u0259 Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259biy\u0259 qar\u015f\u0131 ittifaq ba\u011flad\u0131lar. Lakin II \u0130rakli hiyl\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259r\u0259k xanlar\u0131n Q\u0131zl\u0131qayadak\u0131 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f edib onlar\u0131 \u0259sir ald\u0131. Hac\u0131 \u00c7\u0259l\u0259bi is\u0259 h\u00fccum edib II \u0130raklini m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k xanlar\u0131 \u0259sirlikd\u0259n xilas etdi. Bu hadis\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 vahid \u015f\u0259kild\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259lidirl\u0259r.306.\u015eamax\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131nda ikihakimiyy\u0259tlilik h\u00f6km s\u00fcr\u00fcr\u00fcrd\u00fcm\u00fc?-B\u0259li307.Quba xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Banisi H\u00fcseyn\u0259li xan idi308. Quba xanl\u0131\u011f\u0131 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k siyas\u0259ti yerirdi. Qubal\u0131 F\u0259t\u0259li xan \u201cnikah diplomatiyas\u0131\u2019\u2019 il\u0259 D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bak\u0131n\u0131 Qubaya birl\u0259\u015fdirdi. Daha sonra is\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 L\u0259nk\u0259ran xanl\u0131qlar\u0131 da birl\u0259\u015fdirildi.309.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Gavdu\u015fan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Da\u011f\u0131stanm b\u0259zi feodal hakiml\u0259ri F\u0259t\u0259li xan\u0131 m\u0259\u011flub edib D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131lar?-1774-c\u00fc ild\u0259310. F\u0259t\u0259li xan Rusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259:- D\u0259rb\u0259ndi m\u00fchasir\u0259d\u0259n xilas etdi.311.Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-Banisi P\u0259nah\u0259li xan idi.312. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zl\u0259ri:-Bayat, \u015eahbula\u011f\u0131, \u015eu\u015fa.313.1757-ci ild\u0259 Xat\u0131narx\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 :-P\u0259nah\u0259li xan M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n xan Qacar\u0131 m\u0259\u011flub etdi.314. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 ondan as\u0131l\u0131 olan xristian m\u0259likl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131:- m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.315.Nax\u00e7\u0131xan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- Heyd\u0259rqulu xan idi316. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?-banisi Mir Mehdi xan idi317.G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi kim idi?- II \u015eahverdi Ziyado\u011flu.318. G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131nda M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t:- bu xanl\u0131qda ikihakimiyy\u0259tlilik m\u00f6vcud olub.319.Xanl\u0131qlar:- mahallara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc.320.1785-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin himay\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130stanbula g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki, Quba321.A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d Qacar :-1795 v\u0259 1797-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycana y\u00fcr\u00fc\u015f etdi v\u0259 1797-ci ild\u0259 \u015eu\u015fada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.322.Az\u0259rbaycan\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259y\u0259n xanl\u0131qlar hans\u0131lard\u0131r?-Urmiya, Quba, \u015e\u0259ki v\u0259 Qaraba\u011fRUS\u0130YANIN AZ\u018fRBAYCANI \u0130\u015e\u011eAL ETM\u018fS\u0130323.1801-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 :-Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan Qazax, Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 \u015e\u0259m\u015f\u0259ddil i\u015f\u011fal edildi.Bununla da Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.324. 1803-c\u00fc ild\u0259 Rusiya v\u0259 Car-Balak\u0259n aras\u0131nda:-\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259d imzaland\u0131. Bununla da Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Car-Balak\u0259n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilk i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisidir.325. 1804-c\u00fc ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131:- Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Bu Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n v\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259n ilk Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 idi. G\u0259nc\u0259 xan\u0131 Cavad xan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. G\u0259nc\u0259 Yelizavetpol adland\u0131r\u0131ld\u0131.326. I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si :-1804-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 u\u011frunda I Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1804-1813) ba\u015flad\u0131. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 ilk d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259dzin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 (1804) ruslar m\u0259\u011flub oldular. EI\u0259 h\u0259min il Q\u0259m\u0259rli d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 d\u0259 ruslar m\u0259\u011flub oldular.1805-ci ild\u0259 Rusiya Qaraba\u011f \u015e\u0259ki v\u0259 \u015eamax\u0131 xanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu xanl\u0131qlar Rusiyaya birl\u0259\u015fdirildi.1806-ci ild\u0259 Bak\u0131 v\u0259 Quba xanl\u0131qlar\u0131 i\u015f\u011fal edildi. Bak\u0131 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011faldan d\u0259rhal sonra l\u0259\u011fv edildi.1812-ci ild\u0259 Asland\u00fcz v\u0259 L\u0259nk\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 \u0130rana qalib g\u0259l\u0259n Rusiya m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll el\u0259di. 1813-c\u00fc ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.\u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xaric b\u00fct\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131.2.\u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Da\u011f\u0131stan\u0131n Rusiyaya qat\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130ran t\u0259sdiq el\u0259di X\u0259z\u0259r d\u0259nizi\u0131nd\u0259 ancaq Rusiya h\u0259rbi donanma saxlaya bil\u0259rdi.327. II Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si (1826-1828):-Bu \u0131n\u00fcharib\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxu \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n \u00c7\u0131x\u0131\u015f edirdi. 1826-ci ild\u0259 \u015e\u0259mkir v\u0259 G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 ruslar qalib g\u0259ldi. G\u0259nc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc ikinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lledici oldu.1827-ci ild\u0259 Cavanbulaq v\u0259 S\u0259rdarabad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 ruslar qalib g\u0259ldil\u0259r. \u0130r\u0259van ruslar t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n tutuldu. \u0130r\u0259vandan sonra Ruslar c\u0259nuba ke\u00e7ib bir s\u0131ra C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini o c\u00fcml\u0259d\u0259n T\u0259brizi t\u0131\u0131tdular. \u0130ran s\u00fclh imzalama\u011fa m\u0259cbur oldu.1828-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1.Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 Rusiyaya qat\u0131ld\u01312.C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0130ran\u0131n oldu. Araz \u00e7ay\u0131 2 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d oldu.3.X\u0259z\u0259r d\u0259nizd\u0259 ancaq Rusiya donanma saxlaya bil\u0259rdi4. \u0130ran \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si bildirildi.328.Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edil\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda :-xanl\u0131qlar l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131.329.Ne\u00e7\u0259nci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131 l\u0259\u011fv edildi?-1828-ci ild\u0259.Yerind\u0259 \u201cErm\u0259nistan vilay\u0259ti\u201d adl\u0131 qondarma region yarad\u0131ld\u0131. Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n son l\u0259\u011fv edil\u0259n xanl\u0131qlar idi.330.1829-cu ild\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131:- M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rin\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00e7oxlu erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.331.XVIII \u018fSR MEMARLI\u011eI:-\u015e\u0259ki xan saray\u0131-G\u00f6y m\u0259scid (\u0130r\u0259van)-S\u0259rdar saray\u0131 (\u0130r\u0259van)\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN XIX \u018fSR\u0130N 1-C\u0130 YARISINDA332.Rusiya ilk vaxtlar :-Az\u0259rbaycanda komendant idar\u0259 \u00fcsulu adl\u0131 h\u0259rbi idar\u0259etm\u0259 sistemi yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u0130dar\u0259\u00e7ilik rus zabitl\u0259rin\u0259 verilmi\u015fdi.333.XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycana:- ruslar, almanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.1817-1818-ci ill\u0259r Napoleonun Avropadak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bi il\u0259 Rusiya almanlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fc. 8 Alman koloniyas\u0131ndan ikisi Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015firdi.334.1836-ci ild\u0259 \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti:-alban katolikoslu\u011funu l\u0259\u011fv etdi.335.XIX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan k\u0259ndlil\u0259ri 2 qrupa ayr\u0131l\u0131rd\u0131:-D\u00f6vl\u0259t k\u0259ndlil\u0259ri-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259ri336.1852-ci ild\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda:- natural vergid\u0259n pul vergisin\u0259 ke\u00e7ildi.337.1829-cu ild\u0259 Nuxada ilk manufaktura:-Xanabad manufakturas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131.338.D\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq qazma \u00fcsulu il\u0259 neft quyusu harada qaz\u0131ld\u0131?- I848-ci ild\u0259 Bibiheyb\u0259td\u0259339.1831-ci il Ticar\u0259t \u0259sasnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259:-Avropa mallar\u0131 daha C\u0259nubi Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259y\u0259 apar\u0131la bilm\u0259zdi.340.Xanl\u0131qlar\u0131n komendant idar\u0259 \u00fcsulu il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si :-\u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu.341.\u0130lk \u00fcsyan:- 1830-cu ild\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 ba\u015f verdi. Car-Balak\u0259nin daxili muxtariyy\u0259ti l\u0259\u011fv edildi.342.1831-ci ild\u0259 :L\u0259nk\u0259randa \u00fcsyan oldu.343.\u018fn g\u00fccl\u00fc \u00fcsyan :-1837-1838-ci ill\u0259rd\u0259 Qubada oldu.344.Sonuncu \u00fcsyan:-1838-ci ild\u0259 \u015e\u0259kid\u0259 oldu. \u00dcsyanlar yat\u0131r\u0131lsa da Rusiya Az\u0259rbaycanda idar\u0259\u00e7iliyi d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu.345.1840-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259:-komendant idar\u0259 \u00fcsulu l\u0259\u011fv olundu. C\u0259nubi Qafqaz G\u00fcrc\u00fcstan-\u0130meretiya quberniyas\u0131na v\u0259 X\u0259z\u0259r vilay\u0259tin\u0259 b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. X\u0259z\u0259r vilay\u0259tinin m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131 idi. 1840-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n inzibati islahat bir n\u0259tic\u0259sini verm\u0259di.346.1844-c\u0131 ild\u0259 :-Qafqaz cani\u015finliyi yarad\u0131ld\u0131. \u0130lk cani\u015fin Vorontsov-Da\u015fkov olur.347.1846-c\u0131 il inzibati islahat\u0131na \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz 4 quberniyaya b\u00f6l\u00fcnd\u00fc:1.Tiflis2.Kutais3.D\u0259rb\u0259nd4.\u015eamax\u0131348.1849-cu ild\u0259:-\u0130r\u0259van quberniyas\u0131 t\u0259\u015fkil edilir.349.1859-cu ild\u0259 :-\u015eamax\u0131 quberniyas\u0131n\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib Bak\u0131 quberniyas\u0131 adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.350.1868-ci ild\u0259:-Yelizavetpol quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.351.1841 -ci ild\u0259 :-A\u011fa v\u0259 b\u0259yl\u0259rin tiyul torpaqlar\u0131 \u00e7ar f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u00fcsadir\u0259 edildi. B\u0259yl\u0259r k\u0259nd idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.352.1846-c\u0131 il \u00c7ar reskriptin\u0259 \u0259sas\u0259n :-b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n torpaqlar\u0131 onlara qaytar\u0131ld\u0131.353.1847 ci il \u201cK\u0259ndli \u0259sasnam\u0259si\u201d:-1.H\u0259r bir k\u0259ndliy\u0259 5 desyatin torpaq ayr\u0131l\u0131rd\u0131-2.\u018fv\u0259zind\u0259 k\u0259ndli m\u00fclk\u0259dara malc\u0259h\u0259t vergisi \u00f6d\u0259yirdi-3.K\u0259ndlil\u0259r otlaqlara g\u00f6r\u0259 \u00e7\u00f6pba\u015f\u0131 \u00f6d\u0259yirdi354.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 1-ci yar\u0131s\u0131):-1830-cu ild\u0259 \u015eu\u015fada ilk q\u0259za m\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.-Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov \u201cG\u00fcl\u00fcstani \u0130r\u0259m\u201d \u0259s\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin elm kimi \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu.-1859-cu ild\u0259 Suraxan\u0131da Kokorev v\u0259 Qubonin qarda\u015flar\u0131 ilk a\u011f neft zavodunu in\u015fa etdil\u0259r.-Simens qarda\u015flar\u0131 G\u0259d\u0259b\u0259yd\u0259 iri mis \u0259ritm\u0259 zavodu tikdirdi.355.1870-ci il K\u0259ndli islahat\u0131:-Sahibkar k\u0259ndlil\u0259r feodal as\u0131ll\u0131\u011f\u0131ndan azad edildi-K\u0259ndli torpa\u011f\u0131n istifad\u0259\u00e7isi idi onu \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259ndli onu sat\u0131n almal\u0131 idi-\u015e\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da t\u0259tbiq edildi.356.1866-c\u0131 ild\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 islahat\u0131na \u0259sas\u0259n:- silki m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r l\u0259\u011fv edildi vahid m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131. M\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r rus dilind\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.357.XIX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259:- varl\u0131 k\u0259ndlil\u0259r olan qol\u00e7omaqlar yarand\u0131358.1887-ci ild\u0259 h\u0259rbi vergi t\u0259tbiq edildi :-\u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara g\u00fcv\u0259nm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0131\u0131 vergini t\u0259tbiq etdi.359.1871-ci ild\u0259 Balaxan\u0131da:- buruqla ilk neft quyusu qaz\u0131ld\u0131360.1872-ci ild\u0259:- \u0130ltizam sistemi l\u0259\u011fv edildi. Qanuna \u0259sas\u0259n bu vaxtdan etibar\u0259n neft yataqlar\u0131 a\u00e7\u0131q sat\u0131\u015f vasit\u0259si il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik sat\u0131lmal\u0131 idi.361.1879-cu ild\u0259:-\u201cNobel qarda\u015flar\u0131 \u015firk\u0259ti\u201d (\u0130sve\u00e7) yarand\u0131 .362.80-ci ill\u0259rd\u0259:- Rot\u015fildin simas\u0131nda frans\u0131z kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi363. 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 :-Vi\u015fau ba\u015fda olmaqla ingilis kapital\u0131 Bak\u0131ya g\u0259ldi.364.1880-ci ild\u0259:- Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259miryolu \u00e7\u0259kildi365.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (x\u0131x \u0259srin 2-ci yar\u0131s\u0131)-1874-c\u00fc ild\u0259 \u201cM\u00fcq\u0259dd\u0259s Nina\u201d m\u0259kt\u0259bi \u0259sas\u0131nda Bak\u0131da ilk qad\u0131n gimnaziyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-1879-cu ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si a\u00e7\u0131ld\u0131-1875-ci ild\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259tbuat\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1873-c\u00fc ild\u0259 M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti-v\u0259ziri-xani-L\u0259nk\u0259ran\u2019\u2019 komediyas\u0131n\u0131n tama\u015faya qoyulmas\u0131 il\u0259 milli teatr\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.-1898-ci ild\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcs\u0259lman q\u0131z m\u0259kt\u0259binin binas\u0131 tikilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.-1865-ci ild\u0259 D\u0259nizk\u0259nar\u0131 bulvar sal\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131AZ\u018fRBAYCAN XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259366.\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesind\u0259 dur\u011funlu\u011funun s\u0259b\u0259bl\u0259ri:-Yeni geoloji-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmamas\u0131-Yeni quyular\u0131n qaz\u0131lmamas\u0131-Texniki gerilik-Elektrik m\u00fch\u0259rrikl\u0259rind\u0259n az istifad\u0259 edilm\u0259si367.Az\u0259rbaycan kapital\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r:-H.Z.Ta\u011f\u0131yev-\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev-Musa Na\u011f\u0131yev368.1912-1913-c\u00fc ill\u0259rin aqrar qanunlar\u0131:1.Bu qanunlara \u0259sas\u0259n sahibkar k\u0259ndlil\u0259rinin pay torpaqlar\u0131 onlar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fcyy\u0259ti elan olunur v\u0259 k\u0259ndlil\u0259r bu torpaqlar\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 sat\u0131n almal\u0131 idil\u0259r2.K\u0259ndlil\u0259rin pay torpa\u011f\u0131n\u0131n pulunu sahibkara d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u0259yir. K\u0259ndli is\u0259 bu pulu 20 i1 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259li idi.369.1904-c\u00fc ild\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri v\u0259 f\u0259hl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fcqavil\u0259 :-(\u201cMazut konstitusiyas\u0131\u201d) imzaland\u0131.370.\u00c7arizm erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k:- 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 milli q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259tdi. Aya\u011fa qalxan \u0259hali erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi. 1905-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa faci\u0259si oldu.371.M\u0130LL\u0130 PART\u0130YALAR-1902-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u201cM\u00fcs\u0259lman g\u0259nclik t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131\u201d yaratd\u0131-1904-c\u00fc ild\u0259 H\u00fcmm\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131-Difai t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev milli q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131-1907-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 \u0130smay\u0131l b\u0259y Ziyadxanl\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131ld\u0131-Ittifaq \u015e\u0259rifzad\u0259 v\u0259 \u00c7uvarlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu t\u0259\u015fkilat da erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131-1911-ci ild\u0259 M\u00fcsavat yarad\u0131ld\u0131. Partiyan\u0131n orqan\u0131 \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti idi. Ba\u015fl\u0131ca istiqam\u0259t t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259k, islamla\u015fmaq, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131 q\u0259bul edildi.372.1905-1911-C\u0130 \u0130LL\u018fR \u0130RAN \u0130NQ\u0130LABI-1907-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk silahl\u0131 \u00fcsyan T\u0259brizd\u0259 ba\u015f verdi. \u0130ran inqilab\u0131nda \u0259sas rol oynam\u0131\u015f C\u0259nubi Az\u0259rbaycan q\u0259hr\u0259manlar\u0131 S\u0259ttarxan v\u0259 Ba\u011f\u0131rxanH.Z.Ta\u011f\u0131yev \u0130ran inqilab\u0131na maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1911-ci ild\u0259 \u0130ran inqilab\u0131 ruslar\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 yat\u0131r\u0131ld\u0131.AZ\u018fRBAYCAN l\u0131\u0259rbi\u00e7il\u0259ri I D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 ill\u0259rind\u0259373.M\u00fcq\u0259dd\u0259s Georgi ordeni il\u0259 t\u0259ltif edil\u0259nl\u0259r:-Teymur Novruzov-F\u0259rrux a\u011fa Qay\u0131bov (ilk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259\u00e7i)-Qalib V\u0259kilov-T\u0259rlan \u018fliyarb\u0259yov374.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan generallar\u0131:1.S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov2. \u018flia\u011fa \u015e\u0131xliniski3.\u0130brahim a\u011fa V\u0259kilov4. H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski375.I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan \u201cTatar s\u00fcvari alay\u0131n\u0131\u201d:- \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 h\u0259qar\u0259tl\u0259 \u201cv\u0259h\u015fi diviziya\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.376.M\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (xx \u0259srin \u0259vv\u0259li):-\u015e\u0259rqi-rus q\u0259zeti Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-1906-c\u0131 ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin jurnal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Sonralar bu jurnal T\u0259briz v\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu.-\u0130\u015f\u0131q jurnal\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 qad\u0131nlardan ibar\u0259t idi.-\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 Qeyr\u0259t m\u0259tb\u0259\u0259sini t\u0259sis etdil\u0259r-Az\u0259rbaycan filmi olan \u201cNeft v\u0259 milyonlar s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259\u201d \u00e7\u0259kildi.H\u00fcseyn \u018fr\u0259bliniski bu filmin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131-\u2019\u2019Az\u0259rbaycan s\u0259hn\u0259sinin zin\u0259ti\u201d adlan\u0131rd\u0131:H.Sarabski-\u0130lk Az\u0259rbaycan aktiras\u0131 \u015e\u0259f\u0131q\u0259 M\u0259mm\u0259dova-1908-c ild\u0259 ilk Az\u0259rbaycan operas\u0131 olan \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d tama\u015faya qoyuldu .\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov milli operan\u0131n banisi say\u0131l\u0131r-1916-c\u0131 ild\u0259 M\u00fcslim Maqomayevin \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l\u201d operas\u0131n\u0131 tama\u015faya qoydu377.R\u0259ssamlar:- \u018fziz \u018fzimzad\u0259, B\u0259hruz K\u0259ng\u0259rli378.Xan\u0259d\u0259l\u0259r:- Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc, Cabbar Qarya\u011fd\u0131, Seyid \u015eu\u015finski, Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d379.\u0130lk nota al\u0131nan xalq mahn\u0131s\u0131 :-D\u0259rb\u0259ndli F\u0259t\u0259linin \u201c\u0130ran\u201d mahn\u0131s\u0131d\u0131r.\u015e\u0130MAL\u0130 AZ\u018fRBAYCAN \u0130ST\u0130QLAL \u018fR\u018fF\u018fS\u0130ND\u018f.380.Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra :-X\u00fcsusi C\u0259nubi Qafqaz Komit\u0259si devirildi. Onu 1917-ci ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 Zaqafqaziya (C\u0259\u0131\u0131ubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z etdi.381.1917-ci ilin 5 dekabr\u0131nda :-Zaqafqaziya (C\u0259nubi Qafqaz) komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda \u018frzincan m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 rus qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilirdi.382.Zaqafqaziya komissarl\u0131\u011f\u0131 sabitlik yarada bilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn onu 1918- ci ilin fevral\u0131n 10-da:- Zaqafqaziya Seymi \u0259v\u0259z el\u0259di. Seymd\u0259ki Az\u0259rbaycan fraksiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.383.1918-ci 3 mart\u0131nda Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Brest- Litovsk m\u00fcqavil\u0259si ba\u011fland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259:1. Qars, Batum v\u0259 \u018frdahan Osmanl\u0131ya verilir v\u0259 burada erm\u0259nil\u0259rin \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131 alt-\u00fcst olurdu.2. Rus qo\u015funlar\u0131 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259ki v\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259ki erm\u0259ni silahl\u0131iar\u0131n\u0131 t\u0259rk-silah etm\u0259li idi.384.1918-ci ilin 22 aprelind\u0259 Zaqafqaziya seymi:- \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcst\u0259qil C\u0259nubi Qafqaz Federativ Respublikas\u0131 elan el\u0259di v\u0259 34 g\u00fcn ya\u015fad\u0131.385.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Zaqafqaziya seyminin n\u0259zar\u0259tind\u0259n k\u0259narda qalan yegan\u0259 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri :-Bak\u0131 idi. Burada 1927-ci ilin noyabr\u0131nda bol\u015fevik-sovet h\u00f6kum\u0259ti qurulmu\u015fdu.386.MART SOYQIRIMI (1918-Ci \u0130L 30 MART-3 APREL):-M\u0259qs\u0259d:M\u00fcsavat\u0131n sosial bazas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259k Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 bo\u011fmaqB\u0259han\u0259: M\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t \u201cEvelina\u201d g\u0259misini Bak\u0131 soveti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rk-silah olunmas\u0131N\u0259tic\u0259: On iki mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu q\u0131r\u011fm\u0131 Bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, L\u0259nk\u0259ran, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, Salyan v\u0259 Hac\u0131qabulda t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi1998-ci ilin 26 mart\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev r\u0259smi f\u0259rmanla 31 mart\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259 mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilmi\u015f oldu.387.Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ed\u0259n bol\u015fevikl\u0259r :-1918-ci ilin 25 aprelind\u0259 \u015eaumyanm r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetini t\u0259sis etdil\u0259r. R\u0259hb\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u00e7oxu erm\u0259ni olan bu h\u00f6kum\u0259ti \u201cerm\u0259ni milli h\u00f6kum\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. 1918-ci ilin iyulunda s\u00fcqut ed\u0259n Bak\u0131 Xalq Komissarlar Sovetini ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lan \u201cSentrokaspi diktaturas\u0131\u201d \u0259v\u0259z etdi.AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130388.1918-ci ilin 26 may\u0131nda :-G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Zaqafqaziya federasiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 il\u0259 C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 g\u0259rginliyin v\u0259 milli q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259n Zaqafqaziya seymi da\u011f\u0131ld\u0131. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131. \u015euran\u0131n s\u0259dri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 idi.389.1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259:- Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cuhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura \u201c\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sini\u201d q\u0259bul el\u0259di.390.AXC-d\u0259 :-5 h\u00f6kum\u0259t olub. Ilk h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 F\u018fT\u018fL\u0130 XAN XOYSK\u0130 olub. May\u0131n 30-da AXC-nin yarad\u0131lmas\u0131 radioteleqramla b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 bildirildi. Bel\u0259likl\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 demokratik Resp\u0131\u0131blika quruldu.391.1918-ci ilin iyunun 4-d\u0259:- AXC il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 AXC-nin xarici siyas\u0259tinin ilk u\u011furlu add\u0131m\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 AXC-ni ilk d\u0259f\u0259 tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259t olan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.392.Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq :-Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cQafqaz \u0130slam ordusu\u201d iyunda G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. 1918-ci ilin iyunun 16-da Milli h\u00f6kum\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fc. G\u0259nc\u0259d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimads\u0131zl\u0131q etm\u0259si \u201c\u0130yun b\u00f6hran\u0131\u201d deyil\u0259n hadis\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra F\u0259t\u0259li Xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t saxlan\u0131lsa da Milli \u015fura \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131rd\u0131393.1918-ci ilin 27 iyununda Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 Bak\u0131 Sovetinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda:- G\u00f6y\u00e7ayda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycan-tiirk qo\u015funlar\u0131 Bak\u0131 Sovetininin qo\u015funlar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131394.1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda:- Az\u0259rbaycan ordusu v\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 qo\u015funu (Qafqaz \u0130slam ordusu) Bak\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n azad etdi. Setrokaspi diktaturas\u0131 devrildi.395.1918-ci ilin 17 sentyabr\u0131nda:- Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc.396.1919-ci ilin yanvar\u0131nda :-Qaraba\u011f general quberaatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.397.1919-ci ilin fevral\u0131nda:- Nax\u00e7\u0131van general qubematorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.398.1919-ci ilin avqustunda :-c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan \u201cMu\u011fan Sovet Respublikas\u0131\u201d l\u0259\u011fv edildi.399.AXC-N\u0130N T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130:-1918-ci iI 27 iyun Az\u0259rbaycan dilinin t\u00fcrk dili elan edilm\u0259si-1918-ci il 24 iyun ilk bayra\u011fm, 9 noyabr-\u00fc\u00e7r\u0259ngli baya\u011fm q\u0259bul edilm\u0259si-H\u0259rbi nazirliyin yarad\u0131lmas\u0131. Ilk h\u0259rbi nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskiidi.-1919-ci il-Az\u0259rbaycan X\u0259z\u0259r h\u0259rbi Donanmas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1918-ci ilin 16 noyabr-Milli \u015euran\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si-1918-ci il 7 dekabr-ilk Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Parlament 120 deputat yerind\u0259n ibar\u0259t idi. Parlament\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 h\u0259r iki cinsin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 se\u00e7ki h\u00fcququ verilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbacan \u015e\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 oldu. Parlamentin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov idi.-1918-ci il 5 oktyabr- Bak\u0131 XKS t\u0259r\u0259find\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesi v\u0259 ticar\u0259t donanmas\u0131 \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131ld\u0131-1918-ci ilin dekabr\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t quruldu. Bu h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirid. Bu h\u00f6kum\u0259t ingilisl\u0259rin t\u0259kidi il\u0259 qurulmu\u015fdu.-1919-ci ilin mart\u0131nda d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc h\u00f6kum\u0259t\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdiAXC-N\u0130N SOSA\u0130L-\u0130QT\u0130SAD\u0130 T\u018fDB\u0130RL\u018fR\u0130 V\u018f M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULU\u011eU400.1920-ci ild\u0259 :-aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun verildi. Qanuna g\u00f6r\u0259 k\u0259nd \u0259halisin\u0259 7-50 desyatin torpaq, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisin\u0259 is\u0259 1-12 desyatin torpaq verilm\u0259li idi.401.1918-ci iId\u0259:-\u201cBak\u0131 bonu\u201d adl\u0131 pul vahidi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t bank\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.-\u018fm\u0259k Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.-Xalq Maarif Nazirliyinin t\u0259sis edilm\u0259si v\u0259 M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si-\u201cNina\u201d q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k q\u0131z gimnaziyalar\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131402.1919-ci il 15 noyabr:-ilk universitetin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131403.AXC-nin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddir:-\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqini \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin\u201d t\u0259sis edilm\u0259si-Bak\u0131da Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk kitabxanan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. H\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ilk r\u0259ssaml\u0131q studiyas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1919-c\u0131 il dekabr-\u0130stiqlal muzeyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131-AXC-nin r\u0259smi orqan\u0131 olan\u201dAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin n\u0259\u015fri404.AXC-N\u0130N XAR\u0130C\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR\u0130:-1918-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funu Nax\u00e7\u0131van\u0131 t\u0259rk etm\u0259li oldu. Bu \u0259razi erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131 t\u0259sis edildi. Araz T\u00fcrk Respublikas\u0131 1919-ci ilin mart\u0131nad\u0259k f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bundan sonra Nax\u00e7\u0131vanda ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1919-cu ilin may-iyul aylar\u0131nda \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d yarad\u0131ld\u0131. Amma Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259ri m\u0259\u011flub etdi v\u0259 \u201cerm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyi\u201d l\u0259\u011fv olundu.-1919-cu ilin iyunun 16-da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda Denikinin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi pakt ba\u011fland\u0131.-1920-ci ilin mart\u0131nda AXC v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda dostluq haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Iran AXC-ni de-yure tan\u0131d\u0131.-1920-ci ilin yanvar\u0131n 11-d\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda \u201cAntanta\u201d Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n B\u00f6y\u00fck Britaniya xarici i\u015fl\u0259r naziri Lord Kerzonun t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi de-fakto s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131nd\u0131.AXC-N\u0130N S\u00dcQUTU405.1920-ci ilin fevral\u0131nda:- Az\u0259rbaycan kommunist partiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. S\u0259b\u0259bi: Daxild\u0259n \u00e7evirili\u015f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259ylinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi be\u015finci h\u00f6kum\u0259t istefa verdi. Yeni h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. O kommunistl\u0259r\u0259 yeni qurulacaq h\u00f6k\u00fcm\u0259t\u0259 daxil olma\u011f\u0131 t\u0259klif etdi. Amma kommunistl\u0259r bundan imtina etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski yeni h\u00f6kum\u0259ti formala\u015fd\u0131ra bilm\u0259di.406.1920-ci ilin mart\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n raz\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259, h\u0259m\u00e7inin Qazax q\u0259zalar\u0131na h\u00fccum etdil\u0259r. Bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti ordunu:- Rusiya-Da\u011f\u0131stan s\u0259rh\u0259ddind\u0259n v\u0259 Bak\u0131dan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa yeritm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n qo\u015funlar\u0131 aprelin 27-28-d\u0259 AXC-n\u0259 son qoydular. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut el\u0259di.407. AXC-nin s\u00fcqutunda rolu olan amill\u0259r:1.Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 \u201cbe\u015finci blokun\u201d pozuculuq f\u0259aliyy\u0259ti2. \u018fsas ordunun erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si3. Parlame\u0131\u0131t fraksiyalar\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259ki d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik v\u0259 m\u00fcbariz\u02594. Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259nin gecikm\u0259si5. Yaranan beyn\u0259lxalq siyasi \u015f\u0259rait, T\u00fcrkiy\u0259nin Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259k etm\u0259m\u0259siC\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCANDA M\u0130LL\u0130-AZADLIQ H\u018fR\u018fKATI408.H\u0259r\u0259kat 1917-1920-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. H\u0259r\u0259kata 1917-ci ilin avqustunda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri:-Xarici i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulmas\u0131-C\u0259nubi Az\u0259rbaycana \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si409.1920-ci ilin aprelind\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u0259hali silahl\u0131 \u00fcsyan el\u0259di. T\u0259briz \u0259halisi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131:- \u201cAzadistana\u201d d\u0259yi\u015fdi. Bu s\u0259hv add\u0131m idi.410.1920-ci ilin 23 iyununda \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u011f\u0131 il\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t quruldu. Milli h\u00f6kum\u0259t Respublika qurlu\u015funa \u0259saslan\u0131rd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin t\u0259dbirl\u0259ri:1. T\u0259brizd\u0259 pulsuz q\u0131z \u0131n\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01312. Milli ordu v\u0259 polis jandarma d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 polis m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u01313.Xal\u00e7a fabrikinin tikilm\u0259si411.1920-ci ilin sentyabr\u0131n 14-d\u0259 :-ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n \u0130ran qo\u015funu milli h\u0259r\u0259kat\u0131 m\u0259\u011flub etdi. \u015eeyx M\u0259h\u0259mm\u0259d Xiyabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Milli h\u00f6kum\u0259t s\u00fcqut etdi.AZ\u018fRAYCANDA SOVET REJ\u0130M\u0130N\u0130N B\u018fRQ\u018fRAR OLMASI412.1920-ci ilin aprelin 28-d\u0259:- Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.B\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259sin\u0259 verildi. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Xalq komissarlar\u0131 Soveti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131. Onun ilk s\u0259dri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.413..Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk t\u0259dbirl\u0259ri:1.\u0130nqilab komit\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u01312.Ordu v\u0259 komandan\u0131n yenid\u0259n t\u0259\u015fkili3.Torpaqlar\u0131n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 verilm\u0259si4. Silki v\u0259 m\u00fclki r\u00fctb\u0259l\u0259rin l\u0259\u011fvi5. H\u0259r c\u00fcr dini ayinl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259si, vicdan azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n elan edilm\u0259si, dinin d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmas\u0131414.1920-ci ilin 24 may\u0131nda Az\u0259rbaycan Neft Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131:- Bununla da neft s\u0259nayesi millil\u0259\u015fdirildi.415.1920-ci ilin may\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan SSR-nin ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyaya g\u00f6r\u0259:1. Dinind\u0259n, milliyy\u0259tind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq yetkin ya\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r\u0259 se\u00e7m\u0259k, se\u00e7ilm\u0259k, vicdan, s\u00f6z, m\u0259tbuat azadl\u0131\u011f\u0131 verilirdi. Z\u0259hm\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmayanlar se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum edilirdi.2. Qanunverici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sin\u0259, (\u0130craedici hakimiyy\u0259t orqan\u0131 Az\u0259rbaycan XKS-n\u0259 h\u0259val\u0259 olundu.3. Bel\u0259likl\u0259 ilk konstitusiyan\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-ni h\u00fcququ c\u0259h\u0259td\u0259n qurulmas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.416.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar: S\u0259b\u0259b:-Bol\u015fevik terroru-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131417.Sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 ilk \u00fcsyan:-1920-ci ilin may\u0131n 25-31-d\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 olmu\u015fdu. Milli ordunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri \u00fcsyan\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. \u00dcsyana H\u0259rbi \u015fura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 onlara qar\u015f\u0131 ke\u00e7\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu hiss\u0259l\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fratd\u0131lar. \u015e\u0259h\u0259r\u0259 yeni diviziyalar yeridildi. G\u0259nc\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r silahlanaraq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qo\u015fuldular. \u00dcsyan\u00e7\u0131lar h\u0259r k\u00fc\u00e7\u0259, h\u0259r ev u\u011frunda a\u011f\u0131r vuru\u015fmalarda y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid verdil\u0259r. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar, n\u0259hay\u0259t, may\u0131n 31 -d\u0259 G\u0259nc\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ala bildil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar v\u0259 da\u015fnak quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 qar\u0259t\u0259 n\u0131\u0259ruz qald\u0131.418.1920-ci ilin iynunda:-Qaraba\u011fda yeni \u00fcsyan ba\u015f verdi. \u00dcsyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 Nuru pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun \u00fczvl\u0259ri idi. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri burada da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara f\u0259al k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rdil\u0259r v\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 divan tutdular.419.1920-ci ilin iyununda:-Zaqatalada da h\u0259m\u00e7inin \u00fcsyan oldu. Dig\u0259r \u00fcsyanlardan f\u0259rli olaraq bu \u00fcsyanda Milli Ordunun h\u0259rbi\u00e7il\u0259r il\u0259 yana\u015f\u0131 yerli \u0259hali d\u0259 i\u015ftirak edirdi.420.Sovet Erm\u0259nistan\u0131:- Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r\" elan etmi\u015fdi.421.Sovet Rusiyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda ba\u011flanan Moskva (1921-ci il) v\u0259 Qars (1921-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sind\u0259 muxtar b\u00f6lg\u0259 elan edilirdi o \u015f\u0259rtl\u0259 ki Az\u0259rbaycan bu b\u00f6lg\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259sin. Bel\u0259likl\u0259 Atat\u00fcrk\u00fcn \u201cT\u00fcrk qap\u0131s\u0131\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f tutmad\u0131.422.1929-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Ordubad v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131ndan qopar\u0131lan \u0259razil\u0259r hesab\u0131na :-Erm\u0259nistan Mehri rayonu yarad\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259si k\u0259sildi.423.1920-ci ilin sentyabr\u0131nda:-\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.424.1922-ci ilin mart\u0131nda:Zaqafqaziya Federativ Sosialist Respublikas\u0131 (ZSFSR) yarad\u0131ld\u0131.425.1922-ci il dekabr\u0131n 30-da:- SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131. Onun M\u0130K-nin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri N\u0259riman N\u0259rimanov idi.426.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 iqtisadi add\u0131mlar:-\u018frzaq sapal\u0131\u011f\u0131-K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7anaq vergisi-\u018frzaq vergisi (Yeni \u0130qtisadi Siays\u0259t)427.1923-c\u00fc ild\u0259:-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) t\u0259\u015fkil edildi.428.1924-c\u00fc ild\u0259:-Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.429.XX \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n sosialistc\u0259sin\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131. Onun \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri:-S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kollektivl\u0259\u015fdirildi-M\u0259d\u0259ni quruculuq-Kommunist partiyas\u0131n\u0131n a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 s\u0259rt m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131-SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Bak\u0131da \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 neft rayonlar\u0131 aras\u0131nda elektrik d\u0259mir yolu x\u0259tti istifad\u0259y\u0259 verildi. S\u0259nayel\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evirildi-Kollektivl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcsyanlara s\u0259b\u0259b oldu. Qol\u00e7omaqlar m\u0259hv edildi. \u018fhalinin var-d\u00f6vl\u0259ti al\u0131n\u0131b kolxozlara qat\u0131ld\u0131430.M\u018fD\u018fN\u0130 QURUCULUQ:-\u015e\u0259rq al\u0259mind\u0259 ilk Konservatoriyan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n c\u0259miyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131-1923-c\u00fc il Arxeologiya c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili-Pedoqoji insitut, Tibb insitutu, Politexnik insitutlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 1926-ci il-Bak\u0131da -1 \u00dcmumittifaq T\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si-1926-c\u0131 il Radiostansiyan\u0131n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131-1926-c\u0131 il Kinostudiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1932-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, R\u0259ssamlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-1934-c\u00fc il Az\u0259rbaycan B\u0259st\u0259karlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131-Dram, Opera v\u0259 Balet, Rus Dram, G\u0259nc Tama\u015fa\u00e7\u0131lar, Kukla teatr\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131431.AKTYORLAR:-Tuqanov,A.\u0130sg\u0259nd\u0259rov,A.M.\u015e\u0259rifzad\u0259, S.RuhulIa, M\u0259rziy\u0259 Davidova, Rza T\u0259hmasib,432.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:- Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu, Seyid \u015eu\u015finski, Z\u00fclfu Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Xan \u015eu\u015finski433.1940-c\u0131 ild\u0259 \u018ffrasiyab B\u0259d\u0259lb\u0259yli t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n:- ilk Az\u0259rbaycan baleti olan \u201cQ\u0131z qalas\u0131\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r434.\u0130lk s\u0259sli film:- \u201cMavi d\u0259niz sahilind\u0259\u201ddir435.1929-cu ild\u0259n:-\u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na,436.1939-cu ild\u0259n:- lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan kiril \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ildi437.1937-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin ikinci Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Konstitusiya Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na formal olaraq geni\u015f h\u00fcquqlar v\u0259 demokratik azadl\u0131qlar verirdi.K\u00dcTL\u018fV\u0130 REPRES\u0130YALAR438.1930-cu ill\u0259rd\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 k\u00fctl\u0259vi represiyalar ba\u015flad\u0131. Bir s\u0131ra m\u0259d\u0259ni, ictimai, siyasi xadiml\u0259r, ziyal\u0131lar, represiya qurban\u0131 olub g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, s\u00fcrg\u00fcn edildi. Represiya qurban\u0131 olanlar: S.\u018ff\u0259ndiyev, D.B\u00fcnyadzad\u0259, H.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, \u018f.N\u0259zmi, T.\u015eahbazi, \u018f.CavadAZ\u018fRBAYCAN SSR II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f439.1939-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259:- Almaniyan\u0131n Pol\u015faya h\u00fccumu il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131.440.Almaniya SSR\u0130-y\u0259 n\u0259 zaman h\u00fccum etdi?- 1941-ci ilin iyunun 22-d\u0259441. Almaniyan\u0131n Qafqaza h\u00fccum plan\u0131 n\u0259 adlan\u0131rd\u0131?-\u201cEdelveys\u201d adlan\u0131rd\u0131.442.Hitlerin planlar\u0131 n\u0259 idi?- Az\u0259rbaycanda komissarl\u0131q yaratmaq ist\u0259yirdi. Hitlerin dig\u0259r bir plan\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck T\u00fcrk\u00fcstan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan da bu d\u00f6vl\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmal\u0131 idi.443.SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana dair plan\u0131 n\u0259 idi?-Plana g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi laz\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 zorla M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qazax\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi444.Az\u0259rbaycan divizyalar\u0131:77 v\u0259 ya Simferpol diviziyas\u0131223 v\u0259 ya Belqrad diviziyas\u0131271 v\u0259 ya Qarloka diviziyas\u0131402 v\u0259 416( Taqanroq diviziyas\u0131)445.Az\u0259rbaycan d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin igidliyi haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259r:-Brest qalas\u0131ndan g\u0259ldi.446.Az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 f\u0259xri ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259:- \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.447.Moskva \u0259traf\u0131nda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zi Aslanov:-q\u0131rm\u0131z\u0131 ulduz medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olundu.448.Idris V\u0259liyev:- Borodino \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi449.T\u0259yyar\u0259\u00e7i H\u00fcseynbala \u018fliyev :-Leninqrad s\u0259mas\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin 6 t\u0259yyar\u0259sini vurub salm\u0131\u015fd\u0131.450.Ziya B\u00fcnyadov :-271-ci diviziyanm t\u0259rkibind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.451.1944-cu ild\u0259 Ple\u015feni \u015f\u0259h\u0259rini azad etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259:-H\u0259zi Aslanov ikinci d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilm\u0259y\u0259 t\u0259qdim edildi. 1991-ci ild\u0259 H\u0259zi Aslnaov ikinci d\u0259f\u0259 bu ad verildi.452.416-c\u0131 Taqanroq diviziyas\u0131:-Berlinin Branderburq darvazas\u0131na q\u0259l\u0259b\u0259 bayra\u011f\u0131 sancm\u0131\u015fd\u0131.453.Reyxstaq\u0131n al\u0131nmas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi igidliy\u0259 g\u00f6r\u0259 :Yusif Sad\u0131qov Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verilmi\u015fdi.AZ\u018fRBAYCAN PART\u0130ZANLARI454.\u018fhm\u0259diyy\u0259 C\u0259bray\u0131lov:\u201cArmed Mi\u015fel\u201d (Xarqo) l\u0259q\u0259bi il\u0259 Fransan\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 ona bu \u00f6lk\u0259nin \u0259n y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi medal\u0131 verilmi\u015fdi.455.Mehdi H\u00fcseynzad\u0259:- (Mixaylo) Yuqoslaviyan\u0131n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1944-c\u00fc ild\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdu. I957-ci ild\u0259 ona Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 verildi.456.\u018fkb\u0259r A\u011fayev:-almanlar\u0131n \u201cBuhenvald\u201d \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131.457.Vilay\u0259t H\u00fcseynov:-\u0130taliyada Mussolini h\u0259bs ed\u0259n partizanlar aras\u0131nda idi.458. \u018fli \u018fkb\u0259rov :-\u0130taliyan\u0131n \u201cH\u0259rbi \u015f\u00fcca\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259\u201d medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi.459.1943-c\u00fc ild\u0259 Berlind\u0259:-m\u00fchacir Az\u0259rbaycan parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6k\u00fcm\u0259tin r\u0259hb\u0259ri \u018fbd\u00fcrr\u0259hman F\u0259t\u0259lib\u0259yli- D\u00fcd\u0259nginski idi.C\u018fNUB\u0130 AZ\u018fRBAYCAN II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f460.1941-1946-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda:-milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. SSR\u0130 \u00f6z maraqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259l bu h\u0259r\u0259kat\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r\u0259kat\u0131na Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Onun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259si (ADF) yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Demokratik Firq\u0259sinin r\u0259smi orqan\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zeti idi.461.1945-ci ild\u0259 S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 :-Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 kimi daxil oldu.462.Milli h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 aiddir:1. Se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irilm\u0259si2. Aqrar qanun verilm\u0259si. \u018fm\u0259k haqq\u0131nda qanun verilm\u0259si3.Az\u0259rbaycan r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan edilm\u0259si.Dil haqq\u0131nda qanunun q\u0259bul edilm\u0259si4.1946-c\u0131 ild\u0259 T\u0259briz Universitetinin a\u00e7\u0131lmas\u0131463.Sovet d\u00f6vl\u0259ti:-BMT T\u015e-n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xard\u0131.464.1946-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 :-T\u0259briz\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 son qoydular.AZ\u018fRBAYCAN M\u018fD\u018fN\u0130Y\u018fT\u0130 II D\u00dcNYA M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130ND\u018f465.Kimya\u00e7\u0131 alim Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyev:-t\u0259yyar\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k oktanl\u0131 benzin haz\u0131rlatm\u0131\u015fd\u0131.466.1945-ci ilin mart\u0131nda:-Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131nyarad\u0131ld\u0131.467.Filml\u0259r:-\u201cV\u0259t\u0259n o\u011flu\u201d, \u201cB\u0259xtiyar\u201d, \u201cT-9 sualt\u0131 g\u0259mi\u201d468.R\u0259ssamlar:- Maral R\u0259hm\u0259nzad\u0259, \u018fzim \u018fzimzad\u0259, \u0130smay\u0131l Axundov.AZ\u018fRBAYCAN SSR 40-CI \u0130LL\u018fR\u0130N \u0130K\u0130NC\u0130 YARISI-60-CI \u0130LL\u018fRD\u018f469.M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da b\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259 Stalin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f v\u0259 represiyalar davam edirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi:- Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov idi.470.\u201cKitab\u0131 D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 feodal-xan eposu kimi, Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov v\u0259 Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y is\u0259 b\u0259y v\u0259 a\u011falar\u0131n \u00e7arizmin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri kimi dam\u011falan\u0131r:-onlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k qada\u011fan edilirdi.471.1945-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi:- n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131.472.M.C.Ba\u011f\u0131rov:- \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri xaric Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sin\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131 oldu ki m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistana v\u0259 dig\u0259r qon\u015fu respublikalara verilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 geri qay\u0131ts\u0131n. Buna is\u0259 Sovet r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r raz\u0131 olmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cerm\u0259ni \u0259razisi\u201d l\u0259\u011fv edil\u0259 bil\u0259rdi.473.1947-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f q\u0259rara \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Aran rayonlar\u0131na:-Saatl\u0131, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad rayonlarma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.474.1997-ci ilin dekabr\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev:-bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiya haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalad\u0131475.1953-c\u00fc ild\u0259:Stalin \u00f6ld\u00fc.476.N.Xru\u015fov:SSR\u0130-d\u0259 birinci katib se\u00e7ildi. Xru\u015fov repressiyalar\u0131 v\u0259 Stalinin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi pisl\u0259di. 1953-c\u00fc ild\u0259 A\u0259z\u0131baycan SSR KP MK-nin I katibi v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edil\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edildi.477.1954-c\u00fc ild\u0259 I katib v\u0259zif\u0259sin\u0259 \u0130mam Mustafayev (1954-1959) g\u0259tirildi. \u0130mam Mustafayevin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u0259sas i\u015fl\u0259r:1. Xalq\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131.2. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ki, bu da Xru\u015fovun beyn\u0259lmil\u0259l \u015f\u0259h\u0259r olan Bak\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b Moskvaya tabe etm\u0259k plan\u0131n\u0131 pozdu.3. 1956-c\u0131 ild\u0259 Konstitusiyaya Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda yeni madd\u0259nin \u0259lav\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail oldu4. 1956-c\u0131 ild\u0259 repressiya qurbanlar\u0131 olan H.Cavid\u0259, Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minliy\u0259, \u018f.Cavada, M.M\u00fc\u015ftiq\u0259 b\u0259ra\u0259t verildi5. Qada\u011fan olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r olan \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d,A.Bak\u0131xanovun, H.H\u00fcseynovun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan qada\u011falar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Lakin m\u00fchacir\u0259td\u0259 olan siyasi xadiml\u0259r\u0259 b\u0259ra\u0259t verilm\u0259di.1959-cu ild\u0259 \u0130mam Mustafayev mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259r\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n azad edildi. Yerin\u0259 V\u0259li Axundov (1959-1969) t\u0259yin edildi.478.1969-cu ilin may\u0131nda SSR\u0130 Ali Sovetinin s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndak\u0131 2 min hektardan \u00e7ox Az\u0259rbaycanl\u0131 torpa\u011f\u0131n\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n icras\u0131na:-1969-cu ilin iyulunda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev mane oldu.479.1948-ci ild\u0259 d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 a\u00e7\u0131q d\u0259nizd\u0259:-neft-m\u0259d\u0259n estekadalar\u0131 (Neft da\u015flar\u0131)quruldu.480.1947-ci ild\u0259:-karto\u00e7ka sistemi l\u0259\u011fv edildi481.1961-ci ild\u0259:-pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi482.1956-c\u0131 ild\u0259:-Az\u0259rbaycan Televiziyas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131483.1967-ci ild\u0259:-Baki Metropoliteni i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131484.1950-1960-c\u0131 ill\u0259r memarl\u0131\u011f\u0131na aiddir:1.\u015e\u0259hriyar ad\u0131na klub2.Bak\u0131 hava liman\u01313.D\u00f6vl\u0259t sirki4.Akademiya \u015f\u0259h\u0259rciyi5.H\u00f6kum\u0259t evi6.Respublika stadionuM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1950-1960-CI \u0130LL\u018fR)485.1959-cu ild\u0259 :-\u0130cbari 8 illik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.486.1966-c\u0131 ild\u0259 :-m\u0259cburi onillik t\u0259hsil m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi.487.Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n ilk prezidenti:- Mir\u0259s\u0259dulla Mirqas\u0131mov olub.488.B\u018fST\u018fKARLAR:-\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, Qara Qarayev, Fikr\u0259t \u018fmirov, Cahangir Cahangirov, Soltan Hac\u0131b\u0259yov489.XAN\u018fND\u018fL\u018fR:-B\u00fclb\u00fcl, R\u0259\u015fid Behbudov, Sara Q\u0259dimova, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova490.AKTYORLAR v\u0259 Aktrisalar:\u018fl\u0259sg\u0259r \u018fl\u0259kb\u0259rov, M\u0259rziy\u0259 Davudova, M\u00f6hs\u00fcn S\u0259nani, N\u0259sib\u0259 Zeynalova, Leyla B\u0259dirb\u0259yli491.R\u018fSSAMLAR:Tahir Salahov, S\u0259ttar B\u0259hlulzad\u0259, Mikay\u0131l Abdullayev, Maral R\u0259hmanzad\u0259, To\u011frul N\u0259rimanb\u0259yov492.HEYK\u018fLTARA\u015eLAR:- Fuad \u018fbd\u00fcrr\u0259hmanov, C\u0259lal Qarya\u011fd\u0131, \u00d6m\u0259r Eldarov, Tokay M\u0259mm\u0259dov493.Kinolar:\u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d filmi 1945-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilib v\u0259 d\u00fcnya ekran\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. \u201c O olmas\u0131n, bu olsun\u201d, \u201cUzaq sahill\u0259rd\u0259\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR 60-CI \u0130LL\u018fR\u0130N SONU-8O-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N ORTALARINDA494.1969-cu ilinin iyulunda:-Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.495.Heyd\u0259r \u018fliyev :-1923-c\u00fc ilin 10 may\u0131nda d\u00fcnyaya g\u0259lib. 1944-c\u00fc ild\u0259n Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sind\u0259 (DTK) i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1964-c\u00fc ild\u0259 DTK-nm s\u0259dr m\u00fcavini, 1967-ci ild\u0259 is\u0259 onun s\u0259dri t\u0259yin edildi. 1976-c\u0131 ild\u0259 Sovet \u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosu \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d, 1982-ci ild\u0259 \u00fczv se\u00e7ildi. Bundan \u0259lav\u0259 O h\u0259md\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edildi. 1969-1982-ci ill\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.496.Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikaya birinci r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259:-Yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri-Badamdar, H\u00f6vsan, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015flinin sal\u0131nmas\u0131-H\u00fcseyn Cavidin q\u0259bri Nax\u00e7\u0131vana g\u0259tirildi-DQMV-d\u0259 yeni rayon-\u018fsg\u0259ran rayonu t\u0259\u015fkil edildi-70-ci ill\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu prespektivsiz oldu\u011funa oradan \u0259halisi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn \u0259razisi respublikalar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcns\u00fcn. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u201cMurov yolu\u201d \u00e7\u0259kib b\u00f6lg\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 canland\u0131raraq erm\u0259nil\u0259rin arzusu pu\u00e7a \u00e7\u0131xard\u0131497.1978-ci ild\u0259:-Az\u0259rbaycan SSR-nin konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi. Bu konstitusiyada Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.498.1975-ci ild\u0259:-Bak\u0131 M\u0259i\u015f\u0259t Kondisionerl\u0259ri Zavodu istifad\u0259y\u0259 verildi.499.1983-c\u00fc ild\u0259 Qrozn\u0131-Bak\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si il\u0259 :Az\u0259rbaycan SSR-nin vahid neft k\u0259m\u0259rin\u0259 qo\u015fuldu.500. 1985-ci ild\u0259:- D\u0259rin D\u0259niz \u00f6z\u00fcll\u0259ri zavodu in\u015fa edildi501.80-ci ill\u0259rin II yar\u0131s\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 alkoqolizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 kampaniyas\u0131 ba\u015flanandan sonra :-\u00e7oxlu \u00dcz\u00fcm sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edildi. D\u0259nli bitki \u0259kini geni\u015fl\u0259ndiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT (1960-1980-C\u0130 \u0130L\u018fR)502.1960-c\u0131 ill\u0259r\u0259 aiddir: 503.1980-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.-1.Bak\u0131 D\u0259niz va\u011fzal\u0131 - 1. G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131-2.Respublika saray\u0131 - 2. Yeni zoopark-3.Moskva mehmanxanas\u0131 - 3. \u00dcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc idman kompleksi504.Beyn\u0259lxalq Astronomiya \u0130ttifaq\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 :-g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan astronomu N.\u0130brahimovun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Mars kraterl\u0259rinin birin\u0259 \u201c\u0130brahim kateri\u201d, \u00fc\u00e7 astroid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d, \u201cNizami G\u0259nc\u0259vi\u201d, \u201c\u015ear\u201d (\u015eamax\u0131 Astroloji r\u0259s\u0259dxanas\u0131) ad\u0131 verildi505.1967-1987-ci ill\u0259rd\u0259 ilk milli ensiklopediya-Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 n\u0259\u015fr olundu.506.B\u018fST\u018fKARLAR:- Emin Sabito\u011flu, Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova (d\u00fcnyada ilk opera yazan b\u0259st\u0259kar qad\u0131n \u201cG\u0259lin qayas\u0131\u201d operas\u0131)507.M\u00dc\u011e\u018fNN\u0130L\u018fR:-Zeyn\u0259b Xanlarova, Fidan v\u0259 Xuraman Qas\u0131movalar, M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev, R\u00fcbab\u0259 Muradova, L\u00fctfiyar \u0130manov, Q\u0259dir R\u00fcst\u0259mov508.AKTYORLAR:- M\u0259lik Dada\u015fov, \u018flia\u011fa A\u011fayev, B\u0259\u015fir S\u0259f\u0259ro\u011flu, L\u00fctf\u0259li Abdullayev, Amalya P\u0259nahova, Ya\u015far Nuri, Rasim Balayev, S\u0259m\u0259nd\u0259r Rzayev509.K\u0130NOLAR:-\u201cYeddi o\u011ful ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cN\u0259simi\u201d, \u201cBab\u0259k\u201d, \u201c\u0130stintaq\u201d, \u201cYaramaz\u201d, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dAZ\u018fRBAYCAN SSR XX \u018fSR\u0130N 80-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N II YARISI V\u018f 90-C\u0130 \u0130LL\u018fR\u0130N \u018fVV\u018fL\u0130ND\u018f510.1985-ci ild\u0259:-SSR\u0130-d\u0259 Qorba\u00e7ov \u201cYenid\u0259nqurma\u201d x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u201cYenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201cA\u015fkarl\u0131q\u201d Sovet imperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. M\u0259rk\u0259zi SSR\u0130-y\u0259 daxil olan xalqlar\u0131 dini-etnik z\u0259mind\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edirdi ki Qorba\u00e7ovun \u0259n bariz x\u00fcsusiyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi idi.511.Zori Balayan :-\u00f6z \u201cOcaq\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Milli \u0259dav\u0259tin ilk qurbanlar\u0131 yen\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu. 1988-ci ilin yanvar\u0131nda Qafan v\u0259 Mehri rayonlar\u0131ndan ilk qa\u00e7q\u0131nlar Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1988-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sumqay\u0131t fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra erm\u0259ni v\u0259h\u015fil\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131lar.512.1988-ci ilin avqustunda:-Erm\u0259nistanda olan son az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi N\u00fcv\u0259di (Mehri rayonu) bo\u015fald\u0131ld\u0131.513.1989-cu ilin dekabr\u0131n 1-d\u0259 :-Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozuldu.XALQ H\u018fR\u018fKATI514.Erm\u0259nil\u0259rin Topxana me\u015f\u0259sind\u0259:-s\u0259naye tikilm\u0259si x\u0259b\u0259ri xalq\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirdi.515.Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vr\u00fc:1988-ci ilin 17 noyabr\u0131nda ba\u015flad\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.516.1989-cu ild\u0259:Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) t\u0259sis edildi. AXC-nin s\u0259dri h\u0259l\u0259 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli t\u0259bli\u011fat aparan \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y (\u018fliyev) se\u00e7ildi.517.1989-cu ilin 31 dekabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131.518.1990-c\u0131 il 19 yanvar:-Nax\u00e7\u0131van MSSR muxtar respublikas\u0131n\u0131n I SSR-nin t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.519.1990-c\u0131 il 19-20 yanvar tarixl\u0259rind\u0259:- Sovet qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131da \u2019\u2019Qanl\u0131 yanvar\u201d hadis\u0259si t\u00f6r\u0259dildi. Q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda qoyaraq imperiyan\u0131n Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritdiyini d\u00fcnyaya b\u0259yan etdi. Az\u0259rbaycan SSR-nin r\u0259hb\u0259ri \u018f.V\u0259zirov Az\u0259rbaycandan qa\u00e7d\u0131, onun yerin\u0259 Moskva Ayaz M\u00fct\u0259llibovu t\u0259yin etdi520.1990 may\u0131n 19-da:-Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis etdi v\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibovu prezident se\u00e7di521.1990-c\u0131 ilin sentyabr\u0131nda:-Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi522.1990-c\u0131 ilin noyabr\u0131nda:-Nax\u00e7\u0131van MSSR-nin ad\u0131ndan \u201cSovet sosialist\u201d ad\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.523.1991-ci ilin fevral\u0131n 5-d\u0259:- Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edildi524.1991-ci ilin sentyabr\u0131nda ke\u00e7ir\u0259l\u0259c\u0259k prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Ayaz M\u00fct\u0259llibov :-kostitusiyaya maksimum ya\u015f senzi daxil ed\u0259r\u0259k Heyd\u0259r \u018fliyevin se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131na imkan verm\u0259diM\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130Y\u0130N B\u018fRPA OLUNMASI525.1991-ci ilin 30 avqustunda:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259\u201dq\u0259bul edildi526.1991-ci il 3 sentyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda MR Ali M\u0259clisi xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi Ali M\u0259clisin s\u0259dri se\u00e7di. Ali M\u0259clisin q\u0259rar\u0131 il\u0259 ert\u0259si g\u00fcn Nax\u00e7\u0131van MR \u0259razisind\u0259 prezident se\u00e7kil\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131527.1991-ci il 8 sentyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259:-Ayaz M\u00fct\u0259llibov prezident se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259di. Ayaz M\u00fct\u0259llibov Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk prezidentidir.528.1991-ci il 9 oktyabr:- \u201cAz\u0259rbaycan milli m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. Bu Yuxar\u0131 Qaraba\u011fda erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn idi. Lakin k\u00f6n\u00fcll\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda t\u0259\u015fkil olunan bu \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri p\u0259rak\u0259nd\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi529.1991-ci il 18 oktyabr:1. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Ali Sovet \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131\u2019\u2019n\u0131 q\u0259bul el\u0259di. Bununla da m\u00fcst\u0259qilliyimiz b\u0259rpa edildi2. Rayonlarda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 icra ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edildi3. Prezident idar\u0259si yarad\u0131ld\u0131. D\u00f6vl\u0259t katibi, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri v\u0259zif\u0259l\u0259ri t\u0259sis edildi. \u0130lk d\u00f6vl\u0259t katibimiz akademik Tofiq \u0130smay\u0131lovdur530.1991-ci il 20 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259si. Xocav\u0259ndin Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda respublikan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini aparan vertolyot vuruldu. Bu terror akt\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi Tofiq \u0130smay\u0131lov, Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov, daxili i\u015fl\u0259r naziri, SSR\u0130-nin, Qazax\u0131stan\u0131n v\u0259 Rusiyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si h\u0259lak oldu.531.1991-ci il 26 noyabr:-Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259n sonra prezident\u0259 t\u0259zyiql\u0259r g\u00fccl\u0259ndirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Ali Sovetin 50 deputatdan ibar\u0259t Milli \u015eura yaratd\u0131.532.1991 8 dekabr:- Brest yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u201cViskul\u201d mehmanxanas\u0131nda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya r\u0259hb\u0259rl\u0259ri M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin (MDB) yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, SSR\u0130-nin varl\u0131\u011f\u0131na son qoyuldu\u011funu bildirdil\u0259r533.1992-ci ild\u0259 Milli M\u0259clis:-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t himnini, 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t gerbini t\u0259sdiq etdi534.Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-T\u00fcrkiy\u0259-Ruminiya -Pakistan-\u0130sve\u00e7r\u0259-\u0130ran535.Az\u0259rbaycan\u0131n qo\u015fuldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar:-1991-c\u0131 il \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT)- 1992-ci il-\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131- 1992-ci il 2 mart-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMT)- 1992-ci il Helsinki M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun Akt\u0131na v\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fduQARABA\u011e M\u00dcHAR\u0130B\u018fS\u0130536.1992-ci il yanvar:-\u015eu\u015fan\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259sind\u0259n qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cDa\u015falt\u0131\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 u\u011fursuz oldu.537.1992-ci il 25-26 fevral:- Erm\u0259nil\u0259r Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 moto at\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 XX \u0259srin b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1275 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, 6 ail\u0259 m\u0259hv edildi.538.Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259n sonra xalq\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259:-prezident Ayaz M\u00fct\u0259llibov istefa verdi. Amma Moskvan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 1992-ci ilin may\u0131n 14-d\u0259 Ali Sovetin sessiyas\u0131nda yenid\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirildi. Buna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan AXC \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 parlament binas\u0131n\u0131n v\u0259 prezident saray\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. May\u0131n 18-d\u0259 \u0130sa Q\u0259mb\u0259r Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi.539.1992-ci il 9 may :-erm\u0259nil\u0259r \u015eu\u015fan\u0131 tutdular540.1992-ci il 18 may:-Bak\u0131da hakimiyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sinin getdiyi bir vaxtda d\u00fc\u015fm\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin La\u00e7\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131ndan istifad\u0259 edibLa\u00e7\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f separat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259-d\u0259hliz meydana g\u0259ldi.541.1992-ci il 7 iyun:-Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 AXC-nin s\u0259dri \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fc g\u0259ldi.542.1992-ci il 15 may:-Da\u015fk\u0259nd m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flad\u0131. M\u00fcqavil\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan ordusunun h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Aviasiya polku yarad\u0131ld\u0131. X\u0259z\u0259r donanmas\u0131na aid olan \u0259mlak\u0131n 25%-i Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Az\u0259rbaycana q\u0259sd\u0259n texniki c\u0259h\u0259td\u0259n yax\u015f\u0131 olmayan silah-sursat verilirdi.543.1992-ci il iyun:-Prezident f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n orduda vahid komandanl\u0131q yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan milli ordusu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 polis d\u0259st\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bir hiss\u0259sini quldurlardan t\u0259mizl\u0259di.AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn yeritdiyi s\u0259hv xarici siyas\u0259t, T\u00fcrkiy\u0259 meylin a\u00e7\u0131q hiss etdirilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259k qoydu. Bunun n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 odur ki, AB\u015e konqresi 1992-ci ilin oktyabr\u0131nda \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131\u2019\u2019na 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fi q\u0259bul etdi. Bununla Az\u0259rbaycan g\u00fcya Erm\u0259nistan\u0131 blokadaya sal\u0131nmaqla g\u00fcnahland\u0131r\u0131laraq AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r qoyulurdu.544.Az\u0259rbaycan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri a\u011f\u0131r itkil\u0259r verir v\u0259 m\u0259\u011flub olurdular. S\u0259b\u0259bl\u0259ri:1. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si2. Silah q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Ali Ba\u015f Komandana tabe olmamas\u01313. Silah v\u0259 sursat\u0131n o\u011furlanmas\u0131545.1992-ci ilin yay\u0131nda-A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131:-N\u0259tic\u0259d\u0259 Goranboy b\u00f6lg\u0259sinin i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131 azad edildi.546.1993-c\u00fc il 2 aprel:-erm\u0259nil\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259ri i\u015f\u011fal etm\u0259si. K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 siyasi b\u00f6hran\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirdi v\u0259 AXC M\u00fcsavat iqtidar\u0131n\u0131n s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdiM\u0130LL\u0130 QURTULU\u015e547.Hakimiyy\u0259td\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259siz insanlar\u0131n olmas\u0131 infilyasiya v\u0259 yoxsullu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xartd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 respublikan\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rd\u0131.Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n ehtiyatlanan Hakimiyy\u0259t onun Nax\u00e7\u0131vanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r\u0259 mane olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar:1.Nax\u00e7\u0131van MR-na enerji verilm\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u01312.Bak\u0131-Nax\u00e7\u0131van qatarlar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u01313.Nax\u00e7\u0131van blokadaya al\u0131nd\u0131548.Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn:1. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n kredit ald\u01312. 1992-ci il 28-d\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k-Dilucu \u201c\u00dcmid\u201d k\u00f6rp\u00fcs\u00fc sal\u0131nd\u01313. \u0130ranla M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qaydaya sal\u0131nd\u01314. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n enerji al\u0131nd\u0131549.1992-ci il 16 oktyabr:- Az\u0259rbaycan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131s\u0131 \u201cS\u0259s\u201d q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 (91 -l\u0259rin m\u00fcraci\u0259ti) Heyd\u0259r \u018fliyevi b\u00f6y\u00fck siyas\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t etdil\u0259r. Hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri Nax\u00e7\u0131vanda \u00e7evrili\u015f edib Xalq C\u0259bh\u0259sini hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi aya\u011fa qalx\u0131b Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 geri oturtdu.550.1992-ci 21 noyabr:-Nax\u00e7\u0131vanda Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) yarad\u0131ld\u0131551.1993-c\u00fc il iyun:-G\u0259nc\u0259d\u0259 h\u0259rbi qiyam ba\u015f verdi. Sur\u0259t H\u00fcseynovun t\u0259siri il\u0259 709 sayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olmurdu. \u00d6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Bundan \u0259lav\u0259 el\u0259 h\u0259min il \u018flikram H\u00fcmb\u0259tov tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cTal\u0131\u015f-Mu\u011fan respublikas\u0131\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da b\u0259zi separat\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259r \u201cL\u0259zgistan d\u00f6vl\u0259ti\u201d yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bunlar ham\u0131s\u0131 Moskvadan idar\u0259 olunurdu.552.1993-c\u00fc il 15 iyun:-Heyd\u0259r \u018fliyev Ali Sovetin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tarix\u0259 \u201cMilli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc\u2019\u2019 kimi daxil oldu. Bel\u0259likl\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 son qoyuldu. Zorak\u0131 yolla hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu.553.Prezident \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y:-1993-c\u00fc ilin iyulun 18-d\u0259 K\u0259l\u0259ki k\u0259ndin\u0259 getdi. 1993-c\u00fc il 29 avqustunda ke\u00e7iril\u0259n referendumda xalq\u0131n 97% -i \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y\u0259 etimads\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi.554.1993-c\u00fc il 24 sentyabr:- Az\u0259rbaycan MDB-y\u0259 daxil oldu555.1993-c\u00fc il 3 oktyabr:-Heyd\u0259r \u018fliyev ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi.556.1993 30 oktyabr:-erm\u0259niI\u0259r Z\u0259ngilan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. I\u015f\u011fal olunan son rayonumuzdur.557.1993-c\u00fc il 1 noyabr:-D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131.558.1992-ci il mart Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini nizama salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Qrupun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri:1. AB\u015e2.Rusiya3. Fransa559.1994-c\u00fc il 12 may:-Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzaland\u0131560.1994-c\u00fc il 20 sentyabr:-Xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin sat\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimiz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xan b\u0259zi daxili v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n sentyabr\u0131n 29-da Ali Sovetin s\u0259dr m\u00fcavini Afiy\u0259ddin C\u0259lilov v\u0259 Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi idar\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0259msi R\u0259himov q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu prezident \u0259hat\u0259sini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir siyasi akt idi. Oktyabr\u0131n 2-d\u0259 pozucu q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Polis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri prokrorlu\u011fun binas\u0131n\u0131 tutdu. Oktyabr\u0131n 3-d\u0259n 4-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u00fcraci\u0259ti il\u0259 xalq prezident saray\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131na topla\u015fd\u0131. Xalq v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev birliyi g\u00f6r\u0259n qiyam\u00e7\u0131lar geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu.H\u00dcQUQ\u0130 DEMOKRAT\u0130K D\u00d6VL\u018fT561.1995-ci il 12 noyabr:- \u00dcmumxalq s\u0259sverm\u0259si yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ilk konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.562.1995 12 noyabr:-Demokratik parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik parlamenti yarad\u0131ld\u0131563.1996-c\u0131 il fevral:-Prezident yan\u0131nda x\u00fcsusi h\u00fcquqi islahatlar komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.564.1996-c\u0131 il avqust :-\u201cNarkomanl\u0131\u011fa v\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d prezident f\u0259rman\u0131 verildi565.1998-ci il :-\u015e\u0259rq v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131 l\u0259\u011fv edildi- Az\u0259rbaycanda senzura l\u0259\u011fv edildi-1998-ci il \u0130dar\u0259tm\u0259 sistemind\u0259 islahatlar \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si yarad\u0131ld\u0131-1998-ci il 11 oktyabr Heyd\u0259r \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ildi566.1999-ci il 12 dekabr:-Az\u0259rbaycanda ilk b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi567.2000-ci il :-Hakiml\u0259rin x\u00fcsusi test imtahan\u0131ndan ke\u00e7m\u0259si t\u0259cr\u00fcb\u0259si t\u0259tbiq olunma\u011fa ba\u015flad\u0131-2000-ci il 5 noyabr Yeni parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildiBAZAR \u0130QT\u0130SAD\u0130YYATINA DO\u011eRU. \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL T\u018fR\u018fQQ\u0130568.Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra:-da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131nda b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Inflyasiya aradan qalxd\u0131. Bir s\u0131ra ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259si \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirildi. Xarici kapital\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131q qap\u0131\u201d siyas\u0259tin\u0259 ke\u00e7ildi.569.1994-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259li:-Milli valyuta olan manat respublika \u0259razisind\u0259 yegan\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f vasit\u0259si elan edildi. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131na qo\u015fuldu570.1994-c\u00fc il:-Xarici siyas\u0259tin s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman verildi.571.1995-ci il:-\u201cD\u00f6vl\u0259t aqrar islahat\u201d komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.572.1996-c\u0131 il:- \u201cTorpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda\u201d qanun q\u0259bul edildi. \u0130slahata g\u00f6r\u0259: B\u00fct\u00fcn postsovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq torpaq k\u0259nd \u0259halisinin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 pulsuz verildi-1996-c\u0131 il Aqrar kredit kassalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131-1996-c\u0131 il Sudan pullu istifad\u0259 haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259 q\u0259bul olundu573.2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n :-xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri olan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k Prezident t\u0259qa\u00fcd\u00fc verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131574.Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259:-insanlar\u0131n rifah\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d haz\u0131rland\u0131AZ\u018fRBAYCAN BEYN\u018fLXALQ M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR S\u0130STEM\u0130ND\u018f575.1994-cu il:-NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131na qo\u015fuldu576.1994-c\u00fc il 12 may:-AT\u018fT-in Minsk qrupunun v\u0259 Rusiyan\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi imzaland\u0131.577.1994 c\u00fc ilin Budape\u015ft sammiti ke\u00e7irildi:-Burada Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si m\u00fczakir\u0259 edildi.578.1996-c\u0131 il:-AT\u018fT-in Lissabon sammiti ke\u00e7irildi. Bu sammitd\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli m\u00f6vqeyi sah\u0259sind\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan 54 d\u00f6vl\u0259td\u0259n 53-\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir577.1997-ci il:-GUAM t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova. GUAM iqtisadiyyat\u0131, ticar\u0259ti inki\u015faf ,etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131l\u0131b578.1998-ci il Bak\u0131da:- \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irildi.Avropa-Qafqaz-Asiya d\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131. TAS\u0130S v\u0259 TRASEKA proqramlar\u0131na \u0259sas\u0259n n\u0259qliyyat sistemi inki\u015faf etdirilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.579.1999-cu il AT\u018fT-in \u0130stanbul sammiti ke\u00e7irildi:- Sammitd\u0259 Bak\u0131-Ceyhan \u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri haqq\u0131nda sazi\u015f imzaland\u0131.580.XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri :-\u015eelf-5 qazma qur\u011fusu yenid\u0259n qurulub \u201c\u0130stiqlal\u201d ad\u0131 il\u0259 istifad\u0259y\u0259 verildi. \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00e7\u0131xard\u0131lan neftin Avropaya sat\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Novorossiysk v\u0259 Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259ri \u00e7\u0259kildi.M\u018fD\u018fN\u0130 D\u0130R\u00c7\u018fL\u0130\u015e581.1991-ci il :-Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.582.1990-c\u0131 ill\u0259ri \u0259vv\u0259ll\u0259ri:-Respublikan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n ke\u00e7mi\u015f kommunistl\u0259r\u0259 \u0131n\u0259xsus abid\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Da\u011f\u00fcst\u00fc parkda \u201c\u015e\u0259hidl\u0259r xiyaban\u201d\u0131 sal\u0131nd\u0131583.1992-ci il:-T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirlikl\u0259rinin daimi Konseyi yarad\u0131ld\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n onun icra qurumu T\u00fcrksoy yarad\u0131ld\u0131.584. 1993-c\u00fc ild\u0259 :-Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 bakalavr v\u0259 maqistr pill\u0259li t\u0259hsil\u0259 ke\u00e7ildi585.1996-c\u0131 il :-Yunesko il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumu imzaland\u0131-\u201cYarasa\u201d b\u0259dii filmi Fransada \u201cBirinci plan Beyn\u0259lxalq kinofestival\u0131nda\u201d Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 tam metrajl\u0131 b\u0259dii filmi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc586.1997-ci il:-Az\u0259rbaycan Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131na qo\u015fuldu-Universitet v\u0259 insititutlarda \u201cHeyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bl\u0259ri\u201d t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur-\u0130lham \u018fliyev Milli Olimpiya Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ildi.587.1998-ci il:- M.F.Axundov ad\u0131na Respublika kitabxanas\u0131 Milli Kitabxana statusu ald\u0131-\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda azadl\u0131q u\u011frunda canlar\u0131n\u0131 qurban vermi\u015f \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n 21 metr h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcnd\u0259 abid\u0259 v\u0259 \u0259b\u0259di m\u0259\u015f\u0259lin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu588.2000-ci il:-Bak\u0131da D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyi ke\u00e7irildi-Bak\u0131 Olimpiya \u0130dman Kompleksi istifad\u0259y\u0259 verildiYEN\u0130 L\u0130DERL\u018f \u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc M\u0130N\u0130LL\u0130Y\u018f DO\u011eRU589.2001-ci il :-25 yanvar Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131na tamh\u00fcquqlu \u00fczv kimi daxil oldu-9-10 noyabr Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. Heyd\u0259r \u018fliyev d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n bir araya g\u0259tir\u0259n b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi oldu-28 dekabr-Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman haqq\u0131nda) qanun q\u0259bul edildi590.2002-ci il:-Xarici \u00d6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.2008-ci ild\u0259n bu qurumun ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Diapora il\u0259 i\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r591.2003-c\u00fc il:- \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edildi.- 15 oktyabr Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev qalib g\u0259ldi.592.2005-ci il:-\u2019\u2019Heyd\u0259r \u018fliyev\u2019\u2019ordeninin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul edildi.Bu ordenl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri \u0130lham \u018fliyev v\u0259 \u0130hsan Do\u011framac\u0131 t\u0259ltif olundular.593.2006-c\u0131 il 16 mart:-Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanlar\u0131n\u0131n II qurultay\u0131ke\u00e7irildi.594.2008- ci il 15 oktyabr:- Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u0130lham \u018fliyev ikinci d\u0259f\u0259 qalib g\u0259ldi.SOS\u0130AL-\u0130QT\u0130SAD\u0130 \u0130NK\u0130\u015eAF595.2001-ci il :-Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n tranziti, sat\u0131\u015f\u0131 v\u0259 n\u0259qli bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 sazi\u015f imzaland\u0131596.2002-ci il :-Respublika Prezidenti yan\u0131nda Sahibkarlar \u015euras\u0131 yarad\u0131ld\u0131-18 sentyabr S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0130xrac Boru K\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015fdur597. 2003-c\u00fc il :-Metronun \u201cH\u0259zi Aslanov\u201d stansiyas\u0131 istifad\u0259y\u0259 verildi598.2004-2006 Bak\u0131-Tbilsi-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259rinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131 :- bu da Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259m d\u0259 qaz ixracat\u00e7\u0131s\u0131na \u00e7evirdi599.2008-ci il:- \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131\u201d q\u0259bul edildiM\u018fD\u018fN\u0130YY\u018fT600.2001-ci il :-Az\u0259rbaycan D\u00fcnya Turizm T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n tamh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.-\u0130lk \u00d6z\u0259l orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bi olan v\u0259 2004-c\u00fc ild\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan M\u00fcasir T\u0259hsil Kompleksi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131-\u201cAz\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d s\u0259r\u0259ncam imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259r\u0259ncamla avqustun 1-i Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunur601.2002-ci il:- Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131-Az\u0259rbaycan \u201cAbid\u0259l\u0259rin b\u0259rpas\u0131 Konservasiyas\u0131 v\u0259 T\u0259dqiqi Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin\u0259\u201d \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u015eirvan\u015fahlar saray\u0131 kompleksi v\u0259 Q\u0131z qalas\u0131 da daxil olmaqla \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259r D\u00f6vl\u0259t tarixi-memarl\u0131q kompleksi YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir602.2005-ci il 10 may :-\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin xatir\u0259sin\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Respublika saray\u0131 qar\u015f\u0131smdak\u0131 xiyaban\u0131n v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu603.2009-cu iI:-Bak\u0131 \u0130slam M\u0259d\u0259niyy\u0259tinin paytaxt\u0131 elan olundu v\u0259 burada \u201cMu\u011fam al\u0259mi\u201d Beyn\u0259lxalq Musiqi Festival\u0131 ke\u00e7irildi604.2011-ci il:- Bak\u0131da D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n 111 qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.XAR\u0130C\u0130 S\u0130YAS\u018fT V\u018f BEYN\u018fLXALQ \u018fLAQ\u018fL\u018fR605.2001-ci il :-T\u00fcrkiy\u0259 H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u201cT\u00fcrk ulduzlar\u0131\u201d eskadrilyasiyas\u0131 Bak\u0131 s\u0259mas\u0131nda n\u00fcmun\u0259vi u\u00e7u\u015flar ke\u00e7irmi\u015fdir606.2002-ci-il :-30 aprel Trabzon zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259,Az\u0259rbaycan,G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc olub. Bu \u00fc\u00e7 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa v\u0259 dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r607.2002-ci il :-Praqa sammiti Az\u0259rbaycan NATO-nun Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir608.2003-c\u00fc il :-\u0130lham \u018fliyev Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) vitse-prezidenti v\u0259 qurumun b\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7il\u0259n ilk, siyas\u0259t\u00e7im\u0131iz oldu609.2004-cu il :-Az\u0259rbaycan\u0131n T\u0259brizd\u0259 konsullu\u011fu a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r610.2005-ci il :-Rusiya Federasiyas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan ili\u201dnin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fduCO\u011eRAF\u0130YA\u00a0\u00dcmumi fiziki co\u011frafiya. Yerin formas\u0131. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 m\u00f6vqeyi. Yerin G\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259tinin co\u011frafi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. Saat qur\u015faqlar\u0131. Yer s\u0259thinin relyefi. Atmosfer v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti. Yerin iqlimi. D\u00fcnya okean\u0131 v\u0259 onun hiss\u0259l\u0259ri: d\u0259nizl\u0259r, k\u00f6rf\u0259zl\u0259r, bo\u011fazlar. Quru sular\u0131: \u00e7aylar, g\u00f6ll\u0259r, buzlaqlar. Biosfer v\u0259 co\u011frafi t\u0259b\u0259q\u0259. T\u0259bii zonalar.Materikl\u0259rin v\u0259 okeanlar\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Yer k\u00fcr\u0259sinin materikl\u0259ri: materik v\u0259 qit\u0259 anlay\u0131\u015f\u0131. Avrasiya (Avropa v\u0259 Asiya), \u015eimali Amerika, C\u0259nubi Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya v\u0259 Okeaniya: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi v\u0259 sahil x\u0259tl\u0259ri, adalar\u0131 v\u0259 yar\u0131madalar\u0131. Okeanlar: Sakit okean, Atlantik okean\u0131, Hind okean\u0131 v\u0259 \u015eimal Buzlu okean\u0131: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqel\u0259ri, d\u0259nizl\u0259ri, k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, bo\u011fazlar\u0131.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, relyefi, faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131. \u0130qlimi. Daxili sular\u0131: \u00e7aylar\u0131, g\u00f6ll\u0259ri, su anbarlar\u0131, suvarma kanallar\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Az\u0259rbaycan\u0131n torpaq v\u0259 bitki \u00f6rt\u00fcy\u00fc. T\u0259bi\u0259tin m\u00fchafiz\u0259si. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n fiziki-co\u011frafi rayonla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131: B\u00f6y\u00fck Qafqaz, K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi, Ki\u00e7ik Qafqaz, L\u0259nk\u0259ran, Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) t\u0259bii vilay\u0259tl\u0259ri.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi co\u011frafi m\u00f6vqeyi, inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc, \u0259halisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131: t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si; yanacaq-energetika s\u0259nayesi; aqrar-s\u0259naye kompleksi, n\u0259qliyyat kompleksi. Xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r. \u0130qtisadi-co\u011frafi rayonlar: Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Da\u011fl\u0131q \u015eirvan, \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f, K\u0259lb\u0259c\u0259r-La\u00e7\u0131n, Aran (K\u00fcr-Araz), L\u0259nk\u0259ran-Astara, Nax\u00e7\u0131van: onlar\u0131n co\u011frafi m\u00f6vqeyi, t\u0259rkibi, t\u0259bii \u015f\u0259raiti v\u0259 t\u0259bii ehtiyatlar\u0131, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ixtisasla\u015fma sah\u0259l\u0259ri.D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi v\u0259 sosial co\u011frafiyas\u0131. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcasir siyasi x\u0259rit\u0259si. D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. D\u00fcnyan\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131. D\u00fcnya \u0259halisinin t\u0259bii art\u0131m\u0131, t\u0259rkibi, yerl\u0259\u015fm\u0259si, m\u0259skunla\u015fma formalar\u0131 v\u0259 miqrasiyas\u0131. Sosial-iqtisadi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin qrupla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130E\u00d6). \u0130nki\u015fafda olan \u00f6lk\u0259l\u0259r (\u0130O\u00d6).T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131. M\u00fcasir t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qurumlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u0259razisinin t\u0259bii \u015f\u0259raiti. \u018fhalisi v\u0259 \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u00fcmumi s\u0259ciyy\u0259si.Co\u011frafiya\u00dcMUM\u0130 F\u0130Z\u0130K\u0130 COGRAF\u0130YA (5-ci t\u0259snifat)1.Yerin k\u00fcr\u0259 formas\u0131 haqq\u0131nda \u0259n q\u0259dim fikir kim\u0259 m\u0259xsusdur?- Pifaqora2.\u018fl-Biruni:- Yer \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259yin etmi\u015f, onun G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.3.Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki:-Yerin \u015eimal q\u00fctb sah\u0259si C\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sin\u0259 nisb\u0259t\u0259n bir q\u0259d\u0259r qabar\u0131qd\u0131r. Yer he\u00e7 bir h\u0259nd\u0259si fiquru t\u0259krarlam\u0131r v\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus formas\u0131 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onu geoid adland\u0131r\u0131rlar.4. Qlobus :-yerin ki\u00e7ildilmi\u015f sah\u0259sidir.\u0130lk qlobuslardan birini \u018fl-Biruni t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259lumdur.5.Yer s\u0259thind\u0259n ke\u00e7m\u0259kl\u0259 co\u011fraf\u0131 q\u00fctbl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n x\u0259yali x\u0259tl\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- meridian. Qrinvi\u00e7 r\u0259s\u0259dxanas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n meridian s\u0131f\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya ba\u015flan\u011f\u0131c meridian kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir.6.Co\u011frafi q\u00fctbl\u0259rd\u0259n eyni m\u0259saf\u0259d\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?- Ekvator.7.Ekvatora paralel olaraq \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- paralell\u0259r8.G\u00f6y q\u00fcbb\u0259sind\u0259n a\u011f yol kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin d\u0259 daxil oldu\u011fu bizim Qalaktika :-\u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda 25 km\/saniy\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6vr\u0259ni 200 milyon il\u0259 ba\u015fa vurur.9.G\u00fcn\u0259\u015f:- biz\u0259 \u0259n yax\u0131n ulduz olub, \u00f6z\u00fcnd\u0259n i\u015f\u0131q sa\u00e7an q\u0131zmar qaz y\u0131\u011f\u0131m\u0131ndan ibar\u0259tdir.10.G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 :-9 planet var. Planetl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla yerl\u0259\u015fir:1 Merkuri2 Venera3 Yer4 Mars5 Yupiter6 Saturn7 Uran8 Neptun9 Pluton11.Yerin orbit boyunca orta s\u00fcr\u0259ti:- 29,8 km\/saniy\u0259dir.12.Yer \u00f6z x\u0259yali oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131n\u0131:- 1 sutkaya ba\u015fa vurur. Yerin \u00f6z oxu \u0259traf\u0131nda f\u0131rlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz yaran\u0131r.13.21 martda:-Yer G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n el\u0259 yerl\u0259\u015fir ki, G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcalar\u0131 Ekvator \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. H\u0259m \u015fimal, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259ri b\u0259rab\u0259r i\u015f\u0131qlan\u0131r v\u0259 yaz gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi yaran\u0131r. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir. Odur ki, \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fcz gec\u0259d\u0259n uzun olur. \u015eimal q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fcz\u00fc, C\u0259nub q\u00fctb\u00fcnd\u0259 Q\u00fctb gec\u0259si ba\u015flay\u0131r.14.22 iyunda :-G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 \u015fm.e. \u00fcz\u0259rind\u0259 zenitd\u0259 olur. Bu enlik G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 oldu\u011fu \u0259n y\u00fcks\u0259k \u015fm.e.-dir. 22 iyun \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. Bu vaxt 66,5 \u015fm.e.-d\u0259n \u015fimalda Q\u00fctb g\u00fcnd\u00fczl\u0259ri, 66,5 c.e-d\u0259n c\u0259nubda Q\u00fctb gec\u0259l\u0259ridir. 22 iyundan sonra G\u00fcn\u0259\u015fin zenitd\u0259 olmas\u0131 c\u0259nuba do\u011fru d\u00f6n\u00fcr v\u0259 \u015eimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r q\u0131salma\u011fa ba\u015flay\u0131r. C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gec\u0259d\u0259n uzun olur.15.22 dekabrda:- G\u00fcn\u0259\u015f 23,5 c.e.-d\u0259n zenitd\u0259 olur. 22 dekabrda C\u0259nub yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 \u0259n uzun g\u00fcnd\u00fcz, \u0259n q\u0131sa gec\u0259dir. H\u0259min g\u00fcn q\u0131\u015f g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fc adlan\u0131r.16.Yerin G\u00fcn\u0259\u015f \u0259traf\u0131nda tam d\u00f6vriyy\u0259si :-1 il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.ATMOSFER (5-ci t\u0259snifat)16.Atmosfer:- Yerin hava t\u0259b\u0259q\u0259si olub, onunla birlikd\u0259 f\u0131rlan\u0131r.17. Atmosferin t\u0259rkibi:-Oksigen, Arqon, Karbon v\u0259 dig\u0259r t\u0259sirsiz qazlard\u0131r.18.Atmosferin daxilind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r:1.Troposfer2.Stratosfer3.Mezosfer4.Termosfer5.Ekzosfer19.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n al\u00e7aq temperatur:s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f \u00e7\u0131xandan \u0259vv\u0259l20.Sutka \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k temperatur:-g\u00fcnortadan 1-2 saat sonra qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r.21.Yer s\u0259thind\u0259n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxd\u0131qca:-havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr22.Atmosfer t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259n cihaz n\u0259 adlan\u0131r?-barometr.23.K\u00fcl\u0259k n\u0259dir?-havan\u0131n y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259n al\u00e7aq t\u0259zyiq sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sidir.24.Atmosferd\u0259 su buxar\u0131n\u0131n kondensasiya v\u0259 sublimasiya m\u0259hsullar\u0131n\u0131n toplanmas\u0131ndan n\u0259 yaran\u0131r?-Bulud25.Buludlar\u0131n \u0259sas n\u00f6vl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?1. Topa2. Layl\u01313. L\u0259l\u0259kvari26.Atmosferd\u0259n yer s\u0259thin\u0259 b\u0259rk v\u0259 maye hal\u0131nda d\u00fc\u015f\u0259n su n\u0259 adlan\u0131r?-Ya\u011f\u0131nt\u013127.Ya\u011f\u0131\u015f n\u0259dir?- havan\u0131n temperaturu m\u00fcsb\u0259t oldu\u011fu halda kondensasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.28.Qar n\u0259dir?- havan\u0131n tempraturu m\u0259nf\u0131 oldu\u011fu halda, sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan ya\u011f\u0131nt\u0131 n\u00f6v\u00fcd\u00fcr.29.Dolu n\u0259dir?- isti hava \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131zm\u0131\u015f isti havan\u0131n y\u00fcks\u0259y\u0259 qalxmas\u0131 hesab\u0131na sublimasiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r.30.Yer k\u00fcr\u0259sinin ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n maksimal k\u0259miyy\u0259ti:-Hindistanda \u00c7erapuci m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.31. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131:-Afrikada, Misird\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Amerikada Atakama s\u0259hras\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.D\u00dcNYA OKEANLARI V\u018f ONUN H\u0130SS\u018fL\u018fR\u0130 (5-ci t\u0259snifat)32.\u018fn b\u00f6y\u00fck d\u0259nizl\u0259r:1. Filippin2. \u018fr\u0259bistan3. M\u0259rcan4. C\u0259nubi \u00c7in33.\u018fn d\u0259rin d\u0259nizl\u0259r:M\u0259rcan, Karib, Filippin, Banda34.Bo\u011faz n\u0259dir?-iki su h\u00f6vz\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki quru sah\u0259ni bir-birind\u0259n ayr\u0131lan nisb\u0259t\u0259n ensiz su zola\u011f\u0131d\u0131r.35.Okeanlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n bo\u011fazlar:1. Malakka (Sakit v\u0259 Hind)2. Berinq (Sakit v\u0259 \u015eimal Buzlu)3. Dreyk, Magellan (Sakit v\u0259 Atlantik)36.\u018fn uzun bo\u011faz :-Mozambik37.\u018fn enli v\u0259 \u0259n d\u0259rin bo\u011faz :-Dreyk bo\u011faz\u0131d\u0131r38.B\u0259rz\u0259x n\u0259dir?-iki quru sah\u0259ni birl\u0259\u015fdir\u0259n v\u0259 iki su h\u00f6vz\u0259sini bir-birind\u0259n ay\u0131ran nisb\u0259t\u0259n ensiz quru zola\u011f\u0131d\u0131r. B\u0259zi halda, \u0259lveri\u015fli oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259rz\u0259xd\u0259n kanal \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 su h\u00f6vz\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Panama b\u0259rz\u0259xd\u0259n Panama kanal\u0131, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xind\u0259n S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.39.Ada n\u0259dir?-h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n su il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan ki\u00e7ik quru sah\u0259sidir.40.M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 adalar ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr v\u0259 hans\u0131lard\u0131r?-3 qrupa1.Materik2.Vulkanik3.M\u0259rcan41.\u018fn b\u00f6y\u00fck adalar:1. Qrelandiya2. Yeni Qvineya3.Kalimantan4.Madaqaskar42.Yar\u0131mada n\u0259dir?-qurunun suya daxili olan hiss\u0259sidir.43. \u018fn b\u00f6y\u00fck yar\u0131madalar:1.\u018fr\u0259bistan2.Hisdistan3.Hind-\u00c7in4.Labrador5.Skandinaviya44.\u00c7ay n\u0259dir?-\u00f6z yata\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n su ax\u0131n\u0131d\u0131r.MATER\u0130KL\u018fR V\u018f OKEANLAR (5-ci t\u0259snifat)45.H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n okean v\u0259 d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunan n\u0259h\u0259ng quru sah\u0259 n\u0259 adlan\u0131r?-materik46.Ne\u00e7\u0259 materik v\u0259 ne\u00e7\u0259 qit\u0259 var:-6 materik v\u0259 6 qit\u0259 varMaterikl\u0259r: Qit\u0259l\u0259r:1.Avrasiya 1.Asiya2.\u015eimali Amerika 2.Avropa3.C\u0259nubi Amerika 3.Afrika4.Afrika 4.Amerika5.Avstraliya v\u0259 Okeaniya 5.Avstraliya6.Antraktida 6.Antraktida47.AVRAS\u0130YA:Sah\u0259c\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck materikdir. Okeanlar\u0131n d\u00f6rd\u00fc il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda \u00c7elyuskin, c\u0259nubda Piay, q\u0259rbd\u0259 Roka, \u015f\u0259rqd\u0259 Dejnyov.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Comoluqma v\u0259 ya Everest (8848). \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si \u00d6l\u00fc d\u0259niz\u018fn iri d\u00fcz\u0259nlikl\u0259ri: \u015e\u0259rqi Avropa (Rusiya), B\u00f6y\u00fck \u00c7in Oval\u0131qlar: Q\u0259rbi Sibir, Turan, Hind-Qanq, Mesopotamiya, X\u0259z\u0259rsahiliYaylalar: \u018fr\u0259bistan, Dekan, Anadolu, Qobi, Tibet, Orta SibirDa\u011flar: Pireney, Apenin, Alp, Kr\u0131m, Qafqaz, Pamir, Himalay, Skandinaviya, Ural, AltayAvrasiya yegan\u0259 materikdir ki b\u00fct\u00fcn iqlim qur\u015faqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fir. Avrasiyada \u0259n y\u00fcks\u0259k tempratur \u018fr\u0259bistan yarmadas\u0131nda olub (+54)48.AVROPA:D\u0259nizl\u0259r: A\u011f, Barens, Norve\u00e7, \u015eimal, Baltik, Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, QaraBo\u011fazlar: La-Man\u015f, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, Bosfor, DardanelAdalar: B\u00f6y\u00fck Britaniya, \u0130slandiya, \u0130rlandiya, Sciliya, Korsika, Frans-\u0130osif Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Priney, Apenin, Balkan, Kr\u0131m\u00c7aylar: Reyn, Dnepr, Don, Dunay, Visla, Sena-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u015eimali Dvina-\u015eimal Buzlu okeana aiddir. Volqa v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Volqad\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: X\u0259z\u0259r, Ladoqa, Oneqa, Balaton, Cenevr\u0259 Avropa kapitalizmin be\u015fiyi say\u0131l\u0131r.49.AS\u0130YAD\u0259nizl\u0259r: Kara, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot \u015eimal Buzlu okeana aiddir. Berinq, Oxot, Yapon, Sar\u0131, \u015e\u0259rqi \u00c7in, Filippin, Yava-Sakit okeana aiddir. Andaman, \u018fr\u0259bistan, Q\u0131rm\u0131z\u0131-Hind okean\u0131na aiddir.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Anad\u0131r, Siam, Benqal, Oman, \u0130ran, \u018fd\u0259nBo\u011fazlar: Berinq, Koreya, Tayvan, Malakka, H\u00f6rm\u00fczAdalar: Kuril, Saxalin, Yapon, Tayvan, Filippin, Zond, Kipr, \u015eimal Torpa\u011f\u0131Yar\u0131madalar: Yamal, Taym\u0131r, Koreya, Hind-\u00c7in, \u018fr\u0259bistan, Ki\u00e7ik AsiyaOval\u0131qlar: Mesopotamiya, Hind-QanqYaylalar: T\u0259kl\u0259-M\u0259kan, Tibet, Dekan, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan, Anadolu\u00c7aylar: Ob, Yenisey, Lena, Yana-\u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Anad\u0131r, Amur, Xuanxe, Yansz\u0131-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Hind, Qanq, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, \u0130ravadi-Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Daxili h\u00f6vz\u0259y\u0259 aid \u00e7aylar: S\u0131r-D\u0259rya, Amu-D\u0259rya, P\u0259ncab, Ka\u015fqar. \u018fn uzun \u00e7ay\u0131 Yans\u0131z\u0131d\u0131r.G\u00f6ll\u0259r: Baykal, Aral, Balxa\u015f, Urmiy\u0259 Van. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l\u00fc Baykald\u0131r50.\u015e\u0130MAL\u0130 AMER\u0130KABerinq bo\u011faz\u0131 onu Avrasiyadan, Panama kanal\u0131 C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r.K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Meksika, HudzonBo\u011fazlar: Berinq, HudzonAdalar: Qrenlandiya, Kanada Arktika arxipela\u011f\u0131, Bermud, Baham, Vaknkuver, Aluet, B\u00f6y\u00fck AntilYarmadalar: Alyaska, Kaliforniya, Yukatan, Florida, LabradorD\u00fcz\u0259nlikl\u0259r: M\u0259rk\u0259zi v\u0259 B\u00f6y\u00fck D\u00fcz\u0259nlikl\u0259rOval\u0131qlar: Atlantikboyu, Meksikasahili, MissisipiYaylalar: Kolorado, Meksika da\u011fl\u0131q yaylas\u0131Da\u011flar: Appala\u00e7, Kordilyer\u00c7aylar: Missipi, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti-Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Makkenzi, Nelson, \u00c7er\u00e7ill \u015eimal Buzlu okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Yukon, Kolumbiya, Kolorado Sakit okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcrG\u00f6ll\u0259r: Yuxar\u0131, Mi\u00e7iqan, B\u00f6y\u00fck Ay\u0131C\u0259nubi Amerika51.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si :-Akonkaqua.52. C\u0259nubi Amerika:- Q\u0259rbd\u0259n Sakit okean il\u0259 \u015f\u0259rqd\u0259n is\u0259 Atlantik okean il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir.53.C\u0259nubi Amerikan\u0131n Q\u0259rb sahili boyu:-And da\u011falar\u0131 yerl\u0259\u015fir.54.Amazon \u00e7ay\u0131:-uzunlu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikinci \u00e7ayd\u0131r, suyunun bolulu\u011funa v\u0259 h\u00f6vz\u0259sinin sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 birinci yeri tutur.55.C\u0259nubi Amerikada:- Parana \u00e7ay\u0131 var.56.Orinoko \u00e7ay\u0131n\u0131n qolu \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si olan:-Anhel \u015f\u0259lal\u0259si yerl\u0259\u015fir.57. Sakit okean sahil\u0259rind\u0259:Atakama s\u0259hras\u0131 yerl\u0259\u015fir.58.C\u0259nubi Amerika :-\u018fn r\u00fctub\u0259tli materikdir.59.C\u0259nubi Amerikan\u0131n \u018fsas g\u00f6ll\u0259ri :-Marakaybo, da\u011f g\u00f6ll\u0259ri Titikaka, Poopo.60. R\u00fctub\u0259tli ekvatorial me\u015f\u0259l\u0259r n\u0259 adlan\u0131r?- (selvas) he\u00e7 bir materikd\u0259 C\u0259nubi Amerikadak\u0131 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ngin deyil.61.Metis kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 hindlu nikah\u013162.Mulat kimdir?- avropal\u0131 v\u0259 z\u0259nci nikah\u013163.Sambo kimdir?- hindlu v\u0259 z\u0259nci nikah\u013164.D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:- Braziliya, Argentina, \u00c7ili, Uruqvay, Paraqvay, Peru,Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Venesuela, Qayana, Surinam, Qviana65.AFR\u0130KA:-Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci materikdir.-Q\u0259rbd\u0259 Atlantik, \u015f\u0259rqd\u0259 Hind okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. \u015eimalda C\u0259b\u0259ll\u00fctariq bo\u011faz\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizi, S\u00fcvey\u015f b\u0259rz\u0259xi, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz, Bab-\u018fl-M\u0259nd\u0259b bo\u011faz\u0131 Afrikan\u0131 Avrasiyadan ay\u0131r\u0131r.-Ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: \u015fimalda Ben-Sekka, c\u0259nubda \u0130yn\u0259, q\u0259rbd\u0259 Almadi, \u015f\u0259rqd\u0259 Ras-Xafun burunlar\u0131d\u0131r.-Mozambik bo\u011faz\u0131 Madaqaskar adas\u0131n\u0131 materikd\u0259n ay\u0131r\u0131r.-Afrikan\u0131n \u0259traf\u0131nda olan adalar: Madaqaskar, Kanar, Ya\u015f\u0131l burun, Azor, Komor, Z\u0259nzibar, Sey\u015fel, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelena-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kilimancaro vulkan\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00fck S\u0259hra \u00fcz\u0259rind\u0259 \u018fh\u0259qqar, Tibesti, Darfur yaylalar\u0131 var. \u015e\u0259rqi Afrikada is\u0259 Efiopiya yaylas\u0131 da var. Materikd\u0259 h\u0259m\u00e7inin Kap v\u0259 \u018fjdaha da\u011flar\u0131 ucal\u0131r. \u018fn isti materikdir. D\u00fcnyada \u0259n isti tempratur Liviyada olub (+58).-\u00c7aylar\u0131: Nil, Konqo, Niger, Seneqal, Oranj-Atlantik okeana t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Zambezi, Limpopo Hind okean\u0131na t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. D\u00fcnayn\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131 Nildir. D\u00fcnyan\u0131n ikinci bol sulu \u00e7ay\u0131 Konqodur. Konqo \u00e7ay\u0131 ekvatoru iki d\u0259f\u0259 k\u0259sib ke\u00e7ir. Zambezi \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Viktoriya \u015f\u0259lal\u0259s\u0131 yerl\u0259\u015fir.-G\u00f6ll\u0259ri: Viktoriya, Tanqanika, Nyasa, \u00c7ad-S\u0259hralar\u0131: Kalaxari, Namib v\u0259 d\u00fcnyanm \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hras\u0131 olan B\u00f6y\u00fck S\u0259hra uzan\u0131r.ANTRAKT\u0130DA66.Antraktida:-c\u0259nub q\u00fctb sah\u0259sidir. Sakit, Hind, Atlantik okeanlar\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.Dreyk bo\u011faz\u0131 onu C\u0259nubi Amerikadan ay\u0131r\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u015firin su ehtiyat\u0131n\u0131n 80 %-i buradad\u0131r.-Antraktidan\u0131n \u0259traf\u0131nda Uedel, Bellinshauzen, Amundsen, Ross d\u0259nizl\u0259ri yerl\u0259\u015fir.-Yax\u0131nl\u0131qda C\u0259nubi Georgi, C\u0259nubi \u015eotland, C\u0259nubi Koreya, C\u0259nubi Sandvi\u00e7 adalar\u0131 yerl\u0259\u015fir.Antraktida \u0259n gec k\u0259\u015ff olunmu\u015f materikdir. Antraktida he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus deyil. H\u0259rbi m\u0259qs\u0259dl\u0259r qada\u011fand\u0131r. Bura elm v\u0259 s\u00fclh materiki adlan\u0131r. \u018fg\u0259r materikin buzlar\u0131 \u0259ris\u0259 d\u00fcnya okean\u0131 s\u0259viyy\u0259si 62 metr qalxar.Antraktida d\u00fcnyan\u0131n \u0259n soyuq v\u0259 \u0259n k\u00fcl\u0259kli materikidir. Daxili hiss\u0259sind\u0259 yayda tempratur -30 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259q minumum tempratur (-89) Vostok stansiyas\u0131nda qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.AVSTRAL\u0130YA V\u018f OKEAN\u0130YA67.Avstraliya :-yer k\u00fcr\u0259sinin \u0259n ki\u00e7ik, \u0259n quraq, \u0259halisi \u0259n az olan materikdir.Hind v\u0259 Sakit okeanla \u0259hat\u0259 olunub.K\u00f6rf\u0259zl\u0259ri: B\u00f6y\u00fck Avstraliya, Karpentariya.D\u0259nizl\u0259ri: Tasman, M\u0259rcan, Fici, Timor, Arafur.\u015e\u0259rq sahilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259rcan qur\u011fusu-B\u00f6y\u00fck S\u0259dd Rifi uzan\u0131r.68.Avstraliya :-yegan\u0259 materikdir ki m\u00fcasir vulkanizm v\u0259 buzla\u015fma yoxdur.\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si Kostyu\u015fkodur.Yeni Qvineya v\u0259 Tasman adalar\u0131 materik\u0259 daxildir. \u018fn b\u00f6y\u00fck \u00e7ay sistemi Murrey-Darlinq sistemidir.\u018fn b\u00f6y\u00fck g\u00f6l\u00fc Eyrdir.Materikd\u0259 v\u0259 Tasman adas\u0131nda Avstraliya \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259ti yerl\u0259\u015fir.Sakit okean\u0131n m\u0259rk\u0259z v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 \u00e7oxlu ada v\u0259 arxipelaqlar Okeaniya adlan\u0131r. Havay, Marian, Mar\u015fall, M\u0259rcan, Yeni Zelandiya, Yeni Qvineya, Yeni Britaniya adalar\u0131 daxildirOkeaniyada Yeni Zelandiya, Papua-Yeni Qvineya, Fici, Nauru kimi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r var.69.Sakit Okean:-\u018fn b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n isti okeand\u0131r.-Afrikadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. B\u00fct\u00fcn okeanlarla \u0259laq\u0259si var.-D\u0259nizl\u0259r: Filippin, M\u0259rcan, Berinq, \u015e\u0259rqi \u00c7in, C\u0259nubi \u00c7in, Sar\u0131, Oxot, Yapon, Fici, Tasman-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Alyaska, Kaliforniya, Anad\u0131r, Siam, Karpentariya-Bo\u011fazlar: Berinq, Tatar, Laperuz, Koreya, Tayvan, Bass-Adalar: Yeni Qvineya, Zond, Kalimantan, Filippin, Tayvan, Yapon, Saxalin, Kuril, Havay, Yeni Zelandiya-Yar\u0131madalar: \u00c7ukot, Kam\u00e7atka, Koreya, Kaliforniya, Alyaska,Malakka70.Atlantik Okean:-B\u00fct\u00fcn materikl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259zil\u0259r: Karib (\u0259n iri v\u0259 \u0259n d\u0259rin d\u0259nizdir), Aral\u0131q, M\u0259rm\u0259r\u0259, Qara, Azov, \u0130rland, --Baltik, \u015eimal, Norve\u00e7, Sarqass(sahilsiz d\u0259niz)-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Qvineya, Biskay, Meksika, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Lavrenti, Fandi-Bo\u011fazlar: Dreyk, Magellan, Florida, C\u0259b\u0259ll\u00fctariq, La-Man\u015f-Adalar: Britaniya, \u0130rlandiya, \u0130slandiya, B\u00f6y\u00fck Antil, Ki\u00e7ik Antil, Folklend, Azor, Baham-Yar\u0131madalar:Priney, Apenin, Balkan, Bretan, Yutlandiya, Skandinaviya, Labrador, Florida, Yukatan71.Hind Okean\u0131:-D\u0259nizl\u0259r: Q\u0131rm\u0131z\u0131, \u018fr\u0259bistan, Arafur, And-aman, Timor-K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: Benqal, \u0130ran, \u018fd\u0259n, Oman, B\u00f6y\u00fck Avstraliya-Yar\u0131madalar: \u018fr\u0259bistan, Hind-\u00c7in, Malakka, Somali-Adalar: Madaqaskar, Sey\u015fel, Maldiv, \u015eri-Lanka, Andaman, Kokos-Bo\u011fazlar: Mozambik, Bab-\u0259I-M\u0259nd\u0259b, H\u00f6rm\u00fcz, Malakka, Zond72.\u015eimal Buzlu Okean:-\u015eimal q\u00fctb\u00fc \u0259traf\u0131nda Artik qur\u015faqda yerl\u0259\u015fir. \u015eimal Buzlu okean \u0259n ki\u00e7ik v\u0259 \u0259n soyuq okeand\u0131r. Avrasiya v\u0259 \u015eimali Amerika materikl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunub.-D\u0259nizl\u0259r: Barens, A\u011f, Kara, Laptevl\u0259r, \u015e\u0259rqi Sibir, \u00c7ukot, Qreland, Norve\u00e7-Adalar: Kanada Arktik arxipelaq\u0131, Qrenlandiya, Frans-\u0130osif torpa\u011f\u0131, Novaya Zemlya, NovosibirAZ\u018fRBAYCANIN F\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI73.Az\u0259rbaycan:-\u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259si: Bazard\u00fcz\u00fc-\u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si: X\u0259z\u0259rd\u0259nizi-\u015eimal n\u00f6qt\u0259si:Quton da\u011f-C\u0259nub n\u00f6qt\u0259si:Astara \u00e7ay\u0131-Q\u0259rb n\u00f6qt\u0259si:\u00c7andar g\u00f6l ( S\u0259d\u0259r\u0259k)-\u015e\u0259rq n\u00f6qt\u0259si:Neft da\u015flar\u0131 ( \u015eah dili)74.Az\u0259rbaycan\u0131n Quru S\u0259rh\u0259dl\u0259ri:-Erm\u0259nistan. \u018fn uzun s\u0259rh\u0259ddimiz Erm\u0259nistanlad\u0131r. Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-\u0130ran c\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259-G\u00fcrc\u00fcstan \u015fimal q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259-Rusiya \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259-T\u00fcrkiy\u0259-c\u0259nub q\u0259rb istiqam\u0259tind\u025975. Az\u0259rbaycan\u0131n D\u0259niz s\u0259rh\u0259dl\u0259ri:1.Rusiya2. \u0130ran3. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan76. Az\u0259rbaycan\u0131n \u018fn iri strukturlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 ,Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131.77.B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131:-bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlardan \u0259n h\u00fcnd\u00fcr\u00fc Ba\u015f Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 yaxud Ba\u015f suayr\u0131c\u0131 adlan\u0131r. Bu silsil\u0259d\u0259 Bazard\u00fcz\u00fc, Bazaryurd, Tufan, Qutonda\u011f kimi h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259l\u0259r var.-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131nda Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.78.Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si :-\u018fly\u0259z zirv\u0259sidir.79.Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik Qafqaz\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr zirv\u0259si:-Murovda\u011fm Gam\u0131\u015fda\u011f zirv\u0259sidir.80.Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131da bir ne\u00e7\u0259 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir:-Mur\u011fuz, \u015eahda\u011f, Murovda\u011f, Z\u0259ng\u0259zur D\u0259r\u0259ly\u0259z. Ki\u00e7ik Qafqazda Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 yerl\u0259\u015fir. Nax\u00e7\u0131vanda Orta Araz \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik yerl\u0259\u015fir.81.Respublikam\u0131z\u0131n c\u0259nubunda :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 yerl\u0259\u015fir. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 3 silsil\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir: Burovar, Pe\u015ft\u0259s\u0259r v\u0259 Tal\u0131\u015f silsil\u0259si.82. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 aras\u0131nda Mil d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir. Mu\u011fan d\u00fcz\u00fcnd\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f qalan d\u00fcz\u0259nlik Salyan d\u00fcz\u00fc adlan\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sol sahilind\u0259 \u015eirvan d\u00fcz\u00fc v\u0259 K\u00fcdr\u00fc-\u015eirvan d\u00fcz\u00fc yerl\u0259\u015fir.TEKTON\u0130K ZONALAR83.Az\u0259rbaycan 5 tektonik zonaya ay\u0131rl\u0131r:1. B\u00f6y\u00fck Qafqaz tektonik qalxmas\u0131 zonas\u0131. Bura Qobustan v\u0259 Ab\u015feron daxildir2. Ki\u00e7ik Qafqaz tektonik qalxmas\u0131. Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 bura daxildir.3. K\u00fcr tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Bu zonaya Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l v\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131qlar\u0131 daxildir.4. \u00d6n Qafqaz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Qusar maili d\u00fcz\u0259nliyi, \u015eollar d\u00fcz\u00fc v\u0259 Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131 bu zonaya daxildir.5. Araz tektonik \u00e7\u00f6km\u0259 zonas\u0131. Arazboyu d\u00fcz\u0259nliyin bir hiss\u0259si bura daxildir.Respublikam\u0131z\u0131n: da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 denudasiya prosesi gedir. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r d\u00fcz\u0259nlikl\u0259rd\u0259 akkumlasiya prosesi gedir.Qobustan v\u0259 Ab\u015feronda k\u00fcl\u0259k erroziyas\u0131 daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.S\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259 prosesi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ba\u015f verir.GEOLOJ\u0130 QURLU\u015eU84.Respublikam\u0131zda \u0259n q\u0259dim s\u00fcxurlar:-Nax\u00e7\u0131vanda D\u0259r\u0259ly\u0259z silis\u0259sind\u0259 v\u0259 S\u0259d\u0259r\u0259k qalxmas\u0131ndad\u0131r.85.Az\u0259rbaycanda sah\u0259 etibar\u0131 il\u0259 \u0259n \u00e7ox yay\u0131lan \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259r:-Kaynozoy \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ridir.86.Az\u0259rbaycan Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131n\u0131n \u00e7oxlu\u011funa v\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259:-d\u00fcnyada birinicidir. Pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 daha \u00e7ox Ab\u015feron v\u0259 Qobustandad\u0131r.FAYDALI QAZINTILARI87.Neft-qaz ehtiyatlar\u0131:- Ab\u015feron yarmadas\u0131 ( X\u0259z\u0259rin \u015felf zonas\u0131, Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaq\u0131 adalar\u0131nda), M\u0259rk\u0259zi Aran, Siy\u0259z\u0259n, Ceyran\u00e7\u00f6l, G\u0259nc\u0259 (Naftalan )88.Neft yataqlar\u0131:-Az\u0259ri, \u00c7\u0131raq, G\u00fcn\u0259\u015fli, \u015eal\u0131d\u0259niz, Qarada\u011f89.Qaz yataqtar\u0131:- \u015eahda\u011f, Qarada\u011f, Mi\u015fovda\u011f, G\u00fcrgan, Zir\u025990.Yanar \u015fist ehtiyatlar\u0131:- \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Qobustan91.Mis yataqlar\u0131:-G\u0259d\u0259b\u0259y, K\u0259lb\u0259c\u0259r, Nax\u00e7\u0131van92.Polimetal yataqlar\u0131:-Nax\u00e7\u0131vanda G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc, A\u011fd\u0259r\u0259d\u0259 Mehmana, Balak\u0259nd\u0259 Filiz\u00e7ay93.Molibden yata\u011f\u0131:-Ordubadda Paraqa\u00e7ay94.Q\u0131z\u0131l yataqlar\u0131:- K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 Z\u0259ngilan95.Civ\u0259 yataqlar\u0131:-K\u0259lb\u0259c\u0259r ( \u015eorbulaq v\u0259 A\u011fyataq ) v\u0259 Nax\u00e7\u0131van96. \u018fh\u0259ngda\u015f\u0131 (kubik):-Qobustan, Ab\u015feron, Qazax, Tovuz, A\u011fdam97.Travertin ehtiyatlar\u0131:Nax\u00e7\u0131van (\u015eahtaxt\u0131) v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r98.M\u0259rm\u0259r:-Da\u015fk\u0259s\u0259n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van99.Mineral bulaqlar:- Nax\u00e7\u0131van (Sirab, Badaml\u0131 ,Vayxur), K\u0259lb\u0259c\u0259r (\u0130stisu),D\u0259v\u0259\u00e7i (Qalaalt\u0131), \u015eu\u015fa (Tur\u015fsu, \u015e\u0131rlan), Qax (\u0130lisu), Ab\u015feron (\u015e\u0131x, Suraxan\u0131). Quba (Xaltan Xa\u015f\u0131, Cimi)100.Da\u015fk\u0259s\u0259n:-d\u0259mir filiz ehtiyat\u0131 var.-Da\u015fk\u0259s\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan Ural\u0131\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r.Z\u0259ylik alunit ehtiyat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ikincidir.\u0130QL\u0130M V\u018f \u0130QL\u0130M T\u0130PL\u018fR\u0130101.Az\u0259rbaycan\u0131n iqlimi :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz da\u011flar\u0131 \u015fimaldan g\u0259l\u0259n soyuq k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 is\u0259 c\u0259nubdan g\u0259l\u0259n isti v\u0259 quru k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. X\u0259z\u0259r iqlimi m\u00fclayiml\u0259\u015fdirir.102. \u018fn \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-Arazboyu d\u00fcz\u0259nlikd\u0259dir.103.\u018fn az g\u00fcn\u0259\u015fli saatlar:-L\u0259nk\u0259ran oval\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u015eollar d\u00fcz\u00fcnd\u0259dir.104.Az\u0259rbaycanda m\u00fctl\u0259q maksimum temperatur:-Culfada m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub (+44).105.M\u00fctl\u0259q minimum temperatur :-B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131\u011f\u0131nda olur (-42 -45)106.Az\u0259rbaycan hans\u0131 iqlim qur\u015fa\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fir?- subtropik v\u0259 m\u00fclayim107.Respublikada:-4 iqlim rayonu 9 iqlim tipi var.108. \u0130qlim rayonlar\u0131 bunlard\u0131r:1.Yar\u0131ms\u0259hra v\u0259 quru \u00e7\u00f6l iqlimi2.M\u00fclayim isti iqlim3.Soyuq iqli\u0131n4.Da\u011f tundra iqlimi.Soyuq iqlim L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Aran vilay\u0259tind\u0259 formala\u015fm\u0131r.HAVA K\u00dcTL\u018fL\u018fR\u0130 V\u018f YA\u011eINTILAR109.Az\u0259rbayacana a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri daxil olur:1.Kontinental hava k\u00fctl\u0259l\u0259ri. Bu zaman temperatur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.2.M\u00fclayim. Tempratur a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr.3.Tropik.\u01301 boyu c\u0259nubdan daxil olur. Hava isinir.X\u0259zri k\u00fcl\u0259kl\u0259ri q\u0131\u015fda \u0259sdikd\u0259 havan\u0131n tempraturu a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yayda \u0259sdikd\u0259 is\u0259 havan\u0131 s\u0259rinl\u0259\u015fdirir.Gilavar k\u00fcl\u0259kl\u0259ri havan\u0131 isidir.110.\u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Ab\u015feron yarmadas\u0131n\u0131n c\u0259nubuna d\u00fc\u015f\u00fcr.111. \u018fn \u00e7ox orta illik ya\u011f\u0131nt\u0131 :-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.112.\u018fn \u00e7ox ya\u011f\u0131nt\u0131 :- Astaran\u0131n G\u0259giran k\u0259ndin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.113.Ab\u015feron, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, Qobustan, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l, Arazboyu d\u00fcz\u0259nlik, Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131\u011f\u0131na:- ya\u011f\u0131nt\u0131 az d\u00fc\u015f\u00fcr.\u00c7AYLAR114.\u00c7aylar\u0131n ham\u0131s\u0131:-X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sin\u0259 aiddir.115.Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr \u015f\u0259lal\u0259si:-Mucux \u015f\u0259lal\u0259sidir (O\u011fuz rayonunda yerl\u0259\u015fir).116.\u00c7aylar co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 4 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:1.B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rq yamac\u0131n\u0131n \u00e7aylar\u0131: Samur, Qusar\u00e7ay, Qudyal\u00e7ay, Qara\u00e7ay, V\u0259lv\u0259l\u0259\u00e7ay. Bu \u00e7aylar X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.2.Ab\u015feron-Qobustan \u00e7aylar\u0131: Pirsaat, Ceyranke\u00e7m\u0259z, Sumqay\u0131t\u00e7ay:3.TaI\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131: Bolqar\u00e7ay, Vil\u0259\u015f\u00e7ay, L\u0259nk\u0259ran\u00e7ay, Astara\u00e7ay.4.K\u00fcrh\u00f6vz\u0259sinin \u00e7aylar\u0131:1.Nax\u00e7\u0131van \u00e7aylar\u0131: Nax\u00e7\u0131van\u00e7ay, Ordubad\u00e7ay, Gilan\u00e7ay, \u018flinc\u0259\u00e7ay. Araza t\u00f6k\u00fcl\u00fcrl\u0259r.2.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: A\u011fstafa\u00e7ay, Tovuz\u00e7ay, \u018fsrik\u00e7ay, Z\u0259y\u0259m\u00e7ay \u015e\u0259mkir\u00e7ay, G\u0259nc\u0259\u00e7ay, K\u00fcr\u0259k\u00e7ay, T\u0259rt\u0259r, Xa\u00e7\u0131nca\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sa\u011f qollar\u0131d\u0131r.3.\u015eirvan \u00e7aylar\u0131: \u018flican\u00e7ay, T\u00fcryan\u00e7ay, G\u00f6y\u00e7ay, Girdiman\u00e7ay, A\u011fsu\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.4.Ki\u00e7ik Qafqaz \u00e7aylar\u0131: H\u0259k\u0259ri, Ox\u00e7u\u00e7ay, Quru\u00e7ay. Bu \u00e7aylar Araza ax\u0131r5. B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131 \u00e7aylar\u0131: Maz\u0131m\u00e7ay, Balak\u0259n\u00e7ay, Tala\u00e7ay, Katex\u00e7ay, \u015ein\u00e7ay. Bu \u00e7aylar K\u00fcr\u00fcn sol qollar\u0131d\u0131r.117.K\u00fcr \u00e7ay\u0131:-Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n uzun \u00e7ay\u0131d\u0131r ( 1515 km). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131r G\u00fcrc\u00fcstan ke\u00e7\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Respublikam\u0131zda g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 yegan\u0259 \u00e7ayd\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Ming\u0259\u00e7evir, Varvara, \u015e\u0259mkir, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 tikilib118.K\u0259nardan m\u0259nb\u0259yini g\u00f6t\u00fcr\u0259n \u00e7aylar(tranzit):-K\u00fcr, Araz, Samur, Qan\u0131x Qab\u0131rr\u0131 ,Tovuz\u00e7ay, Ox\u00e7u\u00e7ay119.Rejimi t\u0259nziml\u0259n\u0259n \u00e7aylar:-K\u00fcr, Araz, T\u0259rt\u0259r, A\u011fstafa, Tovuz\u00e7ay S\u0259rh\u0259d \u00e7aylar\u0131: Samur, Araz, Qan\u0131x, Qab\u0131rr\u0131, Bolqar\u00e7ay, Astara\u00e7ay Samur \u00e7ay\u0131 birba\u015fa X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr.120.Respublikam\u0131zda \u0259n iri g\u00f6l:Sar\u0131su121. \u018fn d\u0259rin g\u00f6l:-G\u00f6y g\u00f6ld\u00fcr122.Su anbarlar\u0131:-\u018fn b\u00f6y\u00fcy\u00fc Ming\u0259\u00e7evir su anbar\u0131d\u0131r. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikinci yeri Araz su qov\u015fa\u011f\u0131 tutur. Araz \u00fcz\u0259rind\u0259 B\u0259hramt\u0259p\u0259 v\u0259 Mil-Mu\u011fan su anbarlar\u0131 var. K\u00fcr\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 \u015e\u0259mkir, Varvara, Yenik\u0259nd su anbarlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay \u00fcz\u0259rind\u0259 S\u0259rs\u0259ng su anbar\u0131 var. Ab\u015feron \u0259razisind\u0259 Ceyranbatan su anbar\u0131 var.123.X\u0259z\u0259r D\u0259nizi:\u018fn d\u0259rin yeri L\u0259nk\u0259ran \u00e7\u00f6k\u0259kliyidir.Limanlar\u0131: Bak\u0131, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Maha\u00e7qalaAdalar\u0131:Bak\u0131 v\u0259 Ab\u015feron arxipelaqlar\u0131,\u00c7e\u00e7en, Tulen Yar\u0131madalar: Ab\u015feron, Buzaci, Manqustau, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 K\u00f6rf\u0259zl\u0259r: B\u00f6y\u00fck v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131z\u0131la\u011fac, Bay\u0131l buxtas\u0131, T\u00fcrkm\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n \u00e7aylar: Volqa, Ural, Emba, Samur, K\u00fcr, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n.X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 82%-i Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr X\u0259z\u0259rin \u015fimal hiss\u0259si q\u0131\u015fda donur.124.X\u0259z\u0259rin 3 b\u00f6y\u00fck problemi var:-S\u0259viyy\u0259 problemi-Ekoloji problemi-Bioloji problemTORPAQ, B\u0130TK\u0130 V\u018f ME\u015e\u018f \u00d6RT\u00dcY\u00dc125.Harada sar\u0131 torpaqlar yay\u0131l\u0131b?- L\u0259nk\u0259randa. Bu torpaqlarda \u00e7ay, limon, feyxoa, y\u0259ni sitrus meyv\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z bitkil\u0259ri bec\u0259rilir.126. Da\u011f qara torpaqlar\u0131:- B\u00f6y\u00fck Qafqazda (\u015eamax\u0131 v\u0259 \u0130smay\u0131ll\u0131) yay\u0131l\u0131b.127.D\u00fcz\u0259nlik \u0259razil\u0259rin torpaqlar\u0131:- boz, boz-qonur, boz-\u00e7\u0259m\u0259n v\u0259 \u015foran torpaqlar\u0131d\u0131r.128.\u015eoran torpaqlar:-K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b.129.Suvarma t\u0259tbiq edil\u0259n torpaqlar:- boz, boz-\u00e7\u0259m\u0259n. Suvarma t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259n torpaqlara d\u0259my\u0259 deyilir.130.Endemik bitkil\u0259r xasd\u0131r:-Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131131.Respublikam\u0131z\u0131n 11% \u0259razisini:-me\u015f\u0259 tutur.132. Me\u015f\u0259l\u0259rimiz \u0259sas\u0259n 3 a\u011fac n\u00f6v\u00fcnd\u0259n t\u0259\u015fkil olunub:1.F\u0131st\u0131q 2.Pal\u0131d3.V\u0259l\u0259s133.K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca:- tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri \u00e7oxdur.134.Az\u0259rbaycanda s\u0259hra:-yoxdur135.\u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f \u0259razil\u0259r:-Ab\u015feron yarmadas\u0131 (neft), Da\u015fk\u0259s\u0259n(da\u011f m\u0259d\u0259n kombinant tullant\u0131lar\u0131)136.Qoruqlar:Q\u0131z\u0131la\u011fac: heyvalar\u015eirvan: ceyranQarayaz\u0131: tuqay me\u015f\u0259siPirqulu: da\u011f me\u015f\u0259Alt\u0131a\u011fac: da\u011f me\u015f\u0259Qobustan: tarixi abid\u0259l\u0259rB\u0259sit\u00e7ay: \u015f\u0259rq \u00e7inar\u0131Hirkan: relikt v\u0259 endemiki bitkil\u0259rF\u0130Z\u0130K\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA137.Az\u0259rbaycanda 5 fiziki-co\u011frafi vilay\u0259t var:-B\u00f6y\u00fck Qafqaz-Ki\u00e7ik Qafqaz-K\u00fcr-da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi-Orta Araz-L\u0259nk\u0259ran138.B\u00f6y\u00fck Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Samur-D\u0259v\u0259\u00e7i fiziki-co\u011frafi rayonu-Qonaqk\u0259nd f\u0131ziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-Zaqatala-Lah\u0131c fiziki-co\u011fraf\u0131 rayonu-\u015eamax\u0131 (Da\u011fl\u0131q \u015eirvan) fiziki-co\u011frafi rayonu-Qobustan-Ab\u015feron fiziki-co\u011frafi rayonu.139.Ki\u00e7ik Qafqaz fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-G\u0259nc\u0259 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 fiziki-co\u011frafi rayonu-Qaraba\u011f vulkanik yaylas\u0131 f\u0131ziki co\u011frafi rayonu-H\u0259k\u0259ri f\u0131ziki co\u011frafi rayonu140.Orta Araz (Nax\u00e7\u0131van) fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-\u015e\u0259rur-Ordubad fiziki-co\u011frafi rayonu-G\u00fcnn\u00fct -Qap\u0131c\u0131q fiziki-co\u011frafi rayonu (Nax\u00e7\u0131van)141.L\u0259nk\u0259ran f\u0131ziki-co\u011frafi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-L\u0259nk\u0259ran fiziki-co\u011frafi rayonu-Tal\u0131\u015f da\u011flar\u0131 rayonu142.K\u00fcr da\u011faras\u0131 \u00e7\u00f6k\u0259kliyi fiziki-co\u011frafi vilay\u0259ti:-Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l fiziki-co\u011frafi rayonu-Qan\u0131x-\u018fyri\u00e7ay-Qazax-Qaraba\u011f-K\u00fcdril-\u015firvan-Arazboyu-K\u00fcr-ArazAZ\u018fRBAYCANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASl AZ\u018fRBAYCANIN \u018fHAL\u0130S\u0130143.Az\u0259rbaycan \u0259halisi:-art\u0131m\u0131n\u0131n ikinci tipin\u0259 aid edilir. SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycanda miqrasiya prosesi g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalinin \u00f6z daimi yerind\u0259n ba\u015fqa yer\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si miqrasiya adlan\u0131r. \u018fhalinin \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 getm\u0259sin\u0259 emiqrasiya adlan\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259n rus, erm\u0259ni, y\u0259hudi, ukraynal\u0131 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri qism\u0259n getmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistandan, Rusiyadan, Qazax\u0131standan v\u0259 dig\u0259r Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli miqdarda az\u0259rbaycanl\u0131, l\u0259zgi, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri g\u0259lmi\u015fdir. Erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011fdan g\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Aran v\u0259 Ab\u015feronda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. \u00d6lk\u0259 \u0259halisinin 51%-ni qad\u0131nlar t\u0259\u015fkil edir.Az\u0259rbaycan \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259dir. \u018fhalinin 90%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259d\u0259 ruslar, ukraynal\u0131lar, erm\u0259nil\u0259r, k\u00fcrdl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, tatlar, tal\u0131\u015flar, avarlar y\u0259hudil\u0259r, m\u0259sh\u0259ti t\u00fcrkl\u0259ri ya\u015fay\u0131rlar. Udinl\u0259r Q\u0259b\u0259l\u0259 rayonunun Nic k\u0259ndind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu \u0259razi Ab\u015feron yarmadas\u0131d\u0131r.144.\u018fhalinin \u0259n az s\u0131xl\u0131\u011fa malik \u0259razil\u0259ri:-Ac\u0131nohur- Ceyran\u00e7\u00f6l.\u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin pay\u0131n\u0131n artmas\u0131na v\u0259 onun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 urbanizasiya deyilir.145.Az\u0259rbaycanda ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259r var?-69.Onlardan 14-\u00fc respublika tabeliyind\u0259dir: Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018flibayraml\u0131), L\u0259nk\u0259ran, \u015e\u0259ki, Yevlax, Naftalan, Xank\u0259ndi, \u015eu\u015fa, Nax\u00e7\u0131van, Culfa, Ordubad.XALQ \u0130STEHLAKI MALLARI146.YUN M\u00dc\u018fSS\u0130S\u018fL\u018fR\u0130:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Yevlax. Yevlaxdak\u0131 yunun ilkin emal\u0131 fabriki Zaqafqaziyada \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fcd\u00fcr.147.XAL\u00c7A\u00c7ILIQ:-G\u0259nc\u0259 qism\u0259n Bak\u0131148.\u0130P\u018fK\u00c7\u0130L\u0130K:-\u015e\u0259ki, Xank\u0259ndi, Ordubad149.REKREAS\u0130YA (turizm) ehtiyatlar\u0131:X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahill\u0259ri (Nabran- Yalama, Zarat-Gil\u0259zi, \u015eimal Ab\u015feron), \u015e\u0259ki-Zaqatala, G\u0259nc\u0259-Qazax (G\u00f6yg\u00f6l).AQRAR-S\u018fNAYE KOMPLEKS\u0130150.K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 2 yolla inki\u015faf edir:1.EKSTENS\u0130V yol: bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131, \u0259kin sah\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 v\u0259 mal-qaran\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131lmaqla art\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yol \u0130O\u00d6-l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.2. \u0130NTENS\u0130V yol:bu zaman k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259d\u0259n, mal-qaran\u0131n say\u0131 art\u0131r\u0131lmadan, yeni daha m\u0259hsuldar toxum n\u00f6vl\u0259rinin, texnikan\u0131n, texnologiyan\u0131n, mineral g\u00fcbr\u0259l\u0259rinin daha m\u0259hsuldar mal-qara n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si hesab\u0131na h\u0259r bir \u0259kin sah\u0259sinin v\u0259 qaramal\u0131n m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si yolu il\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yol \u0130E\u00d6- l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.\u018fK\u0130N\u00c7\u0130L\u0130K151.TAXIL\u00c7ILIQ:- \u015e\u0259ki, \u0130smay\u0131ll\u0131, \u015eamax\u0131 ,A\u011fcab\u0259di, C\u0259lilabad, Sabirabad152.\u00c7\u018fLT\u0130K\u00c7\u0130L\u0130K:-L\u0259nk\u0259ranAstara153.PAMBIQLIQ:- Neft\u00e7ala, Salyan, Bil\u0259suvar, Sabirabad, Saatl\u0131,\u0130mi\u015fli, Beyl\u0259qan,A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r, Goranboy, K\u00fcrd\u0259mir, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, A\u011fsu154.T\u00dcT\u00dcN\u00c7\u00dcL\u00dcK:-\u015e\u0259ki,Zaqatala,Nax\u00e7\u0131van155.\u00c7AY\u00c7ILIQ:- L\u0259nk\u0259ran,Astara156.T\u018fR\u018fV\u018fZ\u00c7\u0130L\u0130K:-T\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 birinci yeri L\u0259nk\u0259ran Astara (fara\u015f t\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7iliyi), ikinci yeri is\u0259 Quba-Xa\u00e7maz (gecyeti\u015f\u0259n t\u0259r\u0259v\u0259z) tutur157.BOSTAN B\u0130TK\u0130L\u018fR\u0130:-Sabirabad, Saatl\u0131, Z\u0259rdab, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 Ab\u015feronda (Zir\u0259, T\u00fcrkan)158.KARTOF\u00c7ULUQ:-Tovuz, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015e\u0259mkir, G\u00f6yg\u00f6l, Qusar159.\u00dcZ\u00dcM\u00c7\u00dcL\u00dcK:-Ab\u015feron, Tovuz ,\u015e\u0259mkir, Qazax, A\u011fstafa, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259lilabad, \u015eamax\u0131, Nax\u00e7\u0131van160.MEYV\u018f\u00c7\u0130L\u0130K:-Quba Xa\u00e7maz tumlu meyv\u0259l\u0259r, \u015e\u0259ki Zaqatala q\u0259rz\u0259kli v\u0259 ya qoz l\u0259p\u0259li, K\u00fcr-Araz-quru subtropik meyv\u0259l\u0259r, L\u0259nk\u0259ran Astara sitrus meyv\u0259l\u0259r, Ab\u015feron c\u0259nub meyv\u0259\u00e7iliyi meyv\u0259l\u0259r, Nax\u00e7\u0131vanda-\u00e7\u0259yird\u0259kli meyv\u0259l\u0259r yeti\u015fdirilir161.HEYVANDARLIQ:-Yay otlaqlar\u0131 kimi da\u011fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0259m\u0259nlikl\u0259ri, q\u0131\u015f otlaqlar\u0131 kimi K\u00fcr-Araz, Samur D\u0259v\u0259\u00e7i oval\u0131qlar\u0131n\u0131n, Ac\u0131nohur-Ceyran\u00e7\u00f6l\u00fcn, Qobustan\u0131n, \u015e\u0259rur,Ordubad d\u00fcz\u0259nliyinin otlaqlar\u0131ndan istifad\u0259 olunur.162.BARAMA\u00c7ILIQ:Barama istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yeri Aran, 2-ci yeri \u015e\u0259ki-Zaqatala tutur.163.BALIQ\u00c7ILIQ:-Bu s\u0259naye sah\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259 K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n bal\u0131q ehtiyatlar\u0131na \u0259saslan\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck bal\u0131q kombinat\u0131 Neft\u00e7ala rayonundak\u0131 Bank\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259dir.N\u018fQL\u0130YYAT V\u018f \u0130QT\u0130SAD\u0130 \u018fLAQ\u018fL\u018fR164.D\u018fM\u0130RYOLU:-Bak\u0131-Rostov Bak\u0131-Tbilisi-Batumi (xarici)165.SU N\u018fQL\u0130YYATI:-\u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Bak\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, Aktau v\u0259 Bekta\u015f aras\u0131nda d\u0259miryolu g\u0259mi b\u0259r\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259yir. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 m\u0259ns\u0259bind\u0259n Yevlaxa q\u0259d\u0259r g\u0259mi\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131d\u0131r.166.AEROPORTLAR:-Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Nax\u00e7\u0131van, Q\u0259b\u0259l\u0259, L\u0259nk\u0259ran, Zaqatala.167.BORU K\u018fM\u018fR:-Ab\u015feron, Quba-Xa\u00e7maz, Aran, G\u0259nc\u0259-Qazax iqtisadi co\u011frafi rayonlar\u0131168.N\u018fQL\u0130YYAT QOV\u015eAQLARI :-M\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yer\u0259 deyilir. Bak\u0131, Yevlax, G\u0259nc\u0259, \u015eirvan \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r.169.\u0130p\u0259k yolu:-Az\u0259rbaycandan ke\u00e7ir.170.\u00d6lk\u0259mizin \u0259sas ticar\u0259t t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131:- T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Qazax\u0131stan, Ukrayna, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, B\u018f\u018f.172.Az\u0259rbaycan bu m\u0259hsullar\u0131 ixrac edir:-neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, pamb\u0131q lifi, \u0259lvan metallar, kimya s\u0259nayesi m\u0259hsullar\u0131, xal\u00e7a, meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z, spirtli i\u00e7kil\u0259r, t\u00fct\u00fcn m\u0259mulatlar\u0131, bal\u0131q.173.\u018fsas idxal m\u0259hsullar\u0131:- ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar, me\u015f\u0259 materiallar\u0131, tax\u0131l, elektronika s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131, un, bu\u011fda, sitrus bitkil\u0259ri, paltar.\u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONLA\u015eDIRMA174.Az\u0259rbaycanda :-5 co\u011frafi rayon onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 10 iqtisadi co\u011frafi rayon ayr\u0131l\u0131r:175.I.B\u00f6y\u00fck Qafqaz co\u011frafi rayonu.Onun daxilin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iqtisadi co\u011frafi rayonlar ayr\u0131l\u0131r:-1.AB\u015eERON \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU.T\u0259rkibi: Respublika tabeli Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, Ab\u015feron v\u0259 X\u0131z\u0131 inzibati rayonlar\u0131. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 1-cidir. \u018fsas ixtisasla\u015fma sah\u0259si neft v\u0259 t\u0259bii qaz hasilat\u0131, neft-kimya, \u00fczvi v\u0259 sintez kimyas\u0131. C\u0259nub meyv\u0259l\u0259ri, \u00fcz\u00fcm v\u0259 zeytun yeti\u015fdirilir. Qobustan v\u0259 Alt\u0131a\u011fac qoru\u011fu var. Ab\u015feronda rekreasiya ehtiyatlar\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 quru s\u0259rh\u0259di yoxdur. Urbanizasiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259, milli t\u0259rkibinin m\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 iqtisadi co\u011frafi rayonlar aras\u0131nda birinci yeri tutur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport (Bak\u0131) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ekoliji c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n g\u0259rgin regionu say\u0131l\u0131r2.QUBA-XA\u00c7MAZ iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Quba, Xa\u00e7maz, Qusar, \u015eabran (D\u0259v\u0259\u00e7i), Siy\u0259z\u0259n inzibati rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Meyv\u0259\u00e7ilik (tumlu) \u00fczr\u0259 Respublikada birinci yeri tutur. T\u0259r\u0259v\u0259z\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 (gec yeti\u015f\u0259n) ikinci yeri tutur. Siy\u0259z\u0259nd\u0259 neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Bak\u0131-Novorosiysk neft k\u0259m\u0259ri buradan ke\u00e7ir. Xaltan, Xa\u015f\u0131, Qalaalt\u0131 kimi mineral bulaqlar var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Xarici \u00f6lk\u0259 (Rusiya) \u0130I\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddi var. Aeroport yoxdur. Xa\u00e7mazda s\u0259rh\u0259d ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanlarla yana\u015f\u0131 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, tatlar da ya\u015fay\u0131rlar. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck rayonu olan Quba rayonu burada yerl\u0259\u015fir3.DA\u011eLIQ \u015e\u0130RVAN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: \u015eamax\u0131, \u0130smay\u0131ll\u0131, Qobustan, A\u011fsu inzibati rayonlar\u0131. T\u0259rkibind\u0259 Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Seysmik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259n f\u0259al zonad\u0131r. Heyvandarl\u0131q, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015f\u0131b. \u015e\u0259rab\u00e7\u0131l\u0131q yax\u015f\u0131 inki\u015faf edib. \u0130smay\u0131ll\u0131 v\u0259 Pirqulu qoruqlar\u0131 var. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. N\u0259qliyyat qov\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 aeroport yoxdur. Bak\u0131-Qazax avtomobil yolu rayon iqtisadiyyat\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u018fn iri \u015f\u0259h\u0259ri \u015eamax\u0131d\u0131r. Lah\u0131c q\u0259s\u0259b\u0259si memarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir v\u0259 muzey qoruq elan edilmi\u015fdir.4.\u015e\u018fK\u0130-ZAQATALA iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: Balak\u0259n, Zaqatala, Qax, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 respublika tabeli \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fn \u00e7ox \u0259razisi me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6rt\u00fcl\u0259n iqtisadi rayondur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1- ci, meyv\u0259\u00e7ilik (qoz l\u0259p\u0259li v\u0259 ya q\u0259rz\u0259kli) v\u0259 barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00dczr\u0259 2-ci yeri tutur. \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u0259ltik\u00e7ilik var. \u015e\u0259ki Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ip\u0259k\u00e7ilk s\u0259naye m\u0259rk\u0259zidir. Zaqatalada f\u0131nd\u0131qt\u0259mizl\u0259m\u0259 zavodu var. Q\u0259b\u0259l\u0259d\u0259 (Nic) v\u0259 O\u011fuzda udinl\u0259r ya\u015fay\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (Rusiya v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Balak\u0259nd\u0259 ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. 2 aeroportu ( Zaqatala v\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259) var. \u018fhalinin milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 avar,l\u0259zgi, g\u00fcrc\u00fc, saxur v\u0259 s. xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 ya\u015fay\u0131r. Yevlax-Balak\u0259n d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 h\u0259m rayondaxili, h\u0259m d\u0259 xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.176.II.Ki\u00e7ik Qafqaz co\u011frafi rayonu.-5.G\u018fNC\u018f-QAZAX \u0130QT\u0130SAD\u0130 CO\u011eRAF\u0130 RAYONU. T\u0259rkibi: Tovuz,Qazax,A\u011fstafa,G\u0259d\u0259b\u0259y,\u015e\u0259mkir,Da\u015fk\u0259s\u0259n, G\u00f6yg\u00f6l (Xanlar), Samux, Goranboy inzibati rayonlar v\u0259 Respublika tabeli G\u0259nc\u0259 v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. S\u0259nayenin inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 Ab\u015ferondan sonra 2-cidir.Burada qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, in\u015faat s\u0259nayesi yax\u015f\u0131 inki\u015faf etmi\u015fdir. \u015e\u0259mkir v\u0259 Yenik\u0259nd su elektrik stansiyalar\u0131 buradad\u0131r. Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 d\u0259mir filizi, Z\u0259ylikd\u0259 alunit, Qazaxda bentonit gill\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. G\u0259nc\u0259 \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6lk\u0259nin 2-ci \u015f\u0259h\u0259ridir. \u0130qtisadi rayon kartof\u00e7uluq v\u0259 \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Goranboyda pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q bec\u0259rilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 Qarayaz\u0131 qoruqlar\u0131 var. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri buradan ke\u00e7ir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Qazaxda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si var. G\u0259nc\u0259d\u0259 aeroport var. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Bak\u0131-Tbilisi d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 m\u00fch\u00fcm iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.6.K\u018fLB\u018fC\u018fR-LA\u00c7IN iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131 rayonlar\u0131. Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259r yoxdur. Haz\u0131rda \u0259razisi tamamil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur. Rayon qoyun\u00e7uluq v\u0259 d\u0259my\u0259 \u0259kin\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 ixtisasla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Me\u015f\u0259l\u0259ri geni\u015f sah\u0259 tutur. Qarag\u00f6l v\u0259 B\u0259sit\u00e7ay qorular\u0131 var. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir.B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ( \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. Aeroport yoxdur.7.YUXARl QARABA\u011e iqtisadi co\u011frafi rayonu.T\u0259rkibi: A\u011fdam, T\u0259rt\u0259r, Xocal\u0131, Xocav\u0259nd, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l inzibati rayonlar \u015eu\u015fa v\u0259 Xank\u0259ndi Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Rayon \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. \u00dcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, tax\u0131l\u00e7\u0131l\u0131q, heyvandarl\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Mehmana polimetal, \u015eahbulaq \u0259h\u0259ngda\u015f\u0131 yataqlar\u0131 var. T\u0259rt\u0259r\u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 T\u0259rt\u0259r SES f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Qoruq yoxdur. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.177.III. ARAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu:-T\u0259rkibi:A\u011fda\u015f, Ucar, G\u00f6y\u00e7ay, Z\u0259rdab, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul, B\u0259rd\u0259, A\u011fcab\u0259di, Beyl\u0259qan, \u0130mi\u015fli, Saatl\u0131, Sabirabad, Bil\u0259suvar, Salyan, Neft\u00e7ala inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 respublika tabeli Ming\u0259\u00e7evir, \u015eirvan (\u018fl\u0130 Bayraml\u0131), Yevlax \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycanda elektroenergetika s\u0259nayesi m\u0259rk\u0259zidir. Ming\u0259\u00e7evir v\u0259 Varvara SES-l\u0259r buradad\u0131r. Pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zidir. Barama\u00e7\u0131l\u0131q \u00fczr\u0259 1-ci yeri tutur. Quru subtropik meyv\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259v\u0259z-bostan m\u0259hsullar\u0131 yeti\u015fdirilir. \u015eoranl\u0131qlar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015eirvan, A\u011fg\u00f6l, T\u00fcryan\u00e7ay qoruqlar\u0131 var. K\u00fcr q\u0131ra\u011f\u0131nda tuqay me\u015f\u0259l\u0259ri var. Me\u015f\u0259l\u0259r \u00e7ox azd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Ceyhan, Bak\u0131-\u018frzurum k\u0259m\u0259rl\u0259ri ke\u00e7ir. Rekreasiaya ehtiyatlar\u0131 \u00e7ox azd\u0131r. \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bil\u0259suvarda ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var. Aeroport yoxdur. Yevlax v\u0259 \u015eirvan n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131d\u0131r. K\u00fcr \u00e7ay\u0131 ke\u00e7ir. Sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 respublikada \u0259n b\u00f6y\u00fck, \u0259halisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 ikinci iqtisadi rayondur.178.IV.L\u018fNK\u018fRAN-ASTARA co\u011fraf\u0131 (iqtisadi co\u011fraf\u0131) rayonu.-T\u0259rkibi:C\u0259lilabad, Masall\u0131, Astara, Lerik, Yard\u0131ml\u0131 inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Respublika tabeli L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri. \u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yerd\u0259dir. Hirkan v\u0259 Q\u0131z\u0131la\u011fac qoruqlar\u0131 var. Lerik v\u0259 Yard\u0131ml\u0131 rayonlar\u0131n\u0131 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u0259r diyar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. \u00c7ay v\u0259 sitrus meyv\u0259l\u0259ri yeti\u015fdirilir. T\u0259r\u0259v\u0259z (fara\u015f) istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 1-ci yerd\u0259dir. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. B\u00f6y\u00fck rekreasiya ehtiyatlar\u0131na malikdir. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.\u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. L\u0259nk\u0259randa aeroport var. Astarada ke\u00e7id m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir. Az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 tal\u0131\u015flar da n\u0131\u00fc\u0259yy\u0259n faiz t\u0259\u015fkil edir. Bak\u0131-Astara d\u0259mir v\u0259 avtomobil yollar\u0131 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r.179.V. NAX\u00c7IVAN co\u011frafi (iqtisadi co\u011frafi) rayonu.T\u0259rkibi: Bab\u0259k, Culfa, S\u0259d\u0259r\u0259k, \u015e\u0259rur, \u015eahbuz, K\u0259ng\u0259rli inzibati rayonlar\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa Muxtar Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri. Me\u015f\u0259 dem\u0259k olar ki, yoxdur. T\u00fct\u00fcn\u00e7\u00fcl\u00fck inki\u015faf etmi\u015fdir. Meyv\u0259\u00e7ilik (\u00e7\u0259yird\u0259kli), \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, barama\u00e7\u0131l\u0131q inki\u015faf etmi\u015fdir. Filiz faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131larla z\u0259ngindir. Burada A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 G\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc polimetal, Para\u011fa\u00e7ay molibden, Nehr\u0259m v\u0259 Duzda\u011f x\u00f6r\u0259k duzu, \u015eataxt\u0131 travertin yataqlar\u0131 vard\u0131r. Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Araz SES vard\u0131r. Badaml\u0131, Vayx\u0131r, Sirab mineral sular\u0131 var. H\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 (T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran v\u0259 Erm\u0259nistan) \u0259hat\u0259 olunub. Araz \u00e7ay\u0131 buradan ke\u00e7ir. Nax\u00e7\u0131vanda aeroport var. He\u00e7 bir iqtisadi rayonla h\u0259ms\u0259rh\u0259d deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur. S\u0259rh\u0259d m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri var.180.M\u0259rk\u0259zi il\u0259 uy\u011fun olmayan rayonlar:-Ab\u015feron-X\u0131rdalan, Qobustan-M\u0259r\u0259z\u0259, Samux-N\u0259bia\u011fah, S\u0259d\u0259r\u0259k-Heyd\u0259rabad.181.G\u0259nc\u0259d\u0259 2 rayon var:- Nizami v\u0259 K\u0259p\u0259z.182.Bak\u0131n\u0131n peyki :-Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259ridir.183.Adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r:- \u018flibayraml\u0131-\u015eirvan, D\u0259v\u0259\u00e7i-\u015eabran, Xanlar-G\u00f6yg\u00f6l. Bak\u0131da \u018fzib\u0259yov-X\u0259z\u0259r.184.Liman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:- Bak\u0131, Nef\u00e7ala, Salyan, L\u0259nk\u0259ran.D\u00dcNYANIN \u0130QT\u0130SAD\u0130 V\u018f SOS\u0130AL CO\u011eRAF\u0130YASI185.M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259nin 2 formas\u0131 m\u00f6vcuddur:1.Respublika2.Monarxiya.D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti respublikad\u0131r.Hakimiyy\u0259tin irs\u0259n ke\u00e7m\u0259si v\u0259 idar\u0259etm\u0259nin qeyri-se\u00e7kili orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t formas\u0131 monarxiyad\u0131r.186.Monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bunlard\u0131r:1.Yaponiya2.Bel\u00e7ika3.Malaziya4.Niderland5.Tailand6.L\u00fcksemburq7.Nepal8.K\u00fcveyt9.Oman10.B\u00f6y\u00fck Britaniya11.B\u018f\u018f12.Norve\u00e713. Qatar14. \u0130sve\u00e715.\u0130ordaniya16. Danimarka17.\u0130spaniya18. M\u0259rake\u015f187.Teokratik monarxiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:-Hakimiyy\u0259t din xadiml\u0259rinin \u0259lind\u0259dir1.S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u01312.Vatikan188.\u018fRAZ\u0130S\u0130 B\u00d6Y\u00dcK OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 Rusiya2 Kanada3 \u00c7in4 AB\u015e5 Braziliya6 Avstraliya7 Hindistan8 Argentina9 Qazax\u0131stan10 \u018flcazair,11 Meksika,12 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131189.\u018fHAL\u0130S\u0130 \u00c7OX OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1 \u00c7in2 Hindistan3 AB\u015e4 \u0130ndoneziya ( m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri arasmda \u0259n \u00e7ox \u0259halisi olan d\u00f6vl\u0259tdir 5. Braziliya6. Pakistan7. Rusiya8. Banqlade\u015f ( \u018fhalinin \u0259n s\u0131x oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir)9. Yaponiya10. Nigeriya11. Meksika190.\u018fHAL\u0130S\u0130 AZ OLAN D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Vatikan2. Nauru3. Palau4. Monako191.YARIMADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Norve\u00e7, \u0130sve\u00e7, Finlandiya-Sknadinaviya2. Danimarka-Yutlandiya3. \u0130spaniya, Portuqaliya, Andorra-Priney4. \u0130talya, San-Marino, Vatikan-Apenin5. Yunan\u0131stan, Bolqar\u0131stan, Makedoniya, Albaniya-Balkan6. T\u00fcrkiy\u0259-Ki\u00e7ik Asiya7. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, Y\u0259m\u0259n, Oman, B\u018f\u018f, Qatar-\u018fr\u0259bistan8. Hindistan-Hindistan9. Vyetnam, Laos, Kamboca, Myanma, Tailand- Hind \u00c7in10. KXDR, Koreya Respublikas\u0131-Koreya11. Somali-Somali192.ADA D\u00d6VL\u018fTL\u018fR\u0130:1. B\u00f6y\u00fck Britaniya2. \u0130slandiya3. \u0130rlandiya4. Malta5. Kipr6. B\u0259hreyn7. \u015eri-Lanka8. Bruney9. Sinqapur10.Madaqaskar11.Sey\u015fel adalar\u013112.Komor adalar\u013113.San-Tome v\u0259 Prinsipi14.Yeni Zelandiya15.Papua-Yeni Qvineya16. Fici17. Tonqa18. Kuba19.Yamayka20. Haiti21.Domnikan193. ARX\u0130PELAQ D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yaponiya2. Filippin3. \u0130ndoneziya4. Maldiv5. Solomon6. Mar\u015fal7. Baham194. B\u0130R ADADA YERL\u018f\u015e\u018fN 2 V\u018f DAHA \u00c7OX D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. Yeni Qvineya (Papua Yeni Qvineyas\u0131 v\u0259 Yeni Qvineya)2. Kalimantan (\u0130ndoneziya, Malayziya, Bruney)3. \u0130rlandiya (\u0130rlandiya v\u0259 \u015eimali \u0130rlandiya birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131)4. Haiti ( Haiti v\u0259 Domnikan)5. Odlu Torpaq ( Argentina v\u0259 \u00c7ili)6. Timor (\u0130ndoneziya v\u0259 Timor)195. MATER\u0130K DAX\u0130L\u0130 D\u00d6VL\u018fTL\u018fR:1. L\u00fcksemburq2. \u0130sve\u00e7r\u02593. Avstriya4. \u00c7exiya5. Slovakiya6. Macar\u0131stan7. Makedoniya8. Moldova9. Az\u0259rbaycan10. Erm\u0259nistan11. Qazax\u0131stan12. T\u00fcrkm\u0259nistan13. Monqolustan14. Bolivya15. Paraqvay16. \u018ffqan\u0131stan17. Uqanda18. MAR19. Mali196.ANKLAV D\u00d6VL\u018fTL\u018fR (bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131):1. Vatikan2. San-Marino3. Leseto197.\u0130E\u00d6 (inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r):1. AB\u015e2. Kanada3. Yaponiya4. Koreya Respublikas\u01315. Sinqapur6. CAR7. Avstraliya8. Yeni Zelandiya9. Norve\u00e710. \u0130sve\u00e711. Finlandiya12. \u0130slandiya13. Danimarka14. Almaniya15. Fransa16. Bel\u00e7ika17. Hollandiya18. L\u00fcksemburq19. B\u00f6y\u00fck Britaniya20. \u0130rlandiya21. Portuqaliya22. \u0130spaniya23. \u0130taliya24. Yunan\u0131stan25. Avstriya26. \u0130sve\u00e7r\u025927. \u0130srail198.B\u00d6Y\u00dcK YEDD\u0130L\u018fR QRUPU:1. AB\u015e2. Yaponiya3. Almaniya4. Fransa5. B\u00f6y\u00fck Britaniya6. \u0130taliya7. KanadaBEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLAR199.\u018fn n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilat :-Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r (BMT). 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. BMT-nin q\u0259rargah\u0131 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259ridir. BMT-nin \u0259sas v\u0259zif\u0259si d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll etm\u0259kdir.200. NATO (\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si)-h\u0259rbi siyasi blokdu201. Siyasi t\u0259\u015fkilatlar:- ABT (Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-\u018f\u00d6C (\u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti)-siyasi-\u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi-A\u015e (Avropa \u015euras\u0131)-siyasi-AT\u018fT (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-siyasi202. \u0130qtisadi t\u0259\u015fkilatlar:A\u0130 (Avropa \u0130ttifaq\u0131)-iqtisadiOPEK (Neft \u0130xrac Ed\u0259n \u00d6lk\u0259l\u0259r Birliyi)-iqtisadiEKO (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131)-iqtisadiT\u018fB\u0130\u0130 RESURSLAR203. Faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar:-\u0130ran v\u0259 Meksika k\u00f6rf\u0259zl\u0259ri, X\u0259z\u0259rd\u0259nizi, Q\u0259rbi Sibir, \u015eimali Afrika, \u015eimal d\u0259nizi204.TORPAQ RESURSLARI:\u018fkin \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z sah\u0259l\u0259r\u0259 Antraktida, Qrenlandiya, Alyaska, Rusiya v\u0259 Kanadan\u0131n \u015fimal\u0131, B\u00f6y\u00fck S\u0259hra, Avstraliyan\u0131n daxili s\u0259hralar\u0131, Amazon oval\u0131\u011f\u0131.205. Adamba\u015f\u0131na \u0259n \u00e7ox \u0259kin sah\u0259si d\u00fc\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Avstraliya, Kanada, Argentina, Rusiya, AB\u015e, Braziliya, CAR, Qazax\u0131stan206. ME\u015e\u018f RESURSLARI:- Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n me\u015f\u0259 sah\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r: Kanada, Finlandiya, \u0130sve\u00e7, RusiyaD\u00dcNYA \u018fHAL\u0130S\u0130207. T\u0259bii art\u0131m\u0131 y\u00fcks\u0259k olan \u00f6lk\u0259l\u0259r:-Hindistan, \u00c7in, \u0130ndoneziya, Meksika, Braziliya, Banqlade\u015f, Nigeriya, Pakistan208. Antropoloqlar d\u00fcnya \u0259halisini 3 \u0259sas irq\u0259 ay\u0131r\u0131rlar:1. Avropoid2. Monqoloid3. Ekvatorial (neqroid)209.Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 3-4 min xalq var , bunlar\u0131n \u00e7oxu azsayl\u0131d\u0131r. Say\u0131 100 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259 \u00e7ox olan xalqlar:-\u00c7in, hind, \u0259r\u0259b, t\u00fcrk, amerikan, rus, benqal, yapon, braziliyal\u0131, p\u0259ncabl\u0131, meksikal\u0131.210.Birmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Erm\u0259nistan Yaponiya, Pol\u015fa, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri211.\u00c7oxmill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259r:- Rusiya, Hindistan, Kanada, \u0130ran, Nigeriya, \u0130ndoneziya212. Daha geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f dil ail\u0259l\u0259ri:-Hind-Avropa, \u00c7in-Tibet, Malayziya-Polineziya, Sami-Hami, Altay231. D\u0130N:-Dinl\u0259ri d\u00fcnya v\u0259 milli dinl\u0259r\u0259 ay\u0131r\u0131rlar. D\u00fcnya dinl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir. Milli dinl\u0259r is\u0259 bir xalq\u0131n sitayi\u015f etdiyi dinl\u0259rdir.232. D\u00fcnya dinl\u0259ri bunlard\u0131r:1. \u0130slam (Asiyada v\u0259 Afrikada geni\u015f yay\u0131l\u0131b)2. Xristianl\u0131q (Avropa, Amerika, Avstraliya)3. Buddizm (Asiya)234. Milli dinl\u0259r bunlard\u0131r:1. \u0130nduizm (Hindistan)2. Konfisyanl\u0131q (\u00c7in)3. Sintoizm (Yaponiya)4. \u0130udaizm (\u0130srail)235. D\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u0259halinin s\u0131x c\u0259ml\u0259\u015fdiyi \u0259sas areallar:-\u015e\u0259rqi Asiya, C\u0259nubi Asiya, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Asiya, Q\u0259rbi Avropa, AB\u015e-\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqi236.\u018fhalinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 az olan yerl\u0259r:-\u015eimali Afrika, M\u0259rk\u0259zi Avstraliya, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015eimal-\u015e\u0259rqi Asiya, Amazon h\u00f6vz\u0259si237. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri:-Mexiko, Tokio, Nyu-York, Los-Ancles, Rio-de-Janeyro, Buenos-Ayres, Cakarta, Mumbay, \u015eanxay, Pekin, SeulT\u00dcRK D\u00dcNYASI238. T\u00fcrk xalqlar\u0131:-Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxildir.239. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bil\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r:1.Dil \u00fcmumiliyi2.\u015eifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 ( D\u0259d\u0259 Qorqud, O\u011fuz Xaqan, Manas )3.E1 s\u0259n\u0259ti4.Ad\u0259t \u0259n\u0259n\u0259240. Sah\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fckl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkiy\u02593. T\u00fcrkm\u0259nistan241. \u018fhalisi \u00e7ox olanlar:1. T\u00fcrkiy\u02592. \u00d6zb\u0259kistan3. T\u00fcrkm\u0259nistan242. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Az\u0259rbaycan2. T\u00fcrkiy\u02593. Qazax\u0131stan4. T\u00fcrkm\u0259nistan5. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan6. \u00d6zb\u0259kistan243.T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr relyef formas\u0131:-Kok\u015faaltay piki ( Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan )244. \u018fn al\u00e7aq n\u00f6qt\u0259si:-Turfan ( Sintzyan-Uy\u011fur)245. Daxili sular\u0131:-Amud\u0259rya, S\u0131rd\u0259rya, K\u00fcr, Araz, D\u0259cl\u0259, F\u0259rat, Q\u0131z\u0131l\u00fcz\u0259n, Ceyhan, Seyhan \u00e7aylar\u0131245. G\u00f6ll\u0259ri:-X\u0259z\u0259r, Aral, Balxa\u015f, Urmiya, Van, Tuz246. Bu\u011fda:-Qazax\u0131stan.247. Pamb\u0131q:-\u00d6zb\u0259kistan.248. Qarag\u00fcl qoyun\u00e7ulu\u011fu:- T\u00fcrkm\u0259nistan249. T\u0259yyar\u0259:-\u00d6zb\u0259kistan.250. Avtomobil:-T\u00fcrkiy\u0259251. Qazax\u0131stan M\u0259rk\u0259zi Asiyada yerl\u0259\u015f\u0259n t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:1. Qazax\u0131stan2. T\u00fcrkm\u0259nistan3. \u00d6zb\u0259kistan4. Q\u0131\u011f\u0131z\u0131stan","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#primaryimage","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg","contentUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/573258-3-4-53823.jpg","width":333,"height":240},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=2859#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/yusif.az\/main"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u00dcmumi D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc-AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan Tarixi"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/","name":"www.YUSIF.az","description":"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!","publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146","name":"auto61","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","caption":"auto61"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2859","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2859"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2859\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6437,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2859\/revisions\/6437"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2861"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2859"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2859"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2859"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}