{"id":3985,"date":"2019-03-17T00:51:40","date_gmt":"2019-03-16T20:51:40","guid":{"rendered":"http:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985"},"modified":"2019-03-17T00:51:40","modified_gmt":"2019-03-16T20:51:40","slug":"musahib%c9%99-ucun-m%c9%99lumatlar-dunya-gorusu-v%c9%99-az%c9%99rbaycan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985","title":{"rendered":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan"},"content":{"rendered":"<blockquote>\n<h3 style=\"text-align: center;\"><strong>D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan<\/strong><\/h3>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1.<strong>Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n kiml\u0259ri tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n<p><strong>Seyidov\u00a0<\/strong>M\u0259h\u0259rr\u0259m Mir\u0259ziz o\u011flu\u2014Nax\u00e7\u0131van MR \u015e\u0259rur RD\u0130\u015e n\u0259zdind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f inspektoru, milis kapitan\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u018fliyev\u00a0<\/strong>\u0130lham M\u00fcz\u0259ff\u0259r o\u011flu\u2014Nizami (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri) RD\u0130\u015e cinay\u0259t axtar\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili, milis leytenant\u0131.<\/p>\n<p><strong>Kovalyov\u00a0<\/strong>Yuri Petrovi\u00e7\u2014XTMD milis star\u015finas\u0131.<\/p>\n<p><strong>C\u0259bray\u0131lov\u00a0<\/strong>Mikay\u0131l \u018fhm\u0259diyy\u0259 o\u011flu\u2014\u015e\u0259ki \u015eD\u0130\u015e sah\u0259 inspektoru, milis ba\u015f leytenant\u0131.<\/p>\n<p><strong>Hac\u0131yev\u00a0<\/strong>\u018flif L\u0259tif o\u011flu\u2014Xocal\u0131 hava liman\u0131 x\u0259tt daxili i\u015fl\u0259r b\u00f6lm\u0259sinin r\u0259isi, milis mayoru.<\/p>\n<p><strong>M\u0259mm\u0259dov\u00a0<\/strong>S\u0259f\u0259r\u0259li Qurban o\u011flu\u2014A\u011fdam RD\u0130\u015e vzvod komandiri, milis leytenant\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u018fliyev\u00a0<\/strong>Yusif \u018fliyusif o\u011flu\u2014Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri D\u0130\u0130 PQKA 3-c\u00fc rotas\u0131n\u0131n milis n\u0259f\u0259ri, s\u0131ravi.<\/p>\n<p><strong>H\u00fcseynov\u00a0<\/strong>V\u00fcqar Tofiq o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis ba\u015f serjant\u0131.<\/p>\n<p><strong>Quliyev\u00a0<\/strong>Nof\u0259l Zahid o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis star\u015finas\u0131.<\/p>\n<p><strong>Abbasov\u00a0<\/strong>Mehdi Yusif o\u011flu\u2014XTMD rota komandiri, milis ba\u015f leytenant\u0131.<\/p>\n<p><strong>M\u00fcsl\u00fcmov\u00a0<\/strong>Valeh \u018flirza o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis serjant\u0131.<\/p>\n<p><strong><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 06.06.1992-ci il tarixli F\u0259rman\u0131 il\u0259. <\/em><\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan \u2013 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda siyasi-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259r. G\u00fcrc\u00fctanda ya\u015fayan Az\u0259rbaycanl\u0131lar. <\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Respublikas\u0131 aras\u0131nda diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259r 1992-ci il noyabr\u0131n 18-d\u0259 yarad\u0131l\u0131b. 1995-ci ilin fevral ay\u0131nda Bak\u0131da G\u00fcrc\u00fcstan s\u0259firliyinin, 1996-c\u0131 ilin mart ay\u0131nda is\u0259 Tbilisid\u0259 Az\u0259rbaycan s\u0259firliyinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131na \u0259lav\u0259 stimul verib.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda m\u00fcst\u0259qillikd\u0259n sonra yaranan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri iki m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 b\u00f6lm\u0259k olar. Birinci m\u0259rh\u0259l\u0259 &#8211; 1991-ci ild\u0259n 1993-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r olan m\u00fcdd\u0259ti \u0259hat\u0259 edir.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zviad_Qamsaxurdiya\">Zviad Qamsaxurdiya<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaranan g\u00fcrc\u00fc mill\u0259t\u00e7iliyi yerli az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u00e7evrildi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=G%C3%BCrc%C3%BC_mill%C9%99t%C3%A7iliyi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">G\u00fcrc\u00fc mill\u0259t\u00e7iliyi<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqazda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n milli m\u0259nafeyin\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259dirdi. 1993-c\u00fc ild\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyevin<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Eduard_%C5%9Eevardnadze\">Eduard \u015eevardnadzenin<\/a>\u00a0hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si C\u0259nubi Qafqazda iki xalq aras\u0131nda ziddiyy\u0259tl\u0259rin aradan qalxmas\u0131na k\u00f6m\u0259k etdi. Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 siyasi x\u0259tl\u0259r birl\u0259\u015fdirir:<\/p>\n<ol>\n<li>M\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259rin geni\u015fl\u0259nm\u0259si<\/li>\n<li>Qafqazda nisbi siyasi sabitliyin yaranmas\u0131<\/li>\n<li>Transqafqaz v\u0259 Transx\u0259z\u0259r magistral\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si<\/li>\n<li>Demokratik c\u0259miyy\u0259tin, h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259tin qurulmas\u0131<\/li>\n<\/ol>\n<p>G\u00fcrc\u00fcstan regionda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n yax\u0131n m\u00fctt\u0259fiql\u0259rind\u0259n biridir. G\u00fcrc\u00fcstanla Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan, Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum v\u0259 TRASEKA kimi qlobal enerji, n\u0259qliyyat-kommunikasiya layih\u0259l\u0259ri birl\u0259\u015fdirir. Bununla paralel olaraq, GUAM, Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 dig\u0259r qurumlar daxilind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ikit\u0259r\u0259fli strateji \u0259laq\u0259l\u0259ri daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirib. 1998-ci il sentyabr\u0131n 7-8-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f Tarixi B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Konfrans ke\u00e7irildi, 1998-ci il oktyabr\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstanla s\u0259rh\u0259dind\u0259 yeni k\u00f6rp\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu, 1999-cu il aprelin 17-d\u0259 is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bak%C4%B1-Supsa_neft_k%C9%99m%C9%99ri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259rini<\/a>\u00a0i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131. \u00d6t\u0259n d\u00f6vrd\u0259 h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin h\u0259yat\u0131nda tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Ceyhan_neft_ixrac_k%C9%99m%C9%99ri\">Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan neft ixrac k\u0259m\u0259rinin<\/a>\u00a0tikintisi sah\u0259sind\u0259 intensiv i\u015fl\u0259r apar\u0131l\u0131b. N\u0259hay\u0259t, 2005-ci il may\u0131n 24-25-d\u0259 neft k\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan, oktyabr\u0131n 12-d\u0259 is\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan hiss\u0259sinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si m\u0259rasimi ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p>Son zamanlar G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n b\u0259zi ictimai-siyasi dair\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi olan \u015fimal-q\u0259rb b\u00f6lg\u0259sin\u0259, h\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/David_Qareci_monast%C4%B1r%C4%B1\">David Qareci monast\u0131r\u0131<\/a>\u00a0\u0259razisin\u0259 v\u0259 b\u0259zi dig\u0259r torpaqlar\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q v\u0259 \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc formada iddialar ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>2012-ci il yekunlar\u0131na g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi 1 milyard dollardan \u00e7oxdur. Az\u0259rbaycan G\u00fcrc\u00fcstanda \u0259sas investor v\u0259 kreditor \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. G\u00fcrc\u00fcstan b\u00fcdc\u0259sin\u0259 \u0259n \u00e7ox vergi \u00f6d\u0259y\u0259n \u015firk\u0259t\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_D%C3%B6vl%C9%99t_Neft_%C5%9Eirk%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259tidir<\/a>.<\/p>\n<p>Tarixd\u0259n m\u0259lumdur ki, q\u0259dim zamanlardan G\u00fcney Qafqazda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f, dili, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, ad\u0259t\u2013\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri v\u0259 dini inamlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif olan iki q\u0259dim xalq \u2014 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r ayr\u0131\u2013ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fsalar da, dem\u0259k olar ki, \u0259sas\u0259n birg\u0259 qon\u015fuluq v\u0259 \u0259min\u2013amanl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar. Az\u0259rbaycan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc xalqlar\u0131n\u0131n dostlu\u011funun \u00e7ox q\u0259dim tarixi vard\u0131r. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri, \u0259b\u0259diya\u015far Heyd\u0259r \u018fliyev demi\u015fdir: \u201cG\u00fcrc\u00fcstan bizim \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u0131n qon\u015fu v\u0259 dost \u00f6lk\u0259dir. \u00c7ox b\u00f6y\u00fck tarixi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimiz vard\u0131r\u201d\u2026 Xalqlar\u0131m\u0131z aras\u0131ndak\u0131 bu dostluq tell\u0259ri h\u0259r iki xalq\u0131n klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131nda da \u00f6z b\u0259dii \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Buu Az\u0259rbaycan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u015fairl\u0259rind\u0259n Xaqaninin, Nizami G\u0259nc\u0259vinin, \u015e.Rustavelinin, M.P.Vaqifin, M.V.Vidadinin, A.Bak\u0131xanovun, M.\u015e\u0259finin, \u0130.\u00c7av\u00e7avadzenin, A.Seretelinin, Yakov Qoqeba\u015fvilinin, S\u0259m\u0259d Vur\u011funun, Karlo Kaladzenin v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar. Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan xalqlar\u0131 XX \u0259srin sonlar\u0131nda \u00f6zl\u0259rinin m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 suverenliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini yaratd\u0131lar v\u0259 tarixi d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini b\u0259rpa etdil\u0259r. Bu m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda siyasi, iqtisadi, m\u0259d\u0259ni v\u0259 dig\u0259r \u0259laq\u0259l\u0259r daha da inki\u015faf etmi\u015fdir.<br \/>\nBu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 xalqlar dostlu\u011funun car\u00e7\u0131s\u0131, \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev demi\u015fdir: \u201cG\u00fcrc\u00fc xalq\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 aras\u0131nda olan dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rinin \u00e7ox\u0259srlik tarixi var. \u018fsrl\u0259r boyu biz bir yerd\u0259, yan\u2013yana ya\u015fam\u0131\u015f\u0131q, bir\u2013birimiz\u0259 dayaq olmu\u015fuq. Torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 yadelli q\u0259sbkarlardan birlikd\u0259 qorumu\u015fuq. Xalqlar\u0131m\u0131z\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131, m\u00fcst\u0259qilliyi u\u011frunda birlikd\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f\u0131q\u201d. Bu m\u0259nada indiki \u015f\u0259raitd\u0259 xalqlar\u0131m\u0131z aras\u0131ndak\u0131 mehriban qon\u015fuluq v\u0259 dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rini daha da inki\u015faf etdirilm\u0259sini t\u0259nziml\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r s\u0259viyy\u0259sind\u0259 Bak\u0131da \u201cG\u00fcrc\u00fc M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zi\u201dnin v\u0259 Tbilisid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zi\u201dnin yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc olard\u0131\u2026 Art\u0131q bu sah\u0259d\u0259 f\u0259rdi t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskarl\u0131qla m\u00fc\u0259yy\u0259n i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr (Az\u0259rbaycan, g\u00fcrc\u00fc, rus dill\u0259rind\u0259 kitablar v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r \u00e7ap olunmu\u015fdur). Bak\u0131da \u201cG\u00fcrc\u00fc M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zi\u201dnin v\u0259 Tbilisid\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zi\u201dnin yarad\u0131lmas\u0131 m\u00fcasir h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir.<br \/>\nAz\u0259rbaycan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc xalqlar\u0131n\u0131n tarixi \u0259laq\u0259l\u0259rinin h\u0259r iki m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, klassik Az\u0259rbaycan \u015fairl\u0259ri v\u0259 m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259ri G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131 haqq\u0131nda (XII\u2013XIX \u0259srl\u0259r), G\u00fcrc\u00fcstan XX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda, G\u00fcrc\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 Bak\u0131da \u015eota Rustaveli, Nikoloz Barata\u015fvili, \u0130liya \u00c7av\u00e7avadze, Tbilisid\u0259 is\u0259 Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov, Mirz\u0259 \u015e\u0259fi Vazeh, Mirz\u0259 C\u0259lil g\u00fcnl\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si, Az\u0259rbaycan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc dill\u0259rinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rinn ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi t\u0259dbirl\u0259r faydal\u0131 olard\u0131.<br \/>\nYuxar\u0131da qeyd olunanlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq Az\u0259rbaycanda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131n\u0131n haz\u0131rlan\u0131b h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si xalqlar\u0131m\u0131z aras\u0131nda mehriban qon\u015fuluq v\u0259 dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin y\u00fcks\u0259l\u0259n x\u0259tl\u0259 inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259 olard\u0131: T\u0259hsil sah\u0259sind\u0259: \u2014 Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259k perspektivl\u0259rini inki\u015faf etdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin birind\u0259 \u2014 Bak\u0131 Slavyan Universitetinin t\u0259rkibind\u0259 \u201cTarix v\u0259 Az\u0259rbaycan\u2013g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131\u201d fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc olard\u0131.<br \/>\nOnu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Tarix v\u0259 Az\u0259rbaycan\u2013g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131 fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259si G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n q\u0259dim v\u0259 z\u0259ngin arxivl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, \u0259d\u0259biyyat\u0131, inc\u0259s\u0259n\u0259ti, folkloru (\u015fifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131, xalq musiqisi, xalq r\u0259qsl\u0259ri), teatr\u0131, inc\u0259s\u0259n\u0259ti, xalq maarifi il\u0259 bilavasit\u0259 ba\u011fl\u0131 olan \u00e7oxsayl\u0131 arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rinin, c\u00fcngl\u0259rin, \u0259lyazmalar\u0131n t\u0259dqiq edilm\u0259si v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131na imkan yaratm\u0131\u015f olard\u0131. Az\u0259rbaycan ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin birind\u0259 Tarix v\u0259 Az\u0259rbaycan\u2013g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131 fak\u00fclt\u0259sinin, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 T\u0259tbiqi Az\u0259rbaycan dili, T\u0259tbiqi g\u00fcrc\u00fc dili, Az\u0259rbaycan v\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u0259d\u0259biyyatlar\u0131, Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan tarixi kafedralar\u0131n\u0131n t\u0259sis edilm\u0259si faydal\u0131 olard\u0131.<br \/>\nTarix v\u0259 Az\u0259rbaycan\u2013g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131 fak\u00fclt\u0259sinin m\u0259zunlar\u0131ndan \u2013 ali t\u0259hsilli m\u00fct\u0259x\u0259ssis \u2014 pedaqoji kadr kimi \u00fcmumt\u0259hsil v\u0259 ali m\u0259kt\u0259bin yuxar\u0131da ad\u0131 qeyd olunan kafedralarda m\u00fc\u0259llim kimi istifad\u0259 etm\u0259k olar. H\u0259min kadrlardan az\u0259rbaycandilli m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u201c\u2018G\u00fcrc\u00fc dili\u201d f\u0259nnind\u0259n t\u0259dris proqram\u0131, d\u0259rslikl\u0259r, d\u0259rs v\u0259saitl\u0259ri, metodik g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259r, \u0259yani v\u0259saitl\u0259r, \u0259yani t\u0259bli\u011fat vasit\u0259l\u0259ri v\u0259 s. haz\u0131rlanmas\u0131nda v\u0259 g\u00fcrc\u00fcdilli m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d f\u0259nnind\u0259n t\u0259dris proqram\u0131, d\u0259rslikl\u0259r, d\u0259rs v\u0259saitl\u0259ri, metodik g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259r, \u0259yani v\u0259saitl\u0259r, \u0259yani t\u0259bli\u011fat vasit\u0259l\u0259ri v\u0259 s. haz\u0131rlanmas\u0131nda istifad\u0259 etm\u0259k olar.<br \/>\n\u2013Az\u0259rbaycanda g\u00fcrc\u00fcdilli m\u0259kt\u0259bl\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259hsil Nazirliyind\u0259, he\u00e7 olmasa bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r g\u00fcrc\u00fcdilli m\u00fct\u0259x\u0259ssis\u2013metodistin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da vacibdir.<br \/>\n\u2013G\u00fcrc\u00fcstanda az\u0259rbaycandilli m\u0259kt\u0259bl\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyind\u0259, he\u00e7 olmasa, bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycandilli m\u00fct\u0259x\u0259ssis metodistin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da vacibdir.<br \/>\nElmi\u2013t\u0259dqiqat sah\u0259sind\u0259: Tarixi ha\u015fiy\u0259 \u2014 Tarixd\u0259n m\u0259lum oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r tarix boyu mehriban qon\u015fuluq, dostluq, \u0259min\u2013amanl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, yadelli i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qar\u015f\u0131 birlikd\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015flar v\u0259 do\u011fma V\u0259t\u0259nl\u0259rinin azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fl\u0259r\u2026Bu da q\u0259dim Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin m\u0259skunla\u015fmas\u0131na v\u0259 burada \u00f6zl\u0259rinin milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tini d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 geni\u015f imkan vermi\u015fdir\u2026 Bel\u0259c\u0259 tarix\u0259n q\u0259dim Tiflis \u015f\u0259h\u0259ri Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin (az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n) M\u0259d\u0259ni M\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir\u2026 Bu da, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, h\u0259m \u015eimal qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131 \u2014 \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 C\u0259nub qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n \u2014 \u0130ran \u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131 narahat edirdi\u2026N\u0259hay\u0259t, \u201cXalqlar h\u0259bsxanas\u0131\u201d adlanan \u00c7ar Rusiyas\u0131 il\u0259 \u0130ran \u015fahl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z aralar\u0131nda s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015f\u0259r\u0259k G\u00fcney Qafqaz\u0131 iki yer\u0259 par\u00e7alamaq plan\u0131n\u0131 haz\u0131rlad\u0131lar\u2026Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tarixi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri olan bu \u00f6lk\u0259l\u0259r XVIII \u0259srin son onilliyind\u0259n v\u0259 XIX \u0259srin ilk 20\u2013ci ill\u0259rind\u0259n \u00f6zl\u0259rinin strateji planlar\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 geni\u015f i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q m\u00fcharib\u0259l\u0259rin\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u00c7ar Rusiyas\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259 1801\u2013ci ild\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131 v\u0259 sonra is\u0259, 1803\u2013c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131na ba\u015flad\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal etdiyi d\u00f6vrd\u0259 \u0130ran \u015fahl\u0131\u011f\u0131 da Az\u0259rbaycan\u0131n C\u0259nub \u0259razil\u0259rini tutma\u011fa ba\u015flad\u0131\u2026 v\u0259 n\u0259hay\u0259t, 1813\u2013c\u00fc il G\u00fcl\u00fcstan v\u0259 1828\u2013ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n 144 min kvadratkilometrlik \u0259razisinin \u201cXalqlar h\u0259bsxanas\u0131\u201d adlanan \u00c7ar Rusiyas\u0131, 356 min kvadratkilometrlik \u0259razisi is\u0259 \u0130ran \u015fahl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si h\u00fcquqi bax\u0131mdan \u0259sasland\u0131r\u0131ld\u0131\u2026 Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, b\u0259dxah qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin n\u0259tic\u0259si olaraq, h\u0259m Az\u0259rbaycan\u0131n, h\u0259m d\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tarixi d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 q\u0259sd edildi. \u00c7ar Rusiyas\u0131 G\u00fcney Qafqazda m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k v\u0259 idar\u0259etm\u0259ni t\u0259nziml\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 cani\u015finlik idar\u0259si yaratd\u0131\u2026<br \/>\nN\u0259hay\u0259t, XX \u0259srin ilk 20 illiyind\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131 xalqlar\u0131n inqilabi h\u0259r\u0259kat\u0131 dal\u011falar\u0131 b\u00fcr\u00fcd\u00fc. \u018flb\u0259tt\u0259, bu inqilabi dal\u011falarda Bak\u0131 v\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin f\u0259hl\u0259 sinfi d\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edirdi\u2026Bel\u0259c\u0259 d\u0259 XX \u0259srin ikinci onilliyind\u0259 bir t\u0259r\u0259fd\u0259n G\u00fcney Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n (Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin) milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 303 il \u00c7ar Rusiyas\u0131nda hakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131nda olan Romanovlar s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259tinin laxlamas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 1917\u2013ci ilin fevral\u0131nda Romanovlar monarxiyas\u0131na son qoyuldu\u2026v\u0259 bel\u0259likl\u0259 d\u0259, \u00c7ar Rusiyas\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na bird\u0259f\u0259lik son qoyuldu\u2026Bu siyasi m\u00fcnbit \u015f\u0259raitd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k uzun m\u00fcdd\u0259t \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259si alt\u0131nda olan xalqlar \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 suverenliyini elan etdi v\u0259 tarixi d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini yenid\u0259n b\u0259rpa etdi\u2026<br \/>\nO c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 1918\u2013ci ilin 28 may\u0131nda Az\u0259rbaycanda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi b\u0259rpa olundu\u2026v\u0259 \u00f6lk\u0259 m\u00fcst\u0259qillik yolu il\u0259 ir\u0259lil\u0259diyi bir d\u00f6vrd\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u201cXalqlar h\u0259bsxanas\u0131\u201d olan \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n varisi elan ed\u0259r\u0259k, 1920\u2013ci ilin 28 aprelind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 yenid\u0259n \u2014 ikinci d\u0259f\u0259 i\u015f\u011fal etdi v\u0259 70 il \u00f6z hakimiyy\u0259tini davam etdirdi\u201d. Bu aqib\u0259ti eyni il\u0259 qon\u015fu g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131 da ya\u015fad\u0131. 1918\u2013ci ilin 26 may\u0131nda g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131 da \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131 yaratd\u0131\u2026 Lakin Rusiya Federasiyas\u0131 1921\u2013ci ilin 23 fevral\u0131nda G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 da yenid\u0259n \u2014ikinci d\u0259f\u0259 i\u015f\u011fal etdi\u2026Bel\u0259c\u0259, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n da m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 son qoyuldu\u2026v\u0259 70 il G\u00fcrc\u00fcstan da Sovet imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 ya\u015famal\u0131 oldu\u2026 Onu da qeyd ed\u0259k ki, 1922\u2013ci ild\u0259 sabiq SSR\u0130 yarad\u0131lark\u0259n Zaqafqaziya respublikalar\u0131 vahid halda d\u00f6vl\u0259t subyekti kimi SSR\u0130\u2013nin t\u0259rkibin\u0259 birl\u0259\u015fdirildi v\u0259 bu d\u00f6vl\u0259t strukturunun m\u0259rk\u0259zi Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirildi\u2026<br \/>\nN\u0259hay\u0259t, 70 il d\u00fcnyaya meydan oxuyan SSR\u0130 imperiyas\u0131 1991\u2013ci ild\u0259 \u00e7\u00f6kd\u00fc v\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259lik da\u011f\u0131ld\u0131 v\u0259 onun \u0259razisind\u0259 15 yeni m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yarand\u0131. O c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan xalqlar\u0131 da yenid\u0259n \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 v\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131na qovu\u015fdu\u2026<br \/>\nG\u00fcrc\u00fcstan\u0131n q\u0259dim v\u0259 m\u00fcasir arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan tarixi materiallar v\u0259 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259r aras\u0131nda Az\u0259rbaycanla bilavasit\u0259 ba\u011fl\u0131 olan minl\u0259rl\u0259 tarixi materiallar, r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin m\u00fcxt\u0259lif ara\u015fd\u0131rmalar vard\u0131r. Odur ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixi il\u0259 yax\u0131ndan ba\u011fl\u0131 olan h\u0259min materiallar\u0131n sistemli v\u0259 ard\u0131c\u0131l olaraq ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b xalq\u0131m\u0131za \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 vacibdir. Bu m\u0259nada onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, he\u00e7 bir xalq\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixini yaln\u0131z Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olan arxiv materiallar\u0131, kitablar, c\u00fcngl\u0259r, s\u0259yyahlar\u0131n qeydl\u0259ri, r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259r, xatir\u0259l\u0259r v\u0259 s. il\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l, \u0259sasl\u0131 v\u0259 obyektiv halda ara\u015fd\u0131rmaq qeyri\u2013m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr\u2026H\u0259m\u00e7inin onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, h\u0259r bir xalq v\u0259 ya xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc ba\u015fqa bir xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259qdim ed\u0259rk\u0259n ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn ana dili vasit\u0259sil\u0259 xalq\u0131n\u0131n milli m\u0259d\u0259ni\u2013etik s\u0259viyy\u0259sinin m\u00fcasir durumu il\u0259 t\u0259qdim edir. Bu da \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin m\u00fcasir m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rinin t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir\u2026<br \/>\nYuxar\u0131da qeyd olunanlar\u0131 h\u0259yatda realla\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da qeyd olunan probleml\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259si vacibdir: \u2013\u201dTarix v\u0259 Az\u0259rbaycan \u2013 g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131\u201d fak\u00fclt\u0259sinin m\u0259zunlar\u0131ndan ali t\u0259hsilli kadr kimi Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq institutlar\u0131nda elmi i\u015f\u00e7i kimi v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 sah\u0259sind\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i kadrlar kimi istifad\u0259 etm\u0259k olar.<br \/>\n\u2013Diplomatik sah\u0259d\u0259: G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 s\u0259firlik v\u0259 ya konsulluq \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00fcrc\u00fc dilini bilm\u0259si vacibdir. \u00c7\u00fcnki \u201cAz\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda\u201d qanununun \u201cD\u00f6vl\u0259t dilinin beyn\u0259lxalq yaz\u0131\u015fmalarda i\u015fl\u0259nm\u0259si\u201d adlanan 12 madd\u0259sind\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi \u201c12.2 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq yaz\u0131\u015fmalar\u0131 d\u00f6vl\u0259t dilind\u0259 apar\u0131l\u0131r. Bel\u0259 yaz\u0131\u015fmalar z\u0259ruri hallarda d\u00f6vl\u0259t dili il\u0259yana\u015f\u0131, m\u00fcvafiq xarici dill\u0259rd\u0259n birind\u0259 d\u0259 apar\u0131la bil\u0259r\u2026\u201d.<br \/>\nDem\u0259li, G\u00fcrc\u00fcstanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Az\u0259rbaycan s\u0259firliyinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 da h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l g\u00fcrc\u00fc dilini bilm\u0259lidirl\u0259r. Az\u0259rbaycan Prezident Aparat\u0131nda, Nazirl\u0259r Kabinetind\u0259, Milli M\u0259clisd\u0259, h\u0259m\u00e7inin ayr\u0131\u2013ayr\u0131 nazirlikl\u0259rd\u0259 d\u0259 g\u00fcrc\u00fcdilli milli kadrlardan istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r.<br \/>\nYuxar\u0131da qeyd olunanlardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Bak\u0131 Slavyan Universitetinin n\u0259zdind\u0259 Tarix v\u0259 Az\u0259rbaycan\u2013g\u00fcrc\u00fc filologiyas\u0131 fak\u00fclt\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259si Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda \u00fcmumi t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131na m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r. \u00dcmidvar\u0131q ki, \u0259laq\u0259dar t\u0259\u015fkilatlar bu bar\u0259d\u0259 \u00f6z s\u00f6z\u00fcn\u00fc dey\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259d\u0259d \u00c7obanov, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor.<\/p>\n<p><strong>G\u00fcrc\u00fcstan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>\u00a0h\u00fcdudlar\u0131nda tarix\u0259n ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n icmas\u0131. G\u00fcrc\u00fcstanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n etnik t\u0259rkibini Qarapapaqlar, Q\u0131p\u00e7aqlar, Saklar, G\u00f6g\u0259rl\u0259r v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkdilli tayfalar t\u0259\u015fkil edir. Haz\u0131rda az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259sas\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bor\u00e7al\u0131 (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kvemo_Kartli\">Kvemo Kartli<\/a>), Kaxeti v\u0259 Msxeta-Mtianeti b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259, Acar\u0131stan MR-da, h\u0259m\u00e7inin Tbilisi, Rustavi v\u0259 Aqara \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 tarix\u0259n kompakt \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. 2007-ci il\u0259 olan t\u0259xmin\u0259 \u0259sas\u0259n saylar\u0131\u00a0<strong>360,000<\/strong>\u00a0n\u0259f\u0259rdir . H\u0259l\u0259 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>\u0131n c\u0259nub v\u0259 c\u0259nub-\u015f\u0259rq \u0259rzisind\u0259 t\u00fcrkdilli tayfalar\u0131n ya\u015famas\u0131 haqq\u0131nda \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r, c\u00fcml\u0259d\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCl%C9%99r\">g\u00fcrc\u00fc<\/a>\u00a0m\u0259n\u015f\u0259li tarix\u00e7il\u0259rin v\u0259 etnoqraflar\u0131n da etiraflar\u0131 m\u00f6vcuddur. XV-XV \u0259srl\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqazda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkl%C9%99r\">t\u00fcrk<\/a>\u00a0faktorunun g\u00fccl\u0259nm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstana<\/a>\u00a0da etnik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n k\u00fctl\u0259vi k\u00f6\u00e7 etm\u0259si m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. Bor\u00e7al\u0131n\u0131n da\u011f\u0259t\u0259yi v\u0259 da\u011fl\u0131q b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 haz\u0131rda m\u00f6vcud olan k\u0259ndl\u0259rin bir \u00e7oxu m\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259 meydana g\u0259lmi\u015f v\u0259 ya b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fcr. XVII \u0259srin ilk yar\u0131s\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0\u015fahlar\u0131, x\u00fcsusil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/I_%C5%9Eah_Abbas\">I \u015eah Abbas<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n Kartli v\u0259 Kaxeti \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisin\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u0131n Fereydan \u0259yal\u0259tin\u0259 is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCl%C9%99r\">g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin<\/a>\u00a0k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 ya k\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn stimulla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 b\u0259zi tarix\u00e7il\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n dini-etnik ayr\u0131se\u00e7kilik kimi xarakteriz\u0259 edils\u0259 d\u0259, \u015fahl\u0131\u011f\u0131n \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan xalqlar\u0131n co\u011frafi diversifikasiya edilm\u0259si yolu il\u0259 idar\u0259 edilm\u0259sinin asanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi tarixi m\u00fchakim\u0259l\u0259r daha inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bu g\u00fcn G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n bir \u00e7ox b\u00f6lg\u0259sind\u0259 v\u0259 iri ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar kompakt \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259skunla\u015f\u0131blar. Az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259sas\u0259n Bor\u00e7al\u0131 (Kvemo-Kartli) v\u0259 Kaxeti regionlar\u0131nda c\u0259ml\u0259\u015fibl\u0259r. Haz\u0131rda Tiflisin Meydan, Orta\u00e7ala, Vera, Va\u015fl\u0131cuvar, Saburtalo, Sanzona v\u0259 Varketili massivl\u0259rind\u0259 kompakt \u015f\u0259kild\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. 2002-ci ild\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f \u0259hali siyah\u0131yaalmas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131 284,8 min n\u0259f\u0259rdir. 90-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n sosial v\u0259ziyy\u0259tin \u00e7\u0259tinliyi \u00fcz\u00fcnd\u0259n y\u00fcks\u0259k emiqrasiya v\u0259 do\u011fum s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq \u0259halinin say\u0131nda azalma m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir. Bel\u0259 ki, 1989-cu ild\u0259n \u00f6t\u0259n 13 il \u0259rzind\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131 7,4% azalm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla bel\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n emiqrasiyas\u0131 dig\u0259r etnik azl\u0131qlarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha ki\u00e7ikmiqyasl\u0131 oldu\u011fundan \u00f6lk\u0259 \u0259halisinin c\u0259mi say\u0131nda onlar\u0131n x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi 5,7%-d\u0259n 6,5%-d\u0259k artm\u0131\u015fd\u0131r<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Beyn\u0259lxalq \u00f6hd\u0259likl\u0259ri. <\/strong><\/li>\n<li><strong>Xocal\u0131 faci\u0259si. Faci\u0259nin d\u00fcnyaya tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992-ci<\/a>\u00a0il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_fevral\">fevral\u0131n 25-d\u0259n<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26-na<\/a>\u00a0ke\u00e7\u0259n gec\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_(%C5%9F%C9%99h%C9%99r)\">Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal ed\u0259rk\u0259n,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">etnik az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f soyq\u0131r\u0131md\u0131r. Bu faci\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si zaman\u0131 ba\u015f vermi\u015f \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biridir.Bu soyq\u0131r\u0131m zaman\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid vermi\u015fdir.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_fevral\">fevral\u0131n 25-d\u0259n<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26-na<\/a>\u00a0ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri SSR\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0(Stepanakert) \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n zirehli texnikas\u0131 v\u0259 h\u0259rbi hey\u0259tinin k\u00f6m\u0259kliyi il\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etdi. H\u00fccumdan \u0259vv\u0259l, fevral\u0131n 25-i ax\u015fam \u015f\u0259h\u0259r toplardan v\u0259 a\u011f\u0131r artileriyadan \u015fidd\u0259tli at\u0259\u015f\u0259 tutuldu. N\u0259tic\u0259d\u0259, fevral\u0131n 26-\u0131 s\u0259h\u0259r saat 5 rad\u0259l\u0259rind\u0259 Xocal\u0131 tam alova b\u00fcr\u00fcnd\u00fc. M\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nan \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 qalm\u0131\u015f t\u0259qrib\u0259n 2500 n\u0259f\u0259r xocal\u0131l\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunun m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7atmaq \u00fcmidi il\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etdi. Amma bir g\u00fcn\u00fcn i\u00e7ind\u0259 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silin\u0259n \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk ed\u0259n 2500 Xocal\u0131 sakinind\u0259n 613-\u00fc d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259sin\u0259 tu\u015f g\u0259lib q\u0259tliam\u0131n qurban\u0131 oldu. Bu soyq\u0131r\u0131m n\u0259tic\u0259sind\u0259 63-\u00fc u\u015faq, 106-\u0131 qad\u0131n, 70-i qoca v\u0259 qar\u0131 olmaqla \u2013 613 n\u0259f\u0259r Xocal\u0131 sakini q\u0259tl\u0259 yetirildi, 8 ail\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv edildi, 25 u\u015faq h\u0259r iki valideynini, 130 u\u015faq valideynl\u0259rind\u0259n birini itirdi. D\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259sin\u0259 tu\u015f g\u0259lib yaralanan 487 n\u0259f\u0259rd\u0259n 76-s\u0131 u\u015faq idi. 1275 xocal\u0131l\u0131 \u0259sir, 150 xocal\u0131l\u0131 itkin d\u00fc\u015fd\u00fc. D\u00f6vl\u0259tin v\u0259 \u0259halinin \u0259mlak\u0131na\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_aprel\">1 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992-ci<\/a>\u00a0il tarixin\u0259 olan qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 5 mlrd. rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 ziyan vurulmu\u015fdur.Bu hadis\u0259 Az\u0259rbaycanda v\u0259 qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131&#8221;<\/em>,\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;<\/em>\u00a0kimi an\u0131l\u0131r. Erm\u0259nistanda is\u0259 bu \u0259m\u0259liyyat\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc&#8221;<\/em>,\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 hadis\u0259si&#8221;<\/em>\u00a0terminl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. Q\u0259rb v\u0259 d\u00fcnya m\u0259tbuat\u0131\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131&#8221;<\/em>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>&#8220;Khojaly Massacre&#8221;<\/em>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Frans%C4%B1z_dili\">fr.<\/a>\u00a0<em>&#8220;Massacre de Khodjaly&#8221;<\/em>) terminind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir. &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t&#8221; beyn\u0259lxalq kampaniyas\u0131n\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259si ild\u0259n-il\u0259 art\u0131r<\/p>\n<p>Leyla \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc soyq\u0131r\u0131m\u0131 fakt\u0131n\u0131n xaricd\u0259 tan\u0131nmas\u0131 prosesin\u0259 b\u00f6y\u00fckt\u00f6hf\u0259 verib \u00d6lk\u0259mizin d\u00fcnya birliyin\u0259 inteqrasiyas\u0131, respublikam\u0131z\u0131n t\u0259r\u0259qqisi, xalq\u0131m\u0131z\u0131n rifah hal\u0131n\u0131ndaha da yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 ulu \u00f6nd\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyi siyas\u0259tin t\u0259dqiqedilm\u0259sin\u0259, t\u0259\u015fviqat\u0131na, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin \u00fcmummmilli ideyalar\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na d\u0259st\u0259kver\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev Fondu Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 dinamik inki\u015faf\u0131na, \u00f6lk\u0259mizd\u0259v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti quruculu\u011fu prosesinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 layiqli t\u00f6hf\u0259 verir. Heyd\u0259r \u018fliyevFondu h\u0259yata ke\u00e7irdiyi u\u011furlu layih\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6lk\u0259mizin d\u00fcnya miqyas\u0131ndak\u0131 n\u00fcfuzunun artmas\u0131ndam\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir. Milli maraqlar\u0131n t\u0259minat\u0131, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259, respublikam\u0131z haqdah\u0259qiq\u0259tl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, \u00f6lk\u0259mizin xarici al\u0259m\u0259 oldu\u011fu kimi t\u0259qdim edilm\u0259si v\u0259 dig\u0259r m\u00fcq\u0259dd\u0259smissiyalar\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n fondun b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri u\u011furlu n\u0259tic\u0259l\u0259r verir.Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO v\u0259 \u0130SESKO-nun xo\u015fm\u0259raml\u0131 s\u0259firi, MilliM\u0259clisin deputat\u0131 Mehriban xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n b\u00fct\u00fcnproqramlar, layih\u0259l\u0259r m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn ehtiyac v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259ri, milli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ril\u0259 uy\u011funla\u015faraq\u00f6lk\u0259mizin t\u0259r\u0259qqisin\u0259 t\u0259kan verir. Fondun f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z bununla yekunla\u015fmayaraqAz\u0259rbaycan haqq\u0131nda \u0259sl h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259bli\u011fat v\u0259t\u0259\u015fviqat\u0131n apar\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u015fax\u0259l\u0259nir.Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin car\u00e7\u0131s\u0131Tarixd\u0259 analoqu olmayan, \u00f6t\u0259n \u0259srin sonunda d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f vermi\u015f Xocal\u0131soyq\u0131r\u0131m\u0131 yaln\u0131z soyda\u015flar\u0131m\u0131za deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f cinay\u0259t idi. Buq\u0259tliamlar\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri is\u0259 \u00f6zl\u0259rini d\u00fcnyaya &#8220;\u0259zabke\u015f&#8221; kimi t\u0259qdim ed\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ridir. Amans\u0131z q\u0259tll\u0259rl\u0259 d\u00fcnya tarixind\u0259 silinm\u0259z izl\u0259r buraxan bu faic\u0259 \u0259slind\u0259, erm\u0259nit\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n yaln\u0131z Az\u0259rbaycan xalq\u0131na deyil, d\u00fcnya miqyas\u0131nda insanl\u0131\u011fa y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fq\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131 idi. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n yadda\u015f\u0131na \u0259b\u0259di h\u0259kk olunmu\u015f tarixin \u0259n b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 h\u0259r il daha geni\u015f miqyasda qeyd olunur, humanitar f\u0259lak\u0259t qurbanlar\u0131n\u0131nxatir\u0259si \u0259ziz tutulur.Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi, \u0259razil\u0259rimizin erm\u0259ni silahl\u0131birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131, bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 do\u011fma yudlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f y\u00fczminl\u0259rl\u0259 soyda\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczl\u0259\u015fdikl\u0259ri \u00e7\u0259tinlikl\u0259r daim Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun diqq\u0259tm\u0259rk\u0259zind\u0259dir. Fond Xocal\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, q\u0259tliama obyektiv qiym\u0259tverilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar\u0131 u\u011furla davam etdirir. T\u0259dbirl\u0259rd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevFondunun haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; filmi, erm\u0259nil\u0259rin Xocal\u0131da t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri \u0259ksetdir\u0259n foto\u015f\u0259kill\u0259r v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif ill\u0259rd\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin n\u00fcfuzlu n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 faci\u0259 haqq\u0131nda d\u0259rcedilmi\u015f materiallar, habel\u0259 fonlun \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259ri v\u0259 u\u015faq evl\u0259rind\u0259 ke\u00e7irdiyi &#8220;Xocal\u0131u\u015faqlar\u0131n g\u00f6z\u00fc il\u0259&#8221; m\u00f6vzusunda r\u0259sm m\u00fcsabiq\u0259sind\u0259n ibar\u0259t ekspozisiyalar n\u00fcmayi\u015f etdirilir.Faci\u0259nin b\u00fct\u00fcn detallar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n faktlar\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259rd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yer tutur. Fondun d\u0259st\u0259yi v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259m\u0259kt\u0259blil\u0259r aras\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015f &#8220;Xocal\u0131 u\u015faqlar\u0131n g\u00f6z\u00fc il\u0259&#8221; r\u0259sm m\u00fcsabiq\u0259si, foto\u015f\u0259kill\u0259rin, \u0259li\u015fl\u0259rinin d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra qabaqc\u0131l \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259\u015fkil olunmu\u015f s\u0259rgisi beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259XX \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck faci\u0259si haqq\u0131nda dol\u011fun t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r formala\u015fd\u0131r\u0131b.M\u0259hz Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun g\u0259rgin \u0259m\u0259yinin n\u0259tic\u0259si olaraq indi d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u0259vv\u0259lkiill\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq erm\u0259ni q\u0259sbkarlar\u0131n\u0131n insanl\u0131\u011fa s\u0131\u011fmayan q\u0259tll\u0259ri haqq\u0131nda daha dol\u011funm\u0259lumatland\u0131r\u0131l\u0131b. D\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131, apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f bu cinay\u0259tin \u0259sl mahiyy\u0259tini getdikc\u0259 daha \u00e7ox anlay\u0131r, q\u0259tliam\u0131 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259pisl\u0259yir, t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan\u0131 tan\u0131y\u0131rlar. Soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 sistemli f\u0259aliyy\u0259tAz\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin \u0259sl s\u0259b\u0259bkarlar\u0131 haqq\u0131nda d\u00fcnyabirliynd\u0259 ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcn formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun Rusiya Federasiyas\u0131ndak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin r\u0259hb\u0259ri Leyla xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n x\u00fcsusi xidm\u0259tl\u0259ri var.\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (\u0130KT) Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda \u0130slam Konfrans\u0131 G\u0259ncl\u0259r Forumunun m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leyla xan\u0131m \u018fliyeva Xocal\u0131 soyqr\u0131m\u0131 haqda faktlar\u0131n d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 sistemli v\u0259 ard\u0131c\u0131l f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin \u00f6lk\u0259mizin \u0259razisind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tin\u0259 dair faktlar\u0131 beyn\u0259lxalq birliy\u0259 t\u0259qdim edir. \u0130KT-nin Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda G\u0259ncl\u0259r Forumunun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin, Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin, Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fch\u00fcm i\u015f \u00f6z s\u0259m\u0259r\u0259sini verm\u0259kd\u0259dir. G\u0259ncl\u0259r forumu h\u0259l\u0259 2007-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Bak\u0131da &#8220;G\u0259ncl\u0259r sivilizasiyalar\u0131n alyans\u0131na t\u0259r\u0259fdard\u0131r&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259sis olunmu\u015f &#8220;Sivilizasiyalar\u0131n alyans\u0131&#8221; Beyn\u0259lxalq G\u0259ncl\u0259r H\u0259r\u0259kat\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k, bu qurumdan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etdiyi beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar vasit\u0259sil\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc siyas\u0259ti d\u00fcnya birliyin\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdir. Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda \u0130slam Konfrans\u0131 G\u0259ncl\u0259r Forumunun (D\u018f\u0130KGF) m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leyla xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 2008-ci ilin may\u0131n 8-d\u0259 elan olunmu\u015f &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t&#8221; beyn\u0259lxalq m\u0259lumat v\u0259 t\u0259\u015fviqat kampaniyas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ilk t\u0259dbir \u0130stanbulun &#8220;Taksim&#8221; metrostansiyas\u0131n\u0131n s\u0259rgi salonunda Xocal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 u\u015faqlar\u0131n \u00e7\u0259kdiyi \u015f\u0259kill\u0259rd\u0259n v\u0259 kampaniyaya qo\u015fulmu\u015f xarici \u00f6lk\u0259 g\u0259ncl\u0259rinin foto\u015f\u0259kill\u0259rind\u0259n ibar\u0259t s\u0259rginin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu. Kampaniya \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 deyil, Avropan\u0131n ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 s\u0259rgil\u0259r t\u0259\u015fkil olundu. \u0130stanbulda \u0130KT-nin \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 Dialoq u\u011frunda G\u0259ncl\u0259r Forumu v\u0259 \u0130SESKO-nun t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 2008-ci ilin may\u0131n 17-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f \u0130K\u011eT ekspertl\u0259rinin ikig\u00fcnl\u00fck iclas\u0131nda kampaniya ekspertl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y\u0259nildi v\u0259 26 fevral &#8211; Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn bu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilata \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 humanitar f\u0259lak\u0259tl\u0259r qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sini anma g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunmas\u0131 haqda m\u00fch\u00fcm q\u0259rar q\u0259bul olundu. 2008-ci ilin iyununda \u0130KT-nin \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin Uqandadak\u0131 konfrans\u0131nda \u0130KT G\u0259ncl\u0259r Forumunun m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leyla xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t &#8211; Qaraba\u011fa azadl\u0131q&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc t\u0259sdiq olundu. Xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin konfrans\u0131n\u0131n 35-ci sessiyas\u0131nda q\u0259bul olunan x\u00fcsusi q\u0259tnam\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 57 \u00f6lk\u0259sind\u0259 m\u00fcvafiq kampaniyan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi-h\u00fcquqi baza yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etdi. Leyla xan\u0131m \u018fliyeva bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fcn n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y\u0259nilm\u0259sini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k d\u00fcnya birliyinin Erm\u0259nistan, onun i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti haqq\u0131nda \u0259sl h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd etdi: &#8220;Bu s\u0259n\u0259din q\u0259bul edilm\u0259si Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal fakt\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq birlik t\u0259r\u0259find\u0259n getdikc\u0259 daha \u00e7ox d\u0259rk olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar\u0131n m\u0259n\u0259visiyasi bax\u0131mdan daha da t\u0259crid olunmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Q\u0259tnam\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si haqq\u0131nda h\u0259qiq\u0259ti \u0130KT \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq vasit\u0259sil\u0259 qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 g\u0259nc n\u0259sl\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn imkan yarad\u0131r&#8221;. Bu beyn\u0259lxalq kampaniyan\u0131n d\u00fcnya miqyas\u0131nda daha geni\u015f t\u0259bli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn informasiyakommunikasiyalar\u0131 sisteml\u0259rind\u0259n d\u0259 geni\u015f istifad\u0259 edilir. Kampaniyan\u0131n virtual al\u0259md\u0259 yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 bu q\u0259bild\u0259n olan silsil\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin sisteml\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lan internet sayt\u0131 Xocal\u0131 faci\u0259sinin \u0259sl g\u00fcnahkarlar\u0131n\u0131n, xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda faktlar\u0131n d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 daha geni\u015f \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na imkan yarad\u0131r. Art\u0131q proqram v\u0259 onun internet sayt\u0131 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 &#8211; Va\u015finqton, \u0130stanbul, Berlin, Buxarest, Kiyev, Vyana, Br\u00fcssel, Pekin, Var\u015fava v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda dol\u011fun m\u0259lumatlar\u0131 beyn\u0259lxalq icttmaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Anar RAS\u0130MO\u011eLU<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Az\u0259rbaycanda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_mart\">mart\u0131n 31<\/a>-i az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc qeyd edilir. Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 200 \u0259sr erm\u0259nil\u0259rin \u0259li il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 bir q\u0259ddar siyas\u0259tdir. Az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 iki \u0259sr davam ed\u0259n soyq\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259kild\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 qanl\u0131 aksiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini yerl\u0259-yeksan edib, minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fck q\u0259ddarl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 uzun ill\u0259r boyu apard\u0131\u011f\u0131 ard\u0131c\u0131l etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m v\u0259 t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 minl\u0259rl\u0259 insan evind\u0259n-obas\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fdur.<\/p>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn IV-XIX \u0259srl\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 malik olmayan erm\u0259nil\u0259r &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; d\u00f6vl\u0259tini yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyan<\/a>\u0131n imperiya siyas\u0259tind\u0259n al\u0259t kimi istifad\u0259 etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn faci\u0259l\u0259ri torpaqlar\u0131n\u0131n z\u0259bti il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunaraq, erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, planl\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1813\">1813<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci ill\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0aras\u0131nda ged\u0259n iki m\u00fcharib\u0259nin ( 1804-1813, 1826-1828) sonunda imzalanm\u0131\u015f G\u00fcl\u00fcstan (12 oktyabr 1813-c\u00fc il) v\u0259 T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay (10 fevral 1828-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 faci\u0259vi rol oynam\u0131\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131 Rusiyan\u0131n, c\u0259nubu is\u0259 \u0130ran\u0131n idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1906\">1906<\/a>\u00a0ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0quberniyalar\u0131n\u0131n 200,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zurun<\/a>\u00a0is\u0259 75 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndini erm\u0259nil\u0259r talan edibl\u0259r. Statistik m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n dem\u0259k olar ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1907\">1907<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadi\u0259s\u0259l\u0259rd\u0259n sonra az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi repressiyalar gizli \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131l\u0131b. 1916-c\u0131 ilin m\u0259lumatlar\u0131 g\u00f6st\u0259rir ki, 1831-ci ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 h\u0259min il \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n 5 \u0259yal\u0259tind\u0259 \u0259halinin say\u0131 40 d\u0259f\u0259 artaraq 14 min 300-d\u0259n 570 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir. Ancaq h\u0259min zaman k\u0259siyind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 c\u0259mi 4,6 faiz artaraq 246 min 600 n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edib. Yaxud ba\u015fqa bir n\u00fcmun\u0259, \u0259g\u0259r 1886-1897-ci ill\u0259rd\u0259 \u0259halinin m\u00fctl\u0259q art\u0131m\u0131 40 min n\u0259f\u0259r olubsa, 1905-1916-ci ill\u0259rd\u0259 bu r\u0259q\u0259m c\u0259mi 17 min n\u0259f\u0259r olub. Halbuki h\u0259l\u0259 1905-ci ild\u0259 1886-c\u0131 ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u0259halinin say\u0131 61 min n\u0259f\u0259r \u00e7ox olub. Bu r\u0259q\u0259ml\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n idar\u0259\u00e7iliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u015fovinist siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259sind\u0259n, &#8220;T\u00fcrks\u00fcz Erm\u0259nistan&#8221; plan\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n qovulmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259r Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra Rusiyada yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1917-ci ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f fevral v\u0259 oktyabr inqilablar\u0131ndan sonra \u00f6z ist\u0259kl\u0259rin\u0259 bol\u015fevizm bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda nail olma\u011fa c\u0259hd edirl\u0259r. Bak\u0131 Soveti \u0259ksinqilabi elementl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u015f\u00fcar\u0131 alt\u0131nda 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq b\u00fct\u00fcn Bak\u0131 quberniyas\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259rini g\u00fcd\u0259n cinay\u0259tkar plan\u0131n, realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na ba\u015flay\u0131r. 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda is\u0259 qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r zirv\u0259 n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131b. O aylarda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259tl\u0259r az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n yadda\u015f\u0131nda silinm\u0259z iz qoyub. T\u0259kc\u0259 milli m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 minl\u0259rl\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259hv edilib. Erm\u0259nil\u0259r evl\u0259ri yand\u0131r\u0131r, insaniar\u0131 diri-diri oda at\u0131rd\u0131lar. Onlar t\u0259r\u0259find\u0259n milli memarliq abid\u0259l\u0259ri m\u0259kt\u0259bl\u0259r, x\u0259st\u0259xanalar, m\u0259scidl\u0259r v\u0259 dig\u0259r tikilil\u0259r da\u011f\u0131d\u0131l\u0131r Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla Bak\u0131, \u015eamax\u0131 Quba, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. Bu torpaqlarda k\u00fctl\u0259vi qaydada dinc \u0259hali q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, k\u0259ndl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1918-ci ilin mart-aprelind\u0259 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, Mu\u011fan v\u0259 L\u0259nk\u0259randa erm\u0259nil\u0259r 30 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f, 10 minl\u0259rl\u0259 insan\u0131 \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qovmu\u015fdur. T\u0259kc\u0259 Bak\u0131da 10 min\u0259 yax\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb, \u015eamax\u0131da 58 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f 7 min n\u0259f\u0259r (1653 qad\u0131n, 965 u\u015faq) m\u0259hv edilmi\u015fdir. Quba \u0259razisind\u0259 122, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 150, Z\u0259ng\u0259zurda 115, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 211, Qars \u0259yal\u0259tind\u0259 92 k\u0259nd yerl\u0259 yeksan olunmu\u015f; \u0259hali \u00fcz\u0259rind\u0259 ya\u015f v\u0259 cins\u0259 m\u0259h\u0259l qoymadan q\u0259tliam h\u0259yata ke\u00e7ir\u0131lmi\u015fdir. lr\u0259van az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fcraci\u0259tl\u0259rinin birind\u0259 (&#8220;A\u015fxadavor&#8221; (&#8220;\u018fm\u0259k\u00e7i&#8221;) q\u0259zeti, 2 noyabr 1919-cu il) g\u00f6st\u0259rilirdi ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bu tarixi \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda q\u0131sa zaman \u0259rzind\u0259 88 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, 1920 ev yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 131 min 970 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>28 may 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da qurbans\u0131z \u00f6t\u00fc\u015fm\u0259yib. ADR-in Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri F.X.Xoyskinin xarici i\u015fl\u0259r naziri M.H.Hac\u0131nskiy\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda deyilir: &#8220;Erm\u0259nil\u0259rl\u0259 biz b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoymu\u015fuq. Onlar ultimatumu q\u0259bul edib m\u00fcharib\u0259 il\u0259 qurtaracaqlar. Biz erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u0130r\u0259van\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdik. C\u0259nubi Qafqazda 3 suveren respublikan\u0131n yaranmas\u0131 v\u0259 m\u00fctt\u0259f\u0131ql\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razisi 1 milyon 510 m\u0131n n\u0259f\u0259r \u0259hali il\u0259 (795 min erm\u0259ni, 575 min m\u00fcs\u0259lman, 140 min dig\u0259r xalqlar) 17 min 500 ingilis kvadrat mili h\u0259cmind\u0259 olur. Bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r he\u00e7 bir \u015fey\u0259 m\u0259h\u0259l qoymadan &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; ideyas\u0131 \u0259traf\u0131nda G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Axalkalaki&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Axalkalaki<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bor%C3%A7al%C4%B1\">Bor\u00e7al\u0131<\/a>, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0quberniyas\u0131n\u0131n c\u0259nub hiss\u0259sin\u0259 iddia ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrl\u0259r. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nevada\">Nevada<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131n\u0131n qubernatoru Cim Qibbons 31 mart \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u015ftat \u0259razisind\u0259 mat\u0259m elan edib (2009). APA-n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0b\u00fcrosunun m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, bu, AB\u015e tarixind\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 mat\u0259m elan olunmas\u0131na dair ilk hald\u0131r.<\/p>\n<p>Qubernator Amerika Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u015e\u0259b\u0259k\u0259si (USAN) vasit\u0259sil\u0259 qubernator ona \u00fcnvanlanan onlarla m\u0259ktuba cavab olaraq tariximizin qanl\u0131 s\u0259hif\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunan b\u0259yanat yay\u0131b. USAN-nin icra\u00e7\u0131 direktoru Adil Ba\u011f\u0131rovun APA-ya verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n b\u0259yanat\u0131n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n Nevada \u015ftat\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259al\u0131 Bob G\u00fcneyin b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti olub. B\u0259yanatda erm\u0259nil\u0259rin 1918-ci il mart ay\u0131nda Bak\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 m\u00fclki az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 verilir. Qubernator m\u0259ktubunda h\u0259m\u00e7inin qeyd edib ki, onun \u00f6lk\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r v\u0259 r\u0259smi Va\u015finqton Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz \u0259razisi say\u0131r.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, bundan \u0259vv\u0259l AB\u015e-da bir \u00e7ox qubernator v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r merl\u0259ri 28 may \u2013 Respublika G\u00fcn\u00fc, 18 Oktyabr \u2013 Milli M\u00fcst\u0259qillik G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 yerli az\u0259rbaycanl\u0131lara t\u0259brik m\u0259ktublar\u0131 yollay\u0131blar. H\u0259min m\u0259ktublarda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc tan\u0131n\u0131b v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011fu qeyd olunub. USAN h\u0259m\u00e7inin Amerika kitabxanalar\u0131na Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda bir \u00e7ox akademik kitablar yollay\u0131b.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan ordusunun formala\u015fmas\u0131nda yerli h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin rolu. \u00dcmummilli liderin yerli h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti. <\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>C\u0259m\u015fid Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na H\u0259rbi Litsey<\/strong>\u00a0\u2013 Az\u0259rbaycanda h\u0259rbi t\u0259may\u00fcll\u00fc internat m\u0259kt\u0259b. Bu g\u00fcn m\u0259kt\u0259bin m\u0259zunlar\u0131 aras\u0131nda y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li zabitl\u0259r, generallar var. Onlarla yetirm\u0259si Qaraba\u011f d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 q\u0259hr\u0259mancas\u0131na h\u0259lak olub. Onlar\u0131n 9-u Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131d\u0131r. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n ist\u0259r d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, ist\u0259r elmi bazas\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q m\u0259kt\u0259bi \u2013 tarix\u0259n nail oldu\u011fumuz bu d\u0259y\u0259rl\u0259ri unutdurma\u011fa, onu \u00f6zg\u0259l\u0259rin tarixin\u0259 yazma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259hr\u0259manl\u0131q tarixin\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n ruhuna b\u0259l\u0259d olan \u00e7ar Rusiyas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n h\u0259rbi xidm\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 &#8220;tamam unutmu\u015fdu&#8221;. M\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259l\u0259rl\u0259 orduda xidm\u0259t etm\u0259y\u0259 imkan tapan az\u0259rbaycanl\u0131lar is\u0259 y\u00fcks\u0259k h\u0259rbi r\u00fctb\u0259l\u0259r\u0259 qalxa bilirdil\u0259r. \u00c7ar generallar\u0131 kimi b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99f%C9%99rqulu_a%C4%9Fa_Bak%C4%B1xanov\">C\u0259f\u0259rqulu a\u011fa Bak\u0131xanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fs%C9%99d_b%C9%99y_Tal%C4%B1%C5%9Fxanov\">\u018fs\u0259d b\u0259y Tal\u0131\u015fxanov<\/a>, <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%BCseyn_xan_Nax%C3%A7%C4%B1vanski\">H\u00fcseyn xan Nax\u00e7\u0131vanski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C9%99s%C9%99n_b%C9%99y_A%C4%9Falarov\">H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011falarov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Balaki%C5%9Fi_b%C9%99y_%C6%8Fr%C9%99blinski\">Balaki\u015fi b\u0259y \u018fr\u0259blinski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99m%C9%99d_b%C9%99y_Mehmandarov\">S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Flia%C4%9Fa_%C5%9E%C4%B1xlinski\">\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski<\/a>\u00a0v\u0259 dig\u0259rl\u0259rini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. \u00d6t\u0259n \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C3%BCmhuriyy%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti<\/a>\u00a0ilk g\u00fcnd\u0259n \u00f6z ordusunu yaratmaq qay\u011f\u0131s\u0131na qald\u0131. Son d\u0259r\u0259c\u0259 \u00e7\u0259tin v\u0259 a\u011f\u0131r bir \u015f\u0259raitd\u0259, erm\u0259ni q\u0259sbkarlar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131 il\u0259 m\u00fcharib\u0259 apara-apara \u00f6z ordusunu yaratd\u0131. Generallar S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov v\u0259 \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskinin b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259t s\u0259rf etdikl\u0259ri bu i\u015f yar\u0131m\u00e7\u0131q qald\u0131. XI ordu Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdi. Rusiya \u015f\u0259rq s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycanda ordu v\u0259 donanma yaratd\u0131. Ancaq Az\u0259rbaycan\u0131 qar\u015f\u0131da daha b\u00f6y\u00fck m\u00fcsib\u0259tl\u0259r g\u00f6zl\u0259yirdi. Elm, m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sind\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar\u0131n, siyasi xadiml\u0259rin v\u0259 pe\u015f\u0259kar h\u0259rb\u00e7il\u0259rin repressiyas\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131n\u0131n ilk aylar\u0131nda onlarla t\u0259cr\u00fcb\u0259li, pe\u015f\u0259kar h\u0259rb\u00e7imiz g\u00fcll\u0259l\u0259ndi. Sonra is\u0259 f\u0259lak\u0259tin daha d\u0259h\u015f\u0259tli, daha qorxunc d\u00f6vr\u00fc g\u0259ldi.<\/p>\n<p>Yen\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar h\u0259rbi xidm\u0259t\u0259 \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131r, \u0259ksin\u0259, milli diviziyam\u0131z\u0131n l\u0259\u011fv edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Bu m\u00fcsib\u0259tl\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1937\">1937<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1938\">1938<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 daha d\u0259h\u015f\u0259tli hal ald\u0131. Az\u0259rbaycan diviziyas\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri, Frunze ad\u0131na Ali H\u0259rbi Akademiyan\u0131n x\u00fcsusi fak\u00fclt\u0259sinin kurs r\u0259isi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99m%C5%9Fid_Nax%C3%A7%C4%B1vanski\">C\u0259m\u015fid Nax\u00e7\u0131vanski<\/a>\u00a0d\u0259 bu repressiyadan qurtula bilm\u0259di. Az\u0259rbaycan diviziyas\u0131 da l\u0259\u011fv edildi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1938\">1938<\/a>-ci ild\u0259n sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n da \u00fcmumi h\u0259rbi xidm\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259sin\u0259 ba\u015fland\u0131. Lakin az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t yeni h\u0259rb\u00e7i n\u0259slinin yeti\u015fm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 onlar\u0131 x\u00fcsusi h\u0259rbi bilik v\u0259 haz\u0131rl\u0131q t\u0259l\u0259b etm\u0259y\u0259n hiss\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rirdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq ocaq k\u00f6z\u0259rir, alovlanma\u011fa imkan axtar\u0131rd\u0131. Fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 bu alovun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq olmad\u0131. C\u0259bh\u0259d\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259n onlarla az\u0259rbaycanl\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 oldu, general r\u00fctb\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ldi. Ancaq mane\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 qal\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r olmas\u0131na baxmayaraq, orada az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n t\u0259hsil almas\u0131 \u00e7ox m\u00fc\u015fk\u00fcl m\u0259s\u0259l\u0259 idi. Yaln\u0131z c\u0259nab\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1969\">1969<\/a>-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra bu problem \u00f6z h\u0259llini tapd\u0131 v\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 artd\u0131. 1969-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n birinci katibi se\u00e7il\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ali h\u0259rbi t\u0259hsil almalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yollar axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bunlardan biri d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 q\u0259bul olunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn indiki C\u0259m\u015fid Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na h\u0259rbi litseyi yaratmas\u0131 oldu. Bu m\u0259kt\u0259bi yaratmaq he\u00e7 d\u0259 asan olmam\u0131\u015fd\u0131. C\u0259nab Heyd\u0259r \u018fliyev b\u00f6y\u00fck uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259, qeyri-adi c\u0259sar\u0259tl\u0259 v\u0259 inadkarl\u0131qla bunu etdi.<\/p>\n<p>Maarif Nazirliyi v\u0259 respublika h\u0259rbi komissarl\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan KP MK b\u00fcrosunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_aprel\">29 aprel<\/a>\u00a0q\u0259rar\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, h\u0259rbi t\u0259may\u00fcll\u00fc internat m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci il iyunun 16-da m\u00fcraci\u0259t haz\u0131rlay\u0131r. Bu m\u00fcraci\u0259t d\u0259rhal m\u00fczakir\u0259 olunur v\u0259 1971-ci il iyulun 20-d\u0259 &#8220;\u0130xtisasla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f internat m\u0259kt\u0259binin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan KP MK b\u00fcrosu q\u0259rar q\u0259bul edir. 1971-ci ilin noyabr ay\u0131nda m\u0259kt\u0259bin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olur. Heyd\u0259r \u018fliyev bu t\u0259nt\u0259n\u0259li m\u0259rasimd\u0259 i\u015ftirak edir v\u0259 bildirir ki, yeni m\u0259kt\u0259b\u0259 diviziya komandiri general C\u0259m\u015fid Nax\u00e7\u0131vanskinin ad\u0131n\u0131 veririk. B\u0259li, C. Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na h\u0259rbi litsey bel\u0259 yarand\u0131.<\/p>\n<p>O vaxt SSR\u0130-d\u0259 iki bel\u0259 m\u0259kt\u0259b vard\u0131: Naximov v\u0259 Suvorov ad\u0131na h\u0259rbi t\u0259may\u00fcll\u00fc m\u0259kt\u0259bl\u0259r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bel\u0259 m\u0259kt\u0259bin Az\u0259rbaycanda yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dini erm\u0259nil\u0259r d\u0259, sovet r\u0259hb\u0259rliyi d\u0259 yax\u015f\u0131 anlay\u0131rd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Bak\u0131ya ciddi t\u0259zyiql\u0259r ba\u015fland\u0131. Erm\u0259nil\u0259r a\u00e7\u0131q-a\u015fkar deyirdil\u0259r ki, bu m\u0259kt\u0259b ba\u011flanmal\u0131 v\u0259 Yerevanda a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r. M\u0259rk\u0259z\u0259 m\u0259ktublar, teleqramlar g\u00f6nd\u0259rirdil\u0259r ki, Bak\u0131da a\u00e7\u0131lan bu m\u0259kt\u0259bi ba\u011flats\u0131nlar.<\/p>\n<p>1971-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f C. Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na H\u0259rbi Litseyi bu g\u00fcn\u0259d\u0259k 8909 n\u0259f\u0259r bitirib. Onlardan 10-u general, 1-i is\u0259 admiral ali r\u00fctb\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259lib. T\u0259la\u015f i\u00e7ind\u0259 olan Moskva hesab edirdi ki, bel\u0259 bir m\u0259kt\u0259bi qapatmaq onlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox asand\u0131r. Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev \u015f\u0259xsiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259li oldular. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u00fcquqi yol axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. V\u0259 m\u0259kt\u0259bin l\u00fczumsuzlu\u011funu s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn SSR\u0130 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi general-leytenant Topovu Bak\u0131ya ezam edir. C\u0259nab Heyd\u0259r \u018fliyevin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131l\u0131r. Topovun ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc h\u0259r bir d\u0259lilin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7oxsayl\u0131 faktlar \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131rd\u0131. O, a\u00e7\u0131qca deyirmi\u015f ki, m\u0259n M\u0259rk\u0259z qar\u015f\u0131s\u0131nda cavab verm\u0259liy\u0259m. M\u0259kt\u0259b ba\u011flanmal\u0131d\u0131r&#8230; Ax\u0131r ki, komissiya i\u015fini bitirdi. Sonda Topovu c\u0259nab Heyd\u0259r \u018fliyev q\u0259bul edir. Bu y\u00fcks\u0259k h\u0259rb\u00e7i b\u0259lk\u0259 ilk d\u0259f\u0259 idi ki, M\u0259rk\u0259zin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259mi\u015f qay\u0131d\u0131rd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, M\u0259rk\u0259z Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u0259ntiqi qar\u015f\u0131s\u0131nda geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu. C. Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na m\u0259kt\u0259b ya\u015fad\u0131, inki\u015faf etdi. Sonralar da ham\u0131 d\u0259rk etdi ki, milli h\u0259rbi kadrlar\u0131m\u0131z\u0131n yeti\u015fdirilm\u0259sind\u0259 bu m\u0259kt\u0259bin rolu \u0259v\u0259zsizdir. Qaraba\u011f d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 vuru\u015fan zabitl\u0259rimizin t\u0259xmin\u0259n 70-80 faizi &#8220;C\u0259m\u015fid Nax\u00e7\u0131vanski&#8221;nin yetirm\u0259l\u0259ridir. Ordu quruculu\u011funda da bu m\u0259kt\u0259bin rolu \u0259v\u0259zsizdir. \u00dcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck uzaqg\u00f6r\u0259nliyidir ki, ordu quruculu\u011funa ba\u015flayanda \u0259limiz bo\u015f qalmad\u0131. Bu g\u00fcn m\u0259kt\u0259b m\u00fcasir texniki vasit\u0259l\u0259r, laboratoriyalar, komp\u00fcter otaqlar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz edilib.<\/p>\n<p>Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a>-ci ilin mart\u0131nda bu litseyin Nax\u00e7\u0131vanda filial\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. Bu g\u00fcn m\u0259kt\u0259b daha y\u00fcks\u0259k t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab verir. H\u0259r zaman Heyd\u0259r \u018fliyevin qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunan m\u0259kt\u0259bi m\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 f\u0259xrl\u0259 &#8220;Heyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bi&#8221; adland\u0131r\u0131rlar. M\u0259zunlar f\u0259xrl\u0259 &#8220;M\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259binin m\u0259zunuyam&#8221; deyirl\u0259r. Heyd\u0259r \u018fliyev m\u0259kt\u0259bini bitir\u0259nl\u0259r d\u0259 m\u0259rd, c\u0259sur, v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r olmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi <\/strong>&#8211; 20 avqust 2001-ci il tarixd\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin f\u0259rman\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn kadr haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sonrak\u0131 inki\u015faf\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 Bak\u0131 Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259binin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi adland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bununla da m\u0259kt\u0259bin respublika \u00fczr\u0259 h\u0259rbi t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri sistemind\u0259 statusu artd\u0131.<\/p>\n<ul>\n<li>1999-cu ild\u0259n m\u0259kt\u0259bd\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hsil yeni proqramlara ke\u00e7mi\u015fdir. 2003-c\u00fc ild\u0259 bu proqramlar t\u0259kmill\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259 naziri v\u0259 t\u0259hsil naziri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li>H\u0259rbi D\u0259niz Q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259 mi\u00e7man hey\u0259tinin pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. 2003-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flayaraq T\u0259lim T\u0259dris M\u0259rk\u0259zind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bind\u0259 mi\u00e7man kursunu ke\u00e7\u0259nl\u0259r H\u0259rbi D\u0259niz Q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilirl\u0259r.<\/li>\n<li>D\u0259niz\u00e7i zabitl\u0259rin ixtisaslar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 2003-c\u00fc ild\u0259n AAHDM-nin n\u0259zdind\u0259 g\u0259mi \u015fturman\u0131, su\u00fcst\u00fc g\u0259mil\u0259rin silahlar\u0131, su\u00fcst\u00fc g\u0259mil\u0259rin rabit\u0259 v\u0259 radiotexniki vasit\u0259l\u0259ri, g\u0259mi-dizel v\u0259 dizel elektrik enerji qur\u011fular\u0131 ixtisaslar\u0131 \u00fczr\u0259 10 ayl\u0131q zabitl\u0259r kursu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/li>\n<li>O c\u00fcml\u0259d\u0259n 27 may 2004-c\u00fc ild\u0259 D\u00f6vl\u0259t S\u0259rh\u0259d Xidm\u0259tinin G\u00f6z\u0259t\u00e7i G\u0259mil\u0259r D\u0259st\u0259sinin bazas\u0131nda d\u0259niz\u00e7i-s\u0259rh\u0259d\u00e7il\u0259rin, g\u00f6z\u0259t\u00e7i g\u0259mil\u0259r\u0259 kadrlar haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir t\u0259dris avadanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz edilmi\u015f yeni t\u0259lim-t\u0259dris m\u0259rk\u0259zi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi M\u0259kt\u0259bi <\/strong>&#8211; M\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n v\u0259 tarixind\u0259n m\u0259&#8217;lumdur ki, ordu d\u00f6vl\u0259tin suverenliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259&#8217;min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas q\u00fcvv\u0259 olaraq, d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funun t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. 20-ci \u0259srin ikinci on illiyinin sonlar\u0131nda \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda dayanan ba\u015flica v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri milli H\u0259rbi Q\u00fcvv\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si idi. Bu m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli v\u0259 realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli m\u0259nafel\u0259rinin qorunmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti il\u0259 deyil, b\u0259lk\u0259 d\u0259 yaranm\u0131\u015f \u015f\u0259raitd\u0259 Mill\u0259tin qorunmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti il\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259nirdi. 1918-ci ilin may\u0131nda Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259n Nuru Pa\u015fa, T\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259ri v\u0259 yerli q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lan Qafqaz \u0130slam ordusunun komandan\u0131 t\u0259&#8217;yin edildi. T\u00fcrk zabitl\u0259rinin yaxindan k\u00f6m\u0259yi v\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259, Az\u0259rbaycan Demokratik Cumhuriyy\u0259ti ordusunu milli kadrla t\u0259&#8217;min etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 1918-ci ilin iyun ayinda Nuru Pa\u015fan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 ilk h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b yarad\u0131ld\u0131. \u00dcmumilikd\u0259 iki il\u0259 yaxin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n ilk h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bimiz 4 burax\u0131l\u0131\u015f ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015fdir. 1920-ci il may ay\u0131n\u0131n sonunda Sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259d\u0259r ilk h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayandirdi.<\/p>\n<p>1939-cu ilin noyabr ay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0xalq m\u00fcdafi\u0259 komisar\u0131n\u0131n \u0259mri \u0259sas\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Qrozn%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Qrozn\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Qrozn%C4%B1_H%C9%99rbi_Piyada_M%C9%99kt%C9%99bi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Qrozn\u0131 H\u0259rbi Piyada M\u0259kt\u0259binin<\/a>\u00a0yarad\u0131lmas\u0131 g\u00f6st\u0259ri\u015fi oldu. Bu g\u00fcnk\u00fc Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi M\u0259kt\u0259bi \u00f6z yaranma tarixini h\u0259min andan davam etdirir.<\/p>\n<p>M\u0259kt\u0259b yarand\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n b\u00f6y\u00fck \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 olmu\u015fdur. X\u00fcsusi il\u0259 bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u0259sas\u0131 maddi-texniki t\u0259\u2019minatla \u0259laq\u0259dar idi. Kursantlar\u0131n d\u0259rsl\u0259rinin v\u0259 m\u00fcst\u0259qil haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn sinif v\u0259 auditoriyalar \u00e7at\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. At\u0259\u015f poliqonu \u00e7ox primitiv \u015f\u0259kild\u0259 qura\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 at\u0259\u015f haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259sini t\u0259\u2019min etmirdi. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq 1 yanvar 1940-c\u0131 ild\u0259n m\u0259kt\u0259b t\u0259dris proqram\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130lk aylarda kursantlar proqram \u00fczr\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcdd\u0259tl\u0259 haz\u0131rlan\u0131rd\u0131lar. H\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rd\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 daxil olanlar bir illik proqramla, h\u0259rbi komisarl\u0131qdan g\u0259l\u0259n m\u00fclki g\u0259ncl\u0259r iki illik proqramla haz\u0131rlan\u0131rd\u0131lar. 1940-c\u0131 ilin mart\u0131ndan b\u00fct\u00fcn m\u0259kt\u0259b iki illik haz\u0131rlanma proqram\u0131na ke\u00e7di. Zabitl\u0259rin haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259 iki pe\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 gedirdi:<\/p>\n<ul>\n<li>at\u0131c\u0131 ta\u011f\u0131m komandirl\u0259ri<\/li>\n<li>pulemyot\u00e7u ta\u011f\u0131m komandirl\u0259ri<\/li>\n<\/ul>\n<p>1941-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259bin \u015ftat\u0131 b\u00f6y\u00fcd\u00fc v\u0259 kursantlar \u00fc\u00e7 pe\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 haz\u0131rlanma\u011fa ba\u015fland\u0131:<\/p>\n<ul>\n<li>at\u0131c\u0131 ta\u011f\u0131m komandirl\u0259ri 50\u00a0%<\/li>\n<li>pulemyot\u00e7u ta\u011f\u0131m komandirl\u0259ri 30%<\/li>\n<li>minomyot\u00e7u ta\u011f\u0131m komandirl\u0259ri 20%<\/li>\n<\/ul>\n<p>T\u0259drisd\u0259 \u0259sas diqq\u0259t h\u0259r bir kursant\u0131n h\u0259rbi texnikan\u0131 v\u0259 taktikan\u0131 d\u0259rind\u0259n qavramas\u0131na, m\u00fcasir silah n\u00f6vl\u0259rinin d\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 bacar\u0131qla istifad\u0259 edilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir. Taktiki d\u0259rsl\u0259r ilin f\u0259sill\u0259rin\u0259 baxmayaraq, \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u0259\u2019lim meydan\u0131nda, m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitin\u0259 uy\u011fun ke\u00e7irilirdi.<\/p>\n<p>1941-ci ilin m\u0259\u2019zunlar\u0131ndan biri h\u0259min g\u00fcnl\u0259ri bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r: &#8220;Taktiki d\u0259rsl\u0259r g\u00fcnd\u0259lik 4-5 saat ke\u00e7irilirdi. Da\u015fqala adlanan da\u011fda h\u0259tta ot bel\u0259 bitmirdi, bel\u0259 ki, biz s\u00fcr\u00fcnm\u0259kd\u0259n onlar\u0131 yox etmi\u015fdik.&#8221;<\/p>\n<p>Zabitl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda \u0259sas diqq\u0259t t\u0259\u2019lim metodik haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, g\u0259nc komandirl\u0259r h\u0259rbi hiss\u0259y\u0259 g\u0259ldikd\u0259 \u015f\u0259xsi hey\u2019\u0259tl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn proqramlar\u0131n \u0259sas\u0131nda d\u0259rsl\u0259ri ke\u00e7irilm\u0259sini bacars\u0131nlar. T\u0259dris prosesinin \u0259sas\u0131 praktiki d\u0259rsl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olurdu.<\/p>\n<p>1940-c\u0131 ilin fevral\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 ilkin y\u0131\u011f\u0131m\u0131n kursantlar\u0131 s\u0131ra qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259t\u0259n\u0259 v\u0259 \u00f6z xalq\u0131na s\u0259daq\u0259tli olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi and q\u0259bul etdil\u0259r.<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t h\u0259min t\u0259nt\u0259n\u0259li g\u00fcn yeti\u015fdi. H\u0259min burax\u0131l\u0131\u015f iki il \u0259v\u0259zin\u0259 il yar\u0131ml\u0131q oldu. Ancaq buna baxmayaraq burax\u0131l\u0131\u015f imtahanlar\u0131nda kursantlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259sas\u0259n h\u0259rbi f\u0259nnl\u0259rd\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t ald\u0131lar. T\u0259xmin\u0259n burax\u0131lanlar\u0131n 76\u00a0% -i taktikan\u0131 v\u0259 at\u0259\u015f haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 &#8220;\u018f\u2019la&#8221; v\u0259 &#8220;Yax\u015f\u0131&#8221; qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 verdil\u0259r.<\/p>\n<p>1941-ci il iyunun 12-d\u0259 g\u0259nc zabitl\u0259r t\u0259\u2019yinat\u0131 \u00fczr\u0259 xidm\u0259t yerl\u0259rin\u0259 yola d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r v\u0259 bundan 10 g\u00fcn sonra b\u00f6y\u00fck v\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>22 iyun 1941-ci ild\u0259 Almaniya-SSR\u0130 m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. H\u0259min g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n m\u0259kt\u0259bin h\u0259yat\u0131nda yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015fland\u0131. Kollektiv qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli tap\u015f\u0131r\u0131qlar qoyuldu. Onlar c\u0259bh\u0259nin t\u0259l\u0259bini \u00f6d\u0259m\u0259k, f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan ordunu zabit kadrlar\u0131 il\u0259 t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fc art\u0131q 579 kursant v\u0259 m\u00fc\u0259llim hey\u0259tind\u0259n c\u0259bh\u0259y\u0259 getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6n\u00fcll\u00fc m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir. M\u00fcharib\u0259nin ba\u015flamas\u0131ndan d\u00f6rd ay sonra g\u0259nc leytenantlar\u0131n vaxt\u0131ndan \u0259vv\u0259l burax\u0131l\u0131\u015f\u0131 ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p>M\u0259zunlar birba\u015fa d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n orduya g\u00f6nd\u0259rildil\u0259r. M\u00fcharib\u0259, komandir haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 sistemini k\u00f6k\u00fcnd\u0259n d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirdi. \u015e\u0259raitl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq m\u0259kt\u0259bin t\u0259dris sistemin\u0259 yeni haz\u0131rl\u0131q proqram\u0131 \u0259lav\u0259 olundu. B\u00fct\u00fcn d\u0259rsl\u0259r m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq ke\u00e7irilirdi.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin \u0259n a\u011f\u0131r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Ali Ba\u015f Komandan\u0131n \u0259mri \u0259sas\u0131nda Qrozn\u0131 H\u0259rbi Piyada M\u0259kt\u0259bi, Qrozn\u0131 kursant alay\u0131na ke\u00e7iril\u0259r\u0259k 13 iyul 1942-ci ild\u0259 2435 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t alay, m\u0259kt\u0259b r\u0259isinin komandanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n orduya, Stalinqrad c\u0259bh\u0259sin\u0259 yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Qrozn\u0131 kursant alay\u0131 Stalinqrad c\u0259bh\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildikd\u0259n sonra m\u0259kt\u0259b \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmad\u0131. 1942-ci ilin iyulun 18-d\u0259 m\u0259kt\u0259b \u0259vv\u0259lki \u015ftata \u0259sas\u0259n y\u0131\u011f\u0131laraq 1 avqust 1942-ci il\u0259d\u0259k ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Alman ordusunun Qrozn\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq m\u0259kt\u0259b avqustun ax\u0131r\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstana<\/a>\u00a0k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Orada zabit kadrlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259raitin olmamas\u0131na g\u00f6r\u0259, 17 oktyabr 1942-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259b Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Burada olan \u015f\u0259rait m\u00fcharib\u0259nin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun zabit kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na imkan verirdi.<\/p>\n<p>Almaniya ordusuna qar\u015f\u0131 q\u0259hr\u0259mancas\u0131na m\u00fcbariz\u0259d\u0259 Bak\u0131 Piyada M\u0259kt\u0259bi c\u0259bh\u0259y\u0259 9.000-d\u0259n art\u0131q g\u0259nc zabit kadrlar\u0131 haz\u0131rlayaraq yola salm\u0131\u015fd\u0131r. Bak\u0131 Piyada M\u0259kt\u0259binin 22 m\u0259zunu bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 \u0259ny\u00fcks\u0259k ada, Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131 alm\u0131\u015f 22 m\u0259zundan \u00fc\u00e7\u00fc az\u0259rbaycanl\u0131 olmu\u015fdur. Onlardan:<\/p>\n<ul>\n<li>\u0130ki d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 tank qo\u015funlar\u0131 qvardiya general mayoru Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259fsan\u0259vi o\u011flu H\u0259zi \u018fh\u0259d O\u011flu Aslanov<\/li>\n<li>Ziya Musa O\u011flu B\u00fcnyadov<\/li>\n<li>Aslan F\u0259rhad O\u011flu V\u0259zirov olmu\u015flar.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bak\u0131 piyada m\u0259kt\u0259binin m\u0259\u2019zunlar\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 m\u0259kt\u0259bin ad\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 uca tutmu\u015fdular.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 m\u00fcasir d\u00f6vr, m\u0259kt\u0259bd\u0259 d\u0259rin siyasi-h\u0259rbi v\u0259 texniki biliy\u0259, y\u00fcks\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 malik zabit kadrlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi.<\/p>\n<p>H\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259 m\u0259kt\u0259bd\u0259 yeni zabitl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n say t\u0259rkibi d\u0259yi\u015fdirildi. Art\u0131q 1945-ci ilin aprel ay\u0131nda Bak\u0131 Piyada M\u0259kt\u0259bind\u0259 yeni \u015ftat strukturu quruldu. \u015e\u0259xsi hey\u2019\u0259tin say\u0131 be\u015f d\u0259f\u0259 azald\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Zabit kadrlar\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 1946-c\u0131 ilin iyul ay\u0131ndan \u00fc\u00e7 illik proqramla haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ba\u015fland\u0131. 1947-ci ilin oktyabr ay\u0131nda Bak\u0131 Piyada M\u0259kt\u0259bi \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra ilk \u00fc\u00e7 illik proqramla haz\u0131rlanm\u0131\u015f kursantlar\u0131n\u0131n burax\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 ke\u00e7irdi.<\/p>\n<p>Bak\u0131 Piyada M\u0259kt\u0259binin orduda Az\u0259rbaycanl\u0131 zabit kadrlar\u0131n\u0131n artmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rolu olmu\u015fdur. 1952-ci ilin burax\u0131l\u0131\u015f g\u00fcn\u00fc m\u0259kt\u0259bin tarixind\u0259 \u0259n \u0259lam\u0259tdar g\u00fcnl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. Lakin, burax\u0131lan zabit kadrlar\u0131n\u0131n yaln\u0131z 34%-ni az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Bu vaxtdan etibar\u0259n Az\u0259rbaycanl\u0131 kadrlar\u0131n m\u0259kt\u0259b\u0259 q\u0259bulu artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1958-ci ilin ortalar\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0_Nazirl%C9%99r_Soveti\">SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin<\/a>\u00a0q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r orta t\u0259hsil sistemind\u0259n ali t\u0259hsil sistemin\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. H\u0259min vaxtdan m\u0259kt\u0259bin ad\u0131 d\u0259yi\u015fil\u0259r\u0259k Bak\u0131 Ali \u00dcmumqo\u015fun Komandanl\u0131q M\u0259kt\u0259bi adland\u0131. 1 sentyabr 1958-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259b yeni t\u0259dris sistemin\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 ba\u015flad\u0131. 28 noyabr 1966-c\u0131 ild\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi y\u00fcks\u0259k nailiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 Az\u0259rbaycan SSR\u0130 Ali Sovetinin ad\u0131 verildi.<\/p>\n<p>1973-c\u00fc il aprelin yeddisi m\u0259kt\u0259bin h\u0259yat\u0131nda \u0259n yadda qalan g\u00fcn olmu\u015fdur. H\u0259min g\u00fcn m\u0259kt\u0259bin Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n birinci katibi Heyd\u0259r \u018fliyev ziyar\u0259t etmi\u015fdir. Bundan \u0259lav\u0259 olaraq o, d\u00f6vrd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev c\u0259nablar\u0131 m\u00fct\u0259madi olaraq m\u0259kt\u0259bin f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 maraqlan\u0131r v\u0259 burax\u0131l\u0131\u015f g\u00fcnl\u0259rind\u0259 m\u0259\u2019zunlarla bir yerd\u0259 olurdu. O zaman orduda Az\u0259rbaycanl\u0131 zabit kadrlar\u0131n\u0131n artmas\u0131nada Heyd\u0259r \u018fliyev c\u0259nablar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck rolu olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259kt\u0259bin tarixind\u0259 \u0259n yadda qalan g\u00fcnl\u0259rd\u0259n biri d\u0259, iki d\u0259f\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 Tank Qo\u015funlar\u0131 General\u0131 H\u0259zi \u018fh\u0259d O\u011flu Aslanovun ad\u0131n\u0131n, m\u00fcdafi\u0259 nazirinin \u0259mril\u0259 1975-ci ild\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259lik m\u0259kt\u0259bin 1-ci b\u00f6l\u00fcy\u00fcn\u00fcn \u015f\u0259xsi hey\u2019\u0259tinin siyah\u0131s\u0131na sal\u0131nmas\u0131 olmu\u015fdur. Bu g\u00fcnd\u0259 bu \u0259n\u2019\u0259n\u0259 m\u0259kt\u0259bimizd\u0259 davam etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>XX \u0259sr 80-ci ill\u0259rin ikinci yar\u0131s\u0131nda Sovet \u0130ttifaq\u0131 adlanan imperiyan\u0131n daxilind\u0259ki ziddiy\u0259tl\u0259r son h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi imperiyan\u0131n daxilind\u0259ki ziddiy\u0259tl\u0259r bu d\u0259f\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259rketm\u0259 prosesi v\u0259 milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu.<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r uydurma &#8220;b\u00f6y\u00fck erm\u0259nistan&#8221; plan\u0131n\u0131 yenid\u0259n ortaya atmaqla Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259tini art\u0131q a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyi, x\u00fcsusil\u0259 SSR\u0130-nin prezidenti Mixay\u0131l Qarba\u00e7ov t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131 bir-birinin ard\u0131nca d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259r t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 e\u2019tiraz \u0259lam\u0259ti olaraq 17 noyabr 1988-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Bak\u0131 Ali M\u0259kt\u0259bl\u0259rinin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri, s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin f\u0259hl\u0259l\u0259ri v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin ziyal\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259si k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xaraq indiki Azadl\u0131q meydan\u0131nda, Qaraba\u011fda ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 n\u00fcmayi\u015f ke\u00e7irdi.<\/p>\n<p>H\u0259min g\u00fcnd\u0259n e\u2019tibar\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcsd\u0259qillik yolunda yeni bir tarix ba\u015fland\u0131. 18 g\u00fcn fasil\u0259siz davam ed\u0259n mitinq Sovet \u0130mperiyas\u0131n\u0131n s\u00fctunlar\u0131n\u0131 sars\u0131td\u0131 v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimizin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131n\u0131 qoydu. Sovet imperiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi 20 yanvar faci\u0259si xalq\u0131 \u00f6z ist\u0259yind\u0259n d\u00f6nd\u0259r\u0259 bilm\u0259di.<\/p>\n<p>Respublikam\u0131z\u0131n \u00f6z suverinliyini \u0259ld\u0259 etm\u0259si qon\u015fu erm\u0259nistan\u0131n arams\u0131z t\u0259cav\u00fcz\u00fc il\u0259 bir vaxta t\u0259sad\u00fcf etmi\u015fdir. M\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin atributlar\u0131ndan biri olan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 formala\u015fmas\u0131 m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir \u015f\u0259raitd\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. Lakin Az\u0259rbaycan Ordusu q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259td\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 \u00fczb\u0259-\u00fcz dayanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qazand\u0131qdan sonra yeni yaranm\u0131\u015f Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ilk zabit v\u0259 \u0259sg\u0259rl\u0259ri 1991-ci il dekabr\u0131n 8-d\u0259 \u015f\u0259hidl\u0259r xiyaban\u0131nda bir-birinin ard\u0131nca qara m\u0259rm\u0259r l\u00f6vh\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fmi\u015f yurdda\u015flar\u0131m\u0131zla \u00fczb\u0259-\u00fcz dayan\u0131b onlar\u0131n ba\u015flad\u0131qlar\u0131 i\u015f\u0259, v\u0259t\u0259n\u0259, torpa\u011fa sadiq qalacaqlar\u0131na, n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 aman verm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 and i\u00e7dil\u0259r.<\/p>\n<p>1939-cu ilin 31 dekabr\u0131ndan f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n, Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n quru qo\u015funlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn zabit kadrlar\u0131 yeti\u015fdir\u0259n Bak\u0131 Ali H\u0259rbi M\u0259kt\u0259binin \u0259sas\u0131nda yaranan milli h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bimiz, xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q v\u0259 m\u00fcsd\u0259qillik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sinin m\u0259ntiqi n\u0259tic\u0259l\u0259rinin b\u0259hr\u0259si kimi el\u0259 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n d\u00f6vl\u0259timizin m\u00fcdafi\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 xidm\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1992-ci ilin aprel ay\u0131ndan m\u0259kt\u0259b Az\u0259raycan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00fcquqi tabeliyin\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Motoat\u0131c\u0131 qo\u015funlar \u00fc\u00e7\u00fcn zabitl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa m\u0259kt\u0259bimiz on \u00fc\u00e7 pe\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 zabitl\u0259r haz\u0131rlama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>El\u0259 yaranan ild\u0259n yenil\u0259\u015f\u0259n Bak\u0131 Ali Birl\u0259\u015fmi\u015f Komandanl\u0131q M\u0259kt\u0259binin kursantlar\u0131 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259tdiyi Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sind\u0259, M\u00fcsd\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn v\u0259 suverenliyinin qorunmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>1992-ci ilin dekabr\u0131nda \u00dcmumqo\u015fun fakult\u0259sinin birinci kursunun \u015f\u0259xsi hey\u2019\u0259tind\u0259n ibar\u0259t tabur yaranm\u0131\u015f v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011fdam b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. G\u0259nc kursant taburu v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik v\u0259 c\u0259surluq n\u00fcmun\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k itkisiz d\u00f6y\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ilin fevral\u0131nda \u00fcmumqo\u015fun fakult\u0259sinin ikinci kursundan 72 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t b\u00f6l\u00fck yarad\u0131lm\u0131\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011fd\u0259r\u0259 b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. D\u00f6y\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259rk\u0259n 8 n\u0259f\u0259r h\u0259lak olmu\u015f, 5 n\u0259f\u0259r is\u0259 itkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>M\u0259kt\u0259bimizin zabit v\u0259 kursantlar\u0131 1994-c\u00fc ilin q\u0131\u015f v\u0259 yaz d\u00f6y\u00fc\u015f kompaniyalar\u0131nda, Murovda\u011f istiqam\u0259tind\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 sin\u0259 g\u0259rmi\u015f, veril\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131n\u0131 layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetirmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259kt\u0259bimizi qurtaran y\u00fczl\u0259rl\u0259 g\u0259nc zabit \u00f6z h\u0259rbi and\u0131na sadiq qalaraq M\u00fcst\u0259qilliyimiz v\u0259 D\u00f6vl\u0259timizin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 r\u0259\u015fad\u0259t v\u0259 igidlik g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Onlarla m\u0259\u2019zunumuz v\u0259t\u0259n namin\u0259 \u00f6z canlar\u0131n\u0131 f\u0259da etmi\u015f v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q zirv\u0259sin\u0259 ucalm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 g\u00f6ast\u0259rdiyi igidliklikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259kt\u0259bimizin m\u0259\u2019zunlar\u0131ndan bir qismi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin f\u0259rman\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 v\u0259 ba\u015fqa f\u0259xri adlara layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r. 2001-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti C\u0259nab Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyevin f\u0259rman\u0131 il\u0259 m\u0259kt\u0259b Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi M\u0259kt\u0259bi olaraq adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi M\u0259kt\u0259binin m\u0259\u2019zunlar\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259timizin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn v\u0259 suverenliyinin qorunmas\u0131 u\u011frunda g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar yeni h\u0259rb tariximizd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus yer tutmu\u015fdur. Onlar\u0131n g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri igidlik v\u0259 r\u0259\u015fad\u0259t bug\u00fcnk\u00fc kursantlar\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6rn\u0259k, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si u\u011frunda q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir m\u0259nb\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Ali H\u0259rbi T\u0259yyar\u0259\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi <\/strong>&#8211; 2001-ci ilin iyununda prezident f\u0259rman\u0131 il\u0259 Bak\u0131 H\u0259rbi T\u0259yyar\u0259\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bin\u0259 Ali H\u0259rbi T\u0259yyar\u0259\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi ad\u0131 verilib.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n h\u0259rbi doktrinas\u0131.<\/strong> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n H\u0259rbi doktrinas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00dcmummilli Lideri Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyulmu\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131 strategiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si olaraq, insan\u0131n, c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin h\u00fcquq v\u0259 m\u0259nafel\u0259rinin daxili v\u0259 xarici h\u0259rbi v\u0259 dig\u0259r t\u0259hdidl\u0259rd\u0259n qorunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f h\u0259rbi t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteminin konseptual \u0259sas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n s\u0259n\u0259ddir.<\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 olan jurnalistl\u0259rd\u0259n kimi tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z?<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Al\u0131 Mustafa o\u011flu \u00a0Mustafayev (1952-1991)- telejurnalist.<\/p>\n<p>Salat\u0131n \u018fziz q\u0131z\u0131 \u00a0\u018fsg\u0259rova (1961-1991) \u2013 \u00a0jurnalist, &#8220;\u041c\u043e\u043b\u043e\u0434\u0435\u0436\u044c \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430&#8221; q\u0259zetinin m\u00fcxbiri.<\/p>\n<p>\u00c7ingiz Fuad o\u011flu \u00a0Mustafayev (1960-1992)\u2014 telejurnalist.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Birinci Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s n\u0259 vaxt v\u0259 hans\u0131 s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n elan edilib?<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>&#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221;<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan, bir n\u00f6v siyasi m\u00fcraci\u0259t v\u0259 ya s\u00fclh\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f m\u0259qs\u0259dli v\u0259 h\u00fcquqi xarakter da\u015f\u0131mayan s\u0259n\u0259d.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan s\u0259n\u0259d olan &#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin may\u0131nda imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259din imzalanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259rqli iddialar m\u00f6vcuddur. Daha d\u0259qiqi s\u0259n\u0259din 1994-c\u00fc il may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 imzalanmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur. H\u0259min s\u0259n\u0259di Az\u0259rbaycan Milli M\u0259clisinin vitse-spikeri Afiy\u0259ddin C\u0259lilov, Erm\u0259nistan Milli M\u0259clisinin s\u0259dri Babken Ararktsyan, DQE\u0130-nin \u00fczv\u00fc, h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u201cDQR parlamentinin spikeri\u201d kimi t\u0259qdim edil\u0259n Karen Baburyan, MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleyan\u0131n s\u0259dri Vladimir \u015eumeyko, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Ali Sovetinin s\u0259dri Medetkan \u015eerimkulov, RF Prezidentinin s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, Rusiya vasit\u0259\u00e7ilik missiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Vladimir Kazimirov v\u0259 MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleya \u015euras\u0131n\u0131n katibliyinin r\u0259hb\u0259ri Mixail Krotov imzalamal\u0131 idi. A.C\u0259lilovdan ba\u015fqa ham et\u0131 bu s\u0259n\u0259di imzalam\u0131\u015f, o is\u0259 bundan imtina etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn yeddi i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131ndan alt\u0131s\u0131n\u0131n imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259n\u0259d faks il\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f v\u0259 daha sonra s\u0259n\u0259din \u0259sli d\u0259 oraya gedib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min s\u0259n\u0259din \u0259slinin haz\u0131rda RF X\u0130N arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 guman edilir.<\/p>\n<p>Bu s\u0259n\u0259din 6 n\u0259f\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f kserosur\u0259tini is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT-in_Minsk_qrupu\">AT\u018fT-in Minsk qrupundak<\/a>\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259msil\u00e7isi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vladimir_Kazimirov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vladimir Kazimirov<\/a>g\u0259tirmi\u015fdir. O, may\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fin\u0259 yenid\u0259n bu protokolu imzalamaq t\u0259klif etmi\u015fdir. Bu d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fini Milli M\u0259clisin o vaxtk\u0131 spikeri R\u0259sul Quliyev t\u0259msil edirdi. O da s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r edilm\u0259d\u0259n v\u0259 onu imzalayanlar s\u0131ras\u0131na DQA\u0130-nin r\u0259hb\u0259ri Nizami B\u0259hm\u0259novun ad\u0131 \u0259lav\u0259 olunmadan onu imzalamaqdan imtina etmi\u015fdi. Sonralar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vladimir_Kazimirov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vladimir Kazimirov<\/a>\u00a0\u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 qeyd etmi\u015fdir:<\/p>\n<p><em>Bu s\u0259n\u0259d h\u00fcquqi xarakter da\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131na v\u0259 \u00fcst\u0259lik, h\u00fcquqi \u00f6hd\u0259likl\u0259r qoymad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 bir n\u00f6v siyasi m\u00fcraci\u0259t v\u0259 ya s\u00fclh\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f idi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fin t\u0259kid etdiyi d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259rin o q\u0259d\u0259r d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti yox idi. Bununla bel\u0259, Bak\u0131 yaln\u0131z onun ist\u0259kl\u0259rinin t\u0259sbit olundu\u011fu ka\u011f\u0131z\u0131 imzalama\u011fa raz\u0131la\u015f\u0131rd\u0131<\/em><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><em>.<\/em><\/p>\n<p>\u0130mza prosesi bel\u0259 yekunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r: R\u0259sul Quliyev Kazimirovun g\u00f6z\u00fcn\u00fcn qaba\u011f\u0131nda \u00f6z \u0259li il\u0259 N.B\u0259hm\u0259novun ad\u0131n\u0131 oraya \u0259lav\u0259 etmi\u015f, onun imzas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259tt \u00e7\u0259kmi\u015f, s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 iki d\u00fcz\u0259li\u015f \u0259lav\u0259 etmi\u015f v\u0259 bundan sonra A.C\u0259lilovun ad\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00f6z imzas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. B\u0259hm\u0259novu axtarma\u011fa ba\u015flayanda, m\u0259lum olur ki, h\u0259min g\u00fcn o, Bak\u0131da yox imi\u015f. Kazimirov may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 6 i\u015ftirak\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f v\u0259 indi R.Quliyevin imzas\u0131n\u0131n \u0259sli v\u0259 onun \u00f6z \u0259li il\u0259 etdiyi d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r \u0259lav\u0259 edilmi\u015f protokolun kserosur\u0259tini g\u00f6t\u00fcr\u00fcb B\u0259hm\u0259novu g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n Moskvaya qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/8_may\">8 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d\u0259 Ali Sovetin s\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C9%99sul_Quliyev\">R\u0259sul Quliyev<\/a>\u00a0v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015f\u0259xsind\u0259 \u015eu\u015fa rayonu \u0130H ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nizami_B%C9%99hm%C9%99nov\">Nizami B\u0259hm\u0259nov<\/a>, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fd\u0259n Erm\u0259nistan parlamentinin s\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Babken_Ararksyan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Babken Ararksyan<\/a>\u00a0v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015f\u0259xsind\u0259 &#8220;DQR parlamentinin s\u0259dri&#8221;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Karen_Baburyan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Karen Baburyan<\/a>\u00a0imza atm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/12_may\">12 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259n q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>. El\u0259 h\u0259min g\u00fcnd\u0259n c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 aktiv h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-4\"><sup>[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi s\u0259n\u0259d\u0259 iki \u0259lav\u0259 il\u0259 imza atm\u0131\u015fd\u0131. Bi\u015fkek protokolunun 5-ci abzas\u0131nda\u00a0<em>&#8220;tutulmu\u015f \u0259razil\u0259r&#8221;<\/em>\u00a0s\u00f6zl\u0259ri\u00a0<em>&#8220;i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259r&#8221;<\/em>\u00a0s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nmi\u015f v\u0259 at\u0259\u015fk\u0259sd\u0259n sonra c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 yerl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259k m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259rin is\u0259\u00a0<em>&#8220;beyn\u0259lxalq m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r missiyas\u0131&#8221;<\/em>\u00a0olmas\u0131 qeyd olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Bu s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n, t\u0259r\u0259fl\u0259r tezlikl\u0259 beyn\u0259lxalq vasit\u0259\u00e7ilik say\u0259sind\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck s\u00fclh sazi\u015fi&#8221; imzalamal\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n<p>S\u0259n\u0259d 3 n\u00fcsx\u0259d\u0259 &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_dili\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_dili\">erm\u0259ni<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rus_dili\">rus<\/a>\u00a0dill\u0259rind\u0259 haz\u0131ralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> AT\u018fT-in Minsk Qrupu. \u00dczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r. Onun f\u0259aliyy\u0259ti. G\u00f6zl\u0259ntil\u0259r v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>Minsk Qrupu<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u00fclh yolu il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar vasit\u0259si il\u0259 h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f qurumdur.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_mart\">24 mart\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helsinki\">Helsinkid<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya Federasiyas\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarus\">Belarus<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Finlandiya\">Finlandiya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7\">\u0130sve\u00e7<\/a>\u00a0qrupun \u00fczvl\u0259ridir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ilin dekabr\u0131ndan onun \u00fc\u00e7 \u2013 Rusiya (\u0130qor Popov), AB\u015e (Yan Kelli) v\u0259 Fransa (Jak For) h\u0259ms\u0259drl\u0259ri var. Qrupun \u0259sas v\u0259zif\u0259si Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 bilavasit\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259kdir. Bu g\u00fcn\u0259 kimi AT\u018fT-in Minsk Qrupunun f\u0259aliyy\u0259ti he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>1992-ci il yanvar\u0131n 30-da Az\u0259rbaycan\u0131n indiki AT\u018fT-\u0259 \u00fczv oldu\u011fu g\u00fcn\u00fcn sevinci \u00e7oxlar\u0131n\u0131n xatirind\u0259dir. H\u0259r k\u0259s sevinirdi ki, m\u00fcst\u0259qil \u00a0Az\u0259rbaycan ilk Avropa t\u0259\u015fkilat\u0131na daxil olub. \u018fn \u0259sas\u0131 is\u0259 \u00e7oxlar\u0131 o \u00fcmidd\u0259 idi ki, AT\u018fT Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan aras\u0131nda olan\u00a0 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sini az bir m\u00fcdd\u0259t\u0259 h\u0259ll ed\u0259c\u0259k. \u00c7\u00fcnki, 1992-ci ilin fevral ay\u0131ndan ba\u015flayaraq bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 AT\u018fT-in prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00fczv olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin daha \u00e7ox diqq\u0259t obyektin\u0259 \u00e7evrildi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 fevral\u0131n ortalar\u0131nda AT\u018fT-in ilk x\u00fcsusi missiyas\u0131 Az\u0259rbaycanda oldu. El\u0259 h\u0259min il mart\u0131n 24-d\u0259 Az\u0259rbaycanla Erm\u0259nistan aras\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 nizamlanmas\u0131na yard\u0131m m\u0259qs\u0259di il\u0259 AB\u015e, Fransa v\u0259 Rusiyadan olan h\u0259ms\u0259drl\u0259rin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupu yarad\u0131ld\u0131. Nizamlanma prosesind\u0259 AT\u018fT-in s\u0259drini Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u00fczr\u0259 \u015f\u0259xsi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259msil edir. Onun idar\u0259si h\u0259m\u00e7inin at\u0259\u015fk\u0259s rejimi haqq\u0131nda raz\u0131la\u015fmaya riay\u0259t olunmas\u0131na n\u0259zar\u0259t edir. AT\u018fT-in Minsk qrupunun 21 illik f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin nizamlanmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015fin olmamas\u0131, bu quruma olan b\u00fct\u00fcn \u00fcmidl\u0259ri pu\u00e7 edib.H\u0259ms\u0259dirl\u0259rin g\u00f6r\u00fcn\u0259n f\u0259aliyy\u0259ti is\u0259 yaln\u0131z regiona faydas\u0131z s\u0259f\u0259rl\u0259r etm\u0259l\u0259ridir.\u018fg\u0259r bel\u0259dirs\u0259, Minsk qrupunun f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259 ehtiyac var? Mill\u0259t v\u0259kili Fazil Mustafa is\u0259 biziml\u0259 s\u00f6hb\u0259tind\u0259 dedi ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n\u00a0 niyy\u0259tl\u0259r\u0259 bax\u0131lmal\u0131d\u0131r: \u201cXarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 niyy\u0259tl\u0259ri yax\u015f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259r hans\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015f \u0259ld\u0259 edilm\u0259di. AT\u018fT-in Minsk qrupu ba\u015fqa formada da m\u00f6vcud ola bil\u0259rdi. Onda yen\u0259 d\u0259 eyni n\u0259tic\u0259 olacaqd\u0131r. Bu bax\u0131mdan bu qrupun f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 baxmadan \u00f6z\u00fcm\u00fcz torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u011faldan azad etm\u0259yin yollar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259liyik. \u018fg\u0259r bunu ed\u0259 bils\u0259k h\u0259r hans\u0131 m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 ed\u0259 bil\u0259rik. \u00c7\u00fcnki, he\u00e7 bir \u00f6lk\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n mara\u011f\u0131n\u0131 t\u0259msil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259dakarl\u0131q etm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcr. Az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259g\u0259r bir f\u0259dakarl\u0131q g\u00f6st\u0259mirl\u0259rs\u0259, bunun\u00a0 g\u00fcnah\u0131 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 yox, m\u0259hz \u00f6z\u00fcm\u00fczd\u0259dir\u201d. \u00a0Mill\u0259t v\u0259kili dedi ki, bu g\u00fcn AB\u015e, Rusiya\u00a0 v\u0259 Fransan\u0131n birm\u0259nal\u0131 m\u00f6vqeyi Erm\u0259nistan\u0131n maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259msil etm\u0259kdir: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131 da g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 m\u0259cbur etm\u0259kdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259ms\u0259dirl\u0259rd\u0259n bizim faydam\u0131za olan yenilik he\u00e7 vaxt g\u00f6zl\u0259nilm\u0259y\u0259c\u0259k. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti regionda \u00f6z\u00fcm\u00fcz d\u0259yi\u015fm\u0259yi bacarmal\u0131y\u0131q. \u018fg\u0259r bunu ed\u0259 bils\u0259k h\u0259r hans\u0131 bir u\u011furdan dan\u0131\u015fmaq olar. \u00c7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn hallarda uduzan t\u0259r\u0259f bizik. Biz d\u0259 uduzan m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn add\u0131mlar atma\u011f\u0131 bacarmal\u0131y\u0131q\u201d. D\u00f6vl\u0259t \u0130dar\u0259\u00e7ilik Akademiyas\u0131n\u0131n Siyasi Ara\u015fd\u0131rmalar \u0130nstitutunun direktoru, politoloq Elman N\u0259sirov e-jurnal\u0131m\u0131za bildirdi ki, beyn\u0259lxalq m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn olan mexanizml\u0259rd\u0259n biri d\u0259 h\u0259ms\u0259dirlik institutudur: \u201cAT\u018fT-in Minsk qrupunun yarad\u0131lmas\u0131ndan art\u0131q 21 il ke\u00e7ib. 1997-ci ild\u0259n \u00fc\u00e7 h\u0259ms\u0259dr institututu formala\u015f\u0131b. Faktiki olaraq Minsk qrupu m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 bir add\u0131m da ir\u0259lil\u0259yi\u015f\u0259 nail olmay\u0131b.Onlar dan\u0131\u015fanda \u00e7ox \u00f6y\u00fcn\u00fcrl\u0259r ki, Minsk qrupu olmasayd\u0131 m\u00fchar\u0259b\u0259 ba\u015flayard\u0131. \u018fslind\u0259 is\u0259 onlar at\u0259\u015fk\u0259si qoruyub saxlamaqla m\u0259\u015f\u011fuldular. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 is\u0259 he\u00e7 bir f\u0259aliyy\u0259t yoxdur. 2007-ci ild\u0259 Madrid prinsipl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Faktiki olaraq dan\u0131\u015f\u0131qlar yenil\u0259nmi\u015f Madrid prinsipl\u0259ri \u00fczr\u0259 apar\u0131l\u0131r ki, bunu da i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 \u00f6lk\u0259 olan Erm\u0259nistan q\u0259bul etmir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 yoxdur. Erm\u0259nistan h\u0259r d\u0259f\u0259 m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259r g\u0259tir\u0259r\u0259k, \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ki, status-kvo v\u0259ziyy\u0259tini qoruyub saxlas\u0131n\u201d.<\/p>\n<p>E.N\u0259sirov dedi ki, ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda Minsk qrupunun format\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259r olub: \u201cB\u0259z\u0259n,\u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, ondan imtina ideyas\u0131 ir\u0259li g\u0259lib. B\u0259z\u0259n b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Avropa \u0130ttfaq\u0131n\u0131n h\u0259ms\u0259dir olmas\u0131 fikri olub.Amma bununla ba\u011fl\u0131 bax\u0131\u015flar\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmay\u0131b.\u201d<\/p>\n<p>Onun fikrinc\u0259, burda iki yol var; ya m\u00fcharib\u0259, ya da s\u00fclh: \u201cAz\u0259rbycan d\u00f6vl\u0259tinins\u0259 m\u00f6vqeyi ondan ibar\u0259tdir ki, \u0259l\u0259lx\u00fcsus s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir. \u0130st\u0259nil\u0259n halda siyasi q\u0259rar q\u0259bul olsa ki, dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n faydas\u0131\u00a0 yoxdur, bu halda AT\u018fT-in Minsk qrupunun f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n imtina oluna bil\u0259r. Bundan sonra m\u00fcharib\u0259 d\u0259 ba\u015flana bil\u0259r v\u0259 buna beyn\u0259lxalq h\u00fcquq da imkan verir\u201d.<\/p>\n<p>Politoloqun fikrinc\u0259 , Minsk qrupunda Rusiyan\u0131n i\u015ftirak\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si prosesind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n suallar do\u011furur: \u201cM\u0259s\u0259l\u0259nin q\u0259lizliyi ondad\u0131r ki, Rusiya b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tdir v\u0259 Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan for-postdur. Erm\u0259nistan Rusiyan\u0131n bir quberniyas\u0131d\u0131r. Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistanda 2044-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r imzalanm\u0131\u015f raz\u0131la\u015fma formas\u0131nda h\u0259rbi bazas\u0131 var. Erm\u0259nistanla Rusiya Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259sind\u0259 h\u0259rbi m\u00fctt\u0259fiqdirl\u0259r. Birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 vaxtlarda Erm\u0259nistan\u0131 Rusiya silahland\u0131r\u0131r. Bunlar ham\u0131s\u0131 faktlard\u0131r. Bu bax\u0131mdan Rusiyan\u0131n h\u0259ms\u0259dirl\u0259rd\u0259n biri olmas\u0131 obyektiv olmaya bil\u0259r. Amma m\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, dig\u0259r h\u0259ms\u0259dirl\u0259r Rusiya il\u0259 Qaraba\u011f probleminin h\u0259llind\u0259 ba\u015f-ba\u015fa g\u0259lm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. Bu g\u00fcn AB\u015e Rusiya il\u0259 Suriya, \u0130ran, NATO-nun Avropada Raket \u018fleyhin\u0259 M\u00fcdafi\u0259 sistemini yerl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7ox fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131 m\u00f6vcuddur. Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 hesab edirl\u0259r ki, status-kvo d\u0259yi\u015fm\u0259lidir. Amma onun d\u0259yi\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn add\u0131m at\u0131lm\u0131r. Y\u0259ni bizd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan reall\u0131qlar var. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu g\u00fcn Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si AB\u015e-\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u00f6n s\u0131ras\u0131nda deyil\u201d. \u015e\u0259rq-Q\u0259rb Ara\u015fd\u0131rmalar M\u0259rk\u0259zinin s\u0259dri \u018fr\u0259stun Oruclu da o fikird\u0259dir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259lli bax\u0131m\u0131ndan Minsk qrupu he\u00e7 bir u\u011fur \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259yib: \u201cAmma n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, Minsk qrupunun \u00f6z\u00fcn\u00fcn format\u0131 bel\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r pozitiv add\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131na imkan vermir, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, ondan \u00e7ox \u015fey g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259 d\u0259ym\u0259zdi d\u0259.Y\u0259ni ki, h\u0259ms\u0259dirl\u0259r format\u0131na biz baxsaq onda g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, iki Q\u0259rb \u00f6lk\u0259si var; biri AB\u015e, dig\u0259ri is\u0259 Fransa. \u0130kinci t\u0259r\u0259f is\u0259 Rusiyad\u0131r.\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, Qafqaz b\u00f6lg\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn bu t\u0259msil\u00e7il\u0259rin \u00f6z geosiyasi maraqlar\u0131 var. Bu maraqlar da \u0259ks\u0259r hallarda bir-birin\u0259 ziddiyy\u0259t t\u0259\u015fkil edir. Bu s\u0259b\u0259d\u0259n d\u0259 orda hans\u0131sa vahid m\u00f6vqeni g\u00f6zl\u0259m\u0259k m\u0259nas\u0131zd\u0131r.Amma onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, at\u0259\u015fk\u0259sin pozulmam\u0131s\u0131 bax\u0131m\u0131ndan Minsk qrupu v\u0259 onun h\u0259ms\u0259dirl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n rol oynad\u0131lar. Amma t\u0259bii ki, g\u00f6zl\u0259ntil\u0259r daha \u00e7ox idi v\u0259 bundan art\u0131\u011f\u0131 da al\u0131nmad\u0131\u201d.<\/p>\n<p>\u018f.Oruclunun fikrinc\u0259, h\u0259l\u0259lik Rusiya g\u00fccl\u00fcd\u00fcr v\u0259 bu faktla t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan yox, Q\u0259rb d\u0259 hesabla\u015f\u0131r: \u201cBu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 maraqlar uzla\u015fa bil\u0259r. Bu halda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015f ola bil\u0259r.Ba\u015fqa hallar\u0131 m\u0259n praktik bax\u0131mdan istisna edir\u0259m. Y\u0259ni n\u0259z\u0259ri c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fclahiz\u0259l\u0259r y\u00fcr\u00fctm\u0259k olar. Amma praktik bax\u0131m\u0131ndan bu g\u00fcn d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, Rusiya r\u0259qab\u0259t aparan t\u0259r\u0259fdir. Son ill\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r. Yaln\u0131z m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k maraqlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131 n\u0259yis\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259r\u201d.<\/p>\n<p><strong>Fuad H\u00fcseynzad\u0259 Krabakh\u0130NFO.com<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><strong> BMT-nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si ba\u011fl\u0131 q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r v\u0259 onun h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si ba\u015flad\u0131qdan sonra uzun m\u00fcdd\u0259t bu problem beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini c\u0259lb etm\u0259di. Bunun birinci s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259t idi ki, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin start g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 d\u00fcnya birliyi onun aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda maraql\u0131 deyildi. \u00c7\u00fcnki bu problem SSR\u0130nin da\u011f\u0131lmas\u0131 prosesini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 amill\u0259rd\u0259n biri kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi v\u0259 onun aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n daxilind\u0259 ged\u0259n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 prosesl\u0259r\u0259 mane ola bil\u0259rdi. Maraql\u0131d\u0131r ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 bilavasit\u0259 Kremlin ssenarisi \u0259sas\u0131nda ba\u015f tutmu\u015fdu. \u0130ttifaq r\u0259hb\u0259rliyi &#8220;par\u00e7ala, h\u00f6kmranl\u0131q et&#8221; prinsipin\u0259 \u0259saslanaraq regional m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r yaratmaqla diqq\u0259ti \u00f6lk\u0259nin \u0259sas probleml\u0259rind\u0259n yay\u0131nd\u0131rmaq, bel\u0259likl\u0259, m\u00fctt\u0259fiq respublikalarda m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sini \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Lakin bu plan SSR\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn bumeranq rolunu oynad\u0131 v\u0259 etnik m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r imperiyan\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n n\u0259inki qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259di, h\u0259tta prosesi daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 h\u0259l\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ba\u015flamam\u0131\u015fdan \u0259vv\u0259l beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin d\u0259st\u0259yini almaq \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi kampaniya aparm\u0131\u015fd\u0131lar. Burada erm\u0259ni lobbisinin imkanlar\u0131ndan da geni\u015f istifad\u0259 edilirdi. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si h\u0259r zaman beyn\u0259lxalq birliyin laqeyd m\u00fcnasib\u0259til\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunurdu.<\/p>\n<p>1992-ci ild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri respublikam\u0131z\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n miqyas\u0131n\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdil\u0259r. Lakin he\u00e7 bir beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat ham\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f verm\u0259kd\u0259 olan v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131n\u0131 kobud \u015f\u0259kild\u0259 tapdalayan bu i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 obyektiv qiym\u0259t verm\u0259di. Do\u011frudur, m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 BMT-nin, AT\u018fT-in, Avropa Birliyinin bu bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Q%C9%99tnam%C9%99&amp;action=edit&amp;redlink=1\">q\u0259tnam\u0259l<\/a>\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=B%C9%99yanat&amp;action=edit&amp;redlink=1\">b\u0259yanatlar<\/a>\u0131 meydana \u00e7\u0131xd\u0131, bununla bel\u0259, h\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259qiqi s\u0259b\u0259bl\u0259rini d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirmir, t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan t\u0259r\u0259f aras\u0131nda he\u00e7 bir f\u0259rq qoymurdu.<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini elan ed\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0bu bar\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n BMT-y\u0259 v\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. 1992-ci ilin mart\u0131nda Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul edildi. Bundan sonra Az\u0259rbaycan BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259yi v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011f\u0131 xahi\u015f etdi. BMT-nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti bu m\u00fcraci\u0259t\u0259 \u0259saslanaraq regiona s\u0259f\u0259r etdi v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 BMT Ba\u015f katibin\u0259 m\u00fcvafiq m\u0259lumatlar verdi. BMT-nin Ba\u015f katibi is\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 AT\u018fM-in (Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259si -1995-ci ilin yanvar\u0131ndan AT\u018fT &#8211; Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131) s\u0259yl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259diyini v\u0259 bu t\u0259\u015fkilata m\u00fcvafiq n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirdi. Bu, art\u0131q beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 soyuq m\u00fcnasib\u0259tinin ilk simptomlar\u0131 idi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fan<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131 yenid\u0259n BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qoydu. May ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k b\u0259yanat verm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259ndi. B\u0259yanatda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259tin pisl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 t\u0259cili yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sinin z\u0259ruriliyi bildirilirdi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n daha bir rayonu &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Az\u0259rbaycan bu bar\u0259d\u0259 BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u0259cav\u00fczkar\u0131n \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 qiym\u0259t verilm\u0259sini xahi\u015f etdi. Aprelin 6-da BMT T\u015e s\u0259drinin b\u0259yanat\u0131 q\u0259bul olundu. Lakin bu b\u0259yanat da problem\u0259 d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259t vermirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t s\u0259n\u0259dd\u0259 \u0259ksini tapmam\u0131\u015f v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n guya &#8220;yerli erm\u0259nil\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irildiyi vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131. Aprel ay\u0131n\u0131n 30-da BMT T\u015e Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edildi. &#8220;<strong>BMT T\u015e 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si<\/strong>&#8221; adlanan bu s\u0259n\u0259d T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 s\u0259drinin 1993-c\u00fc il yanvar\u0131n 29-da v\u0259 aprelin 6-da verdiyi b\u0259yanatlara istinad\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 sabitliyin v\u0259 \u0259min-amanl\u0131\u011f\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131nda oldu\u011fu qeyd edilir, m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n artmas\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonunda yaranm\u0131\u015f f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin do\u011furdu\u011fu probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bildirilirdi. BMT T\u015e at\u0259\u015fin h\u0259mi\u015f\u0259lik dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, t\u0259cav\u00fczkar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonundan v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fala m\u0259ruz qalm\u0131\u015f dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. Lakin bu q\u0259tnam\u0259 d\u0259 \u0259slind\u0259, regionda s\u00fclh\u00fcn \u0259ld\u0259 olunmas\u0131na stimul verm\u0259k g\u00fcc\u00fcnd\u0259 deyildi. \u018fvv\u0259la ona g\u00f6r\u0259 ki, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259si yaln\u0131z \u00fcmumi s\u00f6zl\u0259rl\u0259 y\u00fckl\u0259nmi\u015f v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 he\u00e7 bir konkret qiym\u0259t verm\u0259k m\u0259qs\u0259din\u0259 xidm\u0259t etm\u0259mi\u015fdir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, q\u0259tnam\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015f m\u00fcdd\u0259alar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259 mexanizml\u0259ri d\u0259 g\u00f6st\u0259rilm\u0259mi\u015fdi. S\u0259n\u0259dd\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmas\u0131 fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259ns\u0259 d\u0259, bunun kim t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irildiyi d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilmir v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n guya &#8220;yerli erm\u0259nil\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n realla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131. 1993-c\u00fc ilin iyul ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam rayonunu i\u015f\u011fal etdi. Qeyd ed\u0259k ki, bu art\u0131q Erm\u0259nistan\u0131n BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259y\u0259 he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259diyini t\u0259sdiql\u0259yirdi. \u0130yulun sonlar\u0131nda BMT T\u015e iclas\u0131 ke\u00e7irildi v\u0259 burada Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair <strong>853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong> q\u0259bul olundu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam da daxil olmaqla, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi qoyulmu\u015fdu. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn kimi ya\u015famas\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 edilir v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rin m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni dayand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn at\u0259\u015fk\u0259s\u0259 nail olmalar\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bildirilirdi. 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259zi \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259n daha obyektiv g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, burada da m\u0259s\u0259l\u0259 \u00f6z d\u0259qiq qiym\u0259tini almam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin avqustunda Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli_rayonu\">F\u00fczuli rayonunu<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirdikd\u0259n sonra BMT T\u015e s\u0259drinin yeni b\u0259yanat\u0131 yay\u0131ld\u0131. H\u0259min b\u0259yanatda Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259nir, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si oldu\u011fu vur\u011fulan\u0131r v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 h\u00f6km s\u00fcr\u0259n v\u0259ziyy\u0259td\u0259n narahatl\u0131q ifad\u0259 edilirdi. Erm\u0259nil\u0259r beyn\u0259lxalq birliyin hadis\u0259l\u0259r\u0259 obyektiv reaksiya verm\u0259m\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k yeni t\u0259cav\u00fcz aktlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 z\u0259bt edirdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 F\u00fczuli v\u0259 C\u0259bray\u0131l rayonlar\u0131 da i\u015f\u011fal olundu.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin avqustunda at\u0259\u015fk\u0259s haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 olunsa da, erm\u0259nil\u0259r buna \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259r\u0259k\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonunu da \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Az\u0259rbaycan n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li oldu. 1993-c\u00fc il oktyabr\u0131n 14-d\u0259 BMT T\u015e yenid\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemini m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xararaq\u00a0<strong>874 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong>\u00a0q\u0259bul etdi. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 Minsk qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f &#8220;T\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz t\u0259dbirl\u0259rin yenil\u0259\u015fdirilmi\u015f c\u0259dv\u0259li&#8221; t\u0259qdir olunur v\u0259 bu plan \u0259sas\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc bildirilirdi. Mahiyy\u0259t etibaril\u0259 bu q\u0259tnam\u0259 d\u0259 \u0259vv\u0259lkil\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259nmirdi. Burada da Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yaranm\u0131\u015f g\u0259rginlikd\u0259n, c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n yenid\u0259n g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259n, \u00e7oxsayl\u0131 insan t\u0259l\u0259fat\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal edilm\u0259si faktlar\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 AT\u018fM-in s\u0259yl\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259nir, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 bir daha t\u0259sdiql\u0259nirdi. Amma b\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131 yen\u0259 d\u0259 t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan t\u0259r\u0259fl\u0259r adlar\u0131 il\u0259 qeyd olunmur, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin yaln\u0131z Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin erm\u0259nil\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda olan problem kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndiyi vur\u011fulan\u0131rd\u0131. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, maraql\u0131 idi ki, 874 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n son vaxtlar i\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonlar\u0131 haqq\u0131nda he\u00e7 n\u0259 deyilmirdi. Halbuki \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259r\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin konkret adlar\u0131 da sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. 1993-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda is\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc daha a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rdi. AT\u018fM s\u0259drinin b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 oldu\u011fu bir vaxtda Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n Z\u0259ngilan rayonunu i\u015f\u011fal etdi. Bu, art\u0131q beyn\u0259lxalq birliyin m\u00fcnaqi\u015f\u0259y\u0259 obyektiv qiym\u0259t verm\u0259sinin z\u0259minliyini ifad\u0259 ed\u0259n n\u00f6vb\u0259ti hadis\u0259 idi. 1993-c\u00fc il noyabr\u0131n 11-d\u0259 BMT T\u015e Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcraci\u0259tin\u0259 m\u00fcvafiq olaraq m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin davam etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti yenid\u0259n m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xararaq <strong>884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong> q\u0259bul etdi. H\u0259min q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Horadiz q\u0259s\u0259b\u0259sinin v\u0259 Z\u0259ngilan rayonunun i\u015f\u011fal edilm\u0259si fakt\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 edir v\u0259 s\u0259n\u0259dd\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin bu \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu. Bu q\u0259tnam\u0259, t\u0259bii ki, yerin\u0259 yetirilm\u0259di. Qeyd ed\u0259k ki, s\u00f6z\u00fcged\u0259n s\u0259n\u0259d BMT T\u015e-nin \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259rind\u0259n prinsip etibaril\u0259 he\u00e7 n\u0259 il\u0259 f\u0259rql\u0259nmirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, BMT-nin q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u00e7ox vacib prinsipl\u0259ri n\u0259d\u0259ns\u0259 unudulur v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar\u0131n c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir konkret mexanizm m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmirdi. Halbuki m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin h\u0259lli sah\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259si olan bu t\u0259\u015fkilat Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 son qoymaq v\u0259 regionda h\u0259qiqi, davaml\u0131 s\u00fclh\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r geni\u015f imkanlara malik idi. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiql\u0259y\u0259n onlarla fakt var v\u0259 bu faktlar s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u00f6lk\u0259nin respublikam\u0131za qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n b\u00fct\u00fcn kriteriyalar \u00fczr\u0259 m\u0259hz t\u0259cav\u00fcz akt\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259cav\u00fczkar\u0131 c\u0259zaland\u0131rmaq v\u0259 onu \u00f6z qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0259kindirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi q\u0259rarlar q\u0259bul etm\u0259k ist\u0259m\u0259di.<\/p>\n<p><strong>Beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131, BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r<\/strong><\/p>\n<p><em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si 20 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, davam edir v\u0259 bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal alt\u0131nda saxlamaqdad\u0131r. Bununla Erm\u0259nistan eyni zamanda beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131n\u0131 da pozaraq, d\u00fcnya birliyinin bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011faldan azad etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131n\u0131 qulaqard\u0131na vurur.<\/em>\u00a0Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131ndan bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r BMT-nin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259buledilm\u0259z elan ed\u0259n beyn\u0259lxalq h\u00fcquq da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 \u00f6lk\u0259 oldu\u011funu t\u0259sdiq edir. Erm\u0259nistan beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131na zidd add\u0131m\u0131 h\u0259l\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259k plan\u0131n\u0131n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259sini yerin\u0259 yetir\u0259rk\u0259n atm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sind\u0259n y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n deportasiya edildi. Bununla da Erm\u0259nistan 1966-c\u0131 il 16 dekabrda q\u0259bul edilmi\u015f \u201cM\u00fclki-siyasi h\u00fcquqlar haqq\u0131nda Beyn\u0259lxalq Akt\u201d\u0131n, 1984-c\u00fc il 10 dekabrda q\u0259bul edilmi\u015f \u201c\u0130nsan l\u0259yaq\u0259tini h\u0259d\u0259li v\u0259 dig\u0259r q\u0259ddar, qeyri-b\u0259\u015f\u0259ri v\u0259 ya al\u00e7ald\u0131c\u0131 m\u00fcraci\u0259t v\u0259 c\u0259za n\u00f6vl\u0259ri \u0259leyhin\u0259\u201d Konvensiyan\u0131n v\u0259 dig\u0259r m\u00fch\u00fcm beyn\u0259lxalq h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rin \u0259sas prinsipl\u0259rini pozdu. Deportasiya siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na qar\u015f\u0131 erm\u0259ni ordusu h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin tarixin\u0259 l\u0259k\u0259, q\u0259ddarl\u0131qlar, soyq\u0131r\u0131m\u0131lar d\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>BMT-nin h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>D\u00fcnya birliyinin d\u0259 x\u0259b\u0259r tutdu\u011fu erm\u0259ni vandalizminin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edildi. M\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259si v\u0259 kollektiv t\u0259dbirl\u0259r q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunub saxlanmas\u0131 prinsipi m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri olan BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk q\u0259tnam\u0259si 1993-c\u00fc il aprelin 30-da, K\u0259lb\u0259c\u0259rin erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra q\u0259bul edildi. 822 sayl\u0131 bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 t\u0259sdiq edilir ki, beyn\u0259lxalq s\u0259rh\u0259dl\u0259r toxunulmazd\u0131r v\u0259 \u0259razi \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u00fcvv\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259k yolverilm\u0259zdir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin, b\u00f6lg\u0259d\u0259ki b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suverenliyin\u0259 v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259t ifad\u0259 edilir. Lakin sonrak\u0131 d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin qeyd olunan \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259di ki, bu da BMT T\u015e-nin m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259lav\u0259 q\u0259tnam\u0259l\u0259rin q\u0259bul edilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirdi. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sil\u0259 ba\u011fl\u0131 1993-c\u00fc il iyulun 29-da q\u0259bul edil\u0259n 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259buluna s\u0259b\u0259b d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259ni saymayaraq, Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam rayonunu i\u015f\u011fal etm\u0259si oldu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 is\u0259, A\u011fdam rayonunun i\u015f\u011fal olunmas\u0131 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilir v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259n t\u0259\u015fvi\u015f ifad\u0259 olunurdu. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131n\u0131n vacibliyi bir daha vur\u011fulanan bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 AT\u018fM-in (Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fcqavil\u0259si. 1995-ci ilin yanvar\u0131ndan AT\u018fT &#8211; Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 adlan\u0131r) s\u00fclh prosesini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k c\u0259hdl\u0259rini t\u0259qdir etdiyi d\u0259 qeyd olunurdu. H\u0259m\u00e7inin, 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 m\u0259zmununa v\u0259 h\u0259cmin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259d\u0259n xeyli f\u0259rql\u0259nirdi. Bel\u0259 ki, 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 daha \u00e7ox yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u0259cav\u00fcz etm\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirilirdi. Yeni q\u0259tnam\u0259d\u0259 is\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 kimi art\u0131q konkret olaraq yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs edilmirdi. Bu d\u0259f\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259f kimi t\u0259qdim olunurdu ki, bu art\u0131q Erm\u0259nistan\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi i\u015f\u011fal prosesind\u0259 i\u015ftirak etdiyin\u0259 bir i\u015far\u0259 say\u0131la bil\u0259rdi. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259llinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, BMT T\u015e-nin 1993-c\u00fc il oktyabr\u0131n 14-d\u0259 sayca \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olan 874 sayl\u0131 yeni q\u0259tnam\u0259sini q\u0259bul etm\u0259sin\u0259 nail oldu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 822 v\u0259 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259r bir daha t\u0259sdiq edil\u0259r\u0259k bildirilirdi ki, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc toxunulmazd\u0131r. Bununla bel\u0259, q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131ya qar\u015f\u0131 konkret c\u0259za t\u0259dbirl\u0259rinin yoxlu\u011fu onun 1993-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda Z\u0259ngilan rayonunu tutmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu fakt AT\u018fT s\u0259drinin b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 oldu\u011fu bir vaxtda ba\u015f verdi. Erm\u0259nistan\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n 1993-c\u00fc il noyabr\u0131n 11-d\u0259 BMT T\u015e Az\u0259rbaycan\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u00fcraci\u0259tin\u0259 baxaraq, sayca d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olan 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Real n\u0259tic\u0259si olmasa da, \u0259slind\u0259 bu q\u0259tnam\u0259l\u0259rin q\u0259bulu Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistan \u00fcz\u0259rind\u0259 diplomatik q\u0259l\u0259b\u0259sinin \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri say\u0131lmal\u0131, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin yekdil r\u0259yini ifad\u0259 ed\u0259n m\u00f6vqe hesab olunmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki q\u0259tnam\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc tam tan\u0131n\u0131r v\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bo\u015fald\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu. BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n qeyd olunan 4 q\u0259tnam\u0259sil\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 62 v\u0259 63-c\u00fc sessiyalar\u0131nda da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f q\u0259tnam\u0259l\u0259r d\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><strong>\u201cBeyn\u0259lxalq h\u00fcquq Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn apar\u0131lan sonrak\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar, AT\u018fT-in Minsk qrupunda t\u0259msil olunan h\u0259ms\u0259dr d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yanatlar\u0131 da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Bel\u0259 ki, 1992-ci ilin 1 iyun tarixind\u0259 Romada Minsk qrupunun vasit\u0259\u00e7iliyil\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesinin ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 start verilib. Bundan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r he\u00e7 bir m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259 verm\u0259s\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259finin apard\u0131\u011f\u0131 i\u015fl\u0259r say\u0259sind\u0259 1993-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda AT\u018fT-\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Vyanada ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sil\u0259 \u0259laq\u0259dar q\u0259bul edil\u0259n b\u0259yanatda Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal etm\u0259si fakt\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq h\u00fcququn prinsipl\u0259rin\u0259 zidd add\u0131m oldu\u011fu vur\u011fulan\u0131r, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Horadizd\u0259n v\u0259 Z\u0259ngilan rayonundan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi qeyd olunurdu. Haz\u0131rda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u00fcquqi t\u0259r\u0259fi kimi 2007-ci ild\u0259 Madrid \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan X\u0130N r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 q\u0259bul edil\u0259n baza prinsipl\u0259ri q\u0259bul edilir ki, bu prinsipl\u0259r d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn b\u0259rpas\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirir. Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi is\u0259, apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesini v\u0259 q\u0259bul edil\u0259n baza prinsipl\u0259rini pozaraq, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259tini davam etdirir ki, onun bu davran\u0131\u015flar\u0131 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 beyn\u0259lxalq konvensiyalara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin s\u0259lahiyy\u0259t verdiyi BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 q\u0259rarlar\u0131na ziddir. Bu da avtomatik olaraq Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir.\u00a0S\u00fclh v\u0259 M\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin H\u0259lli M\u0259rk\u0259zinin r\u0259hb\u0259ri Elxan Mehdiyev q\u0259zetimiz\u0259 a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda deyib ki, b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq h\u00fcquq v\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin m\u00f6vqeyi Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 oldu\u011funu, h\u0259m\u00e7inin Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r: \u201c\u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 il\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn t\u0259nziml\u0259diyi \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 prinsipini pozub. Bundan ba\u015fqa, m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi v\u0259h\u015filikl\u0259rl\u0259 yen\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn t\u0259min etdiyi m\u00fcharib\u0259 qanunlar\u0131na zidd davran\u0131\u015flar edib. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 BMT-nin q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r, q\u0259rarlar yerin\u0259 yetirilm\u0259di v\u0259 \u00fcst\u00fcnd\u0259n 20 il\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, bu q\u0259tnam\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131qda qal\u0131b. Lakin i\u015f\u011fal edil\u0259n torpaqlar azad edilm\u0259s\u0259 d\u0259, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir\u201d. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llin\u0259 c\u0259lb edil\u0259n AT\u018fT-in \u00f6z\u00fc d\u0259 m\u00fcsb\u0259t ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 nail ola bilm\u0259s\u0259 d\u0259, \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r. M\u0259rk\u0259zin r\u0259hb\u0259ri qeyd edib ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n haql\u0131 m\u00f6vqeyini t\u0259sdiq ed\u0259n dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar da q\u0259rarlar q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131n\u0131 pisl\u0259yibl\u0259r ki, bunlar da \u00fcmumilikd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqeyinin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin q\u0259bul etdiyi bu t\u0259\u015fkilatlar beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi t\u0259minat rolunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu h\u0259l\u0259 d\u0259 separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, d\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilatlar\u0131ndan olan Avropa \u0130ttifaq\u0131 da i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin Az\u0259rbaycana m\u0259xsuslu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n v\u0259 bo\u015fald\u0131lmas\u0131n\u0131n vacibliyini vur\u011fulayan b\u0259yanat\u0131 h\u0259l\u0259 1993-c\u00fc ilin aprelind\u0259 s\u0259sl\u0259ndirib. Bel\u0259 ki, A\u0130 b\u0259yanat\u0131nda BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n t\u0259l\u0259b edir, K\u0259lb\u0259c\u0259r, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l rayonlar\u0131ndan qo\u015funlar\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyini qeyd edirdi. Eyni zamanda, b\u0259yanatda Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 h\u00fccum ed\u0259n yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259k d\u0259 t\u0259l\u0259b olunurdu. 1993-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda A\u0130 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair n\u00f6vb\u0259ti b\u0259yanat\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 suverenliyi x\u00fcsusi olaraq vur\u011fuland\u0131. A\u0130-nin b\u0259yanat\u0131ndan bir il \u00f6nc\u0259 &#8211; 1992-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259, Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) quruma \u00fczv olmayan Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ril\u0259 \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk b\u0259yanat yay\u0131b. 1994-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda is\u0259, A\u015ePA Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk q\u0259tnam\u0259sini q\u0259bul etdi. Burada m\u00fcnaqi\u015f\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 20 mind\u0259n \u00e7ox insan\u0131n h\u0259lak olmas\u0131 v\u0259 bir milyon insan\u0131n qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259si fakt\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 yeni s\u0259n\u0259dl\u0259rin q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 nail oldu. Bel\u0259 m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 A\u015ePA-n\u0131n 2005-ci ilin yanvar\u0131nda q\u0259bul etdiyi 1416 sayl\u0131 yeni q\u0259tnam\u0259dir ki, bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 yer alan m\u00fcdd\u0259alar bir daha Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiq edir, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunun separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda oldu\u011fu bildirilir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, Az\u0259rbaycan \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. \u201cH\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar v\u0259 bu \u0259m\u0259liyyatlardan qabaq geni\u015f sur\u0259td\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f etnik d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik etnik m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 insanlar\u0131n geni\u015f miqyasda yerl\u0259rind\u0259n qovulmas\u0131na v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 konsepsiyas\u0131n\u0131 xat\u0131rladan monoetnik \u0259razil\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu h\u0259l\u0259 d\u0259 separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r\u201d, &#8211; dey\u0259 q\u0259tnam\u0259d\u0259 vur\u011fulan\u0131r. Ard\u0131nca is\u0259, A\u015ePA t\u0259r\u0259find\u0259n Erm\u0259nistana 1690 sayl\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 xarakterli s\u0259n\u0259d q\u0259bul edildi. T\u00f6vsiy\u0259 s\u0259n\u0259dinin birinci b\u0259ndind\u0259 deyilir: \u201cM\u00fcnaqi\u015f\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rini t\u0259kidl\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259, x\u00fcsusil\u0259 ist\u0259nil\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259 v\u0259 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r\u0131q\u201d. Bununla yana\u015f\u0131, \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 da Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair \u00f6lk\u0259mizin m\u0259nafel\u0259rin\u0259 tam cavab ver\u0259n bir s\u0131ra q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul edib.<\/p>\n<p><strong>\u201cQar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa h\u00f6rm\u0259t etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir\u201d<\/strong><\/p>\n<p>2011-ci ild\u0259 is\u0259, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi t\u0259\u015fkilat\u0131 hesab olunan NATO zirv\u0259 sammitinin yekun b\u0259yanat\u0131n\u0131n 58-ci madd\u0259sind\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259nir v\u0259 dolay\u0131s\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fa\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti bir daha vur\u011fulan\u0131r. Bel\u0259 ki, b\u0259yanatda deyilir ki, NATO Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 suverenliyini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259 davam edir v\u0259 eyni zamanda regional m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259 d\u0259 davam ed\u0259c\u0259k. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq m\u00fcst\u0259visind\u0259, eyni zamanda d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin m\u00f6vqeyind\u0259 baxd\u0131qda Az\u0259rbaycan\u0131n haql\u0131 m\u00f6vqeyi ortaya \u00e7\u0131x\u0131r, Erm\u0259nistansa i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131n\u0131r. Lakin h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapmay\u0131b. E.Mehdiyev bununla ba\u011fl\u0131 deyib ki, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin tezlikl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259llini t\u0259l\u0259b ets\u0259 d\u0259, onun h\u0259l\u0259 d\u0259 davam etm\u0259sinin siyasi t\u0259r\u0259fl\u0259ri d\u0259 var. Lakin E.Mehdiyev bildirib ki, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin uzanmas\u0131 v\u0259 h\u0259ll edilm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 h\u0259ll etm\u0259k prinsipini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr ki, guya Qaraba\u011fda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin h\u00fcquqlar\u0131 tan\u0131nmal\u0131d\u0131r:\u201cBeyn\u0259lxalq h\u00fcquqda \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc il\u0259 yana\u015f\u0131, xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k prinsipl\u0259ri d\u0259 var. Lakin o da qeyd olunur ki, xalqlar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 h\u0259ll ed\u0259 bil\u0259r. Y\u0259ni, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri b\u0259rpa edilm\u0259li, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259min edilm\u0259lidir ki, sonradan Qaraba\u011fdak\u0131 erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131 h\u0259ll edilsin. Bunu Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Bildirir ki, \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259min edilm\u0259li, sonra erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 kimi o \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fama\u011fa davam etm\u0259lidir\u201d. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Qaraba\u011fda b\u00f6lg\u0259nin \u0259sas \u0259halisi olan az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00f6z evl\u0259rind\u0259n deportasiya edilibl\u0259r: \u201cY\u0259ni, erm\u0259nil\u0259rin h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n Erm\u0259nistan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 deportasiya ed\u0259r\u0259k, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu h\u00fcququ tan\u0131mad\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa h\u00f6rm\u0259t etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir\u201d. Onu da qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan\u0131n u\u011furlu xarici siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n tezlikl\u0259 \u00f6z torpaqlar\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 geri qaytaraca\u011f\u0131n\u0131 dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Asif N\u018fR\u0130MANLI<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistanla<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0aras\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259. Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin tarixi erm\u0259nil\u0259rin Qafqaza k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc vaxtdan ba\u015flay\u0131r. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti \u00f6z k\u00f6kl\u0259rini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz_Albaniyas%C4%B1\">Qafqaz Albaniyas\u0131<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tind\u0259n al\u0131r. Haz\u0131rda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f kimi tan\u0131nan \u0259razi vaxtil\u0259 h\u0259min d\u00f6vl\u0259tin bir hiss\u0259si olub. Q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Albaniyan\u0131n etnik t\u0259rkibi yerli Qafqaz v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131na aid 26 q\u0259bil\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n ibar\u0259t idi. Albaniya z\u0259ngin v\u0259 nadir m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 malik idi, onun 52 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t \u0259lifbas\u0131 vard\u0131. Eram\u0131z\u0131n 313-c\u00fc ilind\u0259 xristianl\u0131q Albaniyada d\u00f6vl\u0259t dini elan edildi, m\u00fcst\u0259qil alban kils\u0259si f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. G\u0259rgin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259rait Albaniyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin uzunm\u00fcdd\u0259tli olmas\u0131na imkan verm\u0259di. Eram\u0131z\u0131n 705-ci ilind\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018fr\u0259b Xilaf\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131. Bundan sonra erm\u0259nil\u0259rl\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bizans\">Bizansa<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 ittifaq yaradan Xilaf\u0259t Albaniya il\u0259 Bizans aras\u0131nda m\u00f6vcud olan s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259ri pozmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 alban kils\u0259sini erm\u0259ni qriqorian kils\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sald\u0131.<\/p>\n<p>Orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n indiki \u0259razisind\u0259 o zaman m\u00f6vcud olmu\u015f t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman s\u00fclal\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tin bir hiss\u0259si olmu\u015f v\u0259 orada t\u00fcrkdilli xalqlar m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>18-ci \u0259sr t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) s\u00fclal\u0259si olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cavan%C5%9Firl%C9%99r\">Cavan\u015firl\u0259rin<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n<\/a>\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 \u0259lam\u0259tdard\u0131r. Bu, Az\u0259rbaycan zad\u0259ganlar\u0131n\u0131n irsi s\u00fclal\u0259 \u0259n\u0259n\u0259sinin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan Xanl\u0131\u011f\u0131 idi v\u0259 burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f etnik s\u00fclal\u0259l\u0259r aras\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edirdi.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0\u0130mperiyas\u0131 aras\u0131nda imzalanan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCr%C9%99k%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind<\/a>\u0259n (1805) sonra Xanl\u0131q Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131na ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. B\u00fct\u00fcn Qafqaz b\u00f6lg\u0259sini i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra Rusiya \u0130mperiyas\u0131 \u0259razi \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z n\u0259zar\u0259tini yaratmaq v\u0259 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259l\u0259rl\u0259 &#8220;ay\u0131r-buyur&#8221; siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130randan v\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fa k\u00f6c\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 bununla da b\u00f6lg\u0259d\u0259 demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin s\u00fcni yolla d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n geni\u015fmiqyasl\u0131 t\u0259dbirl\u0259rin bir hiss\u0259si idi. Rusiya-\u0130ran (1806-1813, 1826-1828) v\u0259 Rusiya-Osmanl\u0131 (1828-1829) m\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259n sonra \u0259razinin etnik t\u0259rkibi tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fdirildi.<strong>T\u0259kc\u0259 1828-1830-cu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u0130randan 40.000-d\u0259n \u00e7ox, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan is\u0259 84.600 erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb Az\u0259rbaycanda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci ild\u0259 Rusiya \u00e7ar\u0131n\u0131n \u0259mri il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">\u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>) \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni vilay\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Bu, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n arxa qap\u0131s\u0131nda, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ed\u0259n iki t\u0259r\u0259f aras\u0131nda d\u00f6vl\u0259t qurumu yaratmaq v\u0259 t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131 bir-birind\u0259n ay\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1836\">1836<\/a>-c\u0131 ild\u0259 Rusiya \u00e7ar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n alban kils\u0259sinin l\u0259\u011fv olunmas\u0131 alban \u0259halisinin q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 Qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 (erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si) il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_may\">29 may<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C3%BCmhuriyy%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin<\/a>\u00a0h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcst\u0259qillik elan ed\u0259n, lakin siyasi m\u0259rk\u0259zi olmayan Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259tin\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rini (indiki Yerevan, \u0259halisinin 30 faizi erm\u0259nil\u0259rd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa etnik qruplardan, 70 faizi az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t idi) g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n da\u015fnaq h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin ba\u015f nazirinin imzalad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 bu d\u00f6vl\u0259tin 400.000 n\u0259f\u0259r \u0259halisi olan Erivan v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin rayonlar\u0131 da daxil olmaqla 10.000 kv. km-d\u0259n ibar\u0259t \u00fcmumi \u0259razisi d\u0259qiql\u0259\u015fdirildi. T\u0259bii ki, Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin bir hiss\u0259si olaraq qald\u0131. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci ilin iyun-iyul aylar\u0131nda S\u00fclh v\u0259 mehriban qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 dair raz\u0131la\u015fman\u0131n \u0259ksin\u0259 olaraq,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0Respublikas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 irimiqyasl\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u0259 ba\u015flad\u0131. Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 k\u00fctl\u0259vi h\u00fccumlar 115 k\u0259ndin viran edilm\u0259si v\u0259 7729 Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. T\u0259xmin\u0259n 50.000 n\u0259f\u0259r yurd-yuvas\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1921\">1921<\/a>-ci il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/5_iyul\">5 iyul<\/a>\u00a0tarixd\u0259 Rusiya Kommunist (bol\u015fevik) Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin Siyasi B\u00fcrosu q\u0259rar q\u0259bul etdi: &#8220;M\u00fcs\u0259lmanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda s\u00fclh\u00fcn, a\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 yuxar\u0131 Qaraba\u011f aras\u0131nda iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin, Az\u0259rbaycanla davaml\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in t\u0259rkibind\u0259 saxlan\u0131ls\u0131n v\u0259 ona geni\u015f regional muxtariyy\u0259t verilsin&#8221;.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rin\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259 h\u00fcququnun verilm\u0259si il\u0259 eyni vaxtda \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t olan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qazax rayonunun bir hiss\u0259si (9.000 kv.km.) Erm\u0259nistana verildi. Sovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 20.000 kv.km. \u0259razisi Erm\u0259nistana verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1923\">1923<\/a>-c\u00fc il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/7_iyun\">7 iyun<\/a>\u00a0tarixd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin &#8220;\u0130nzibati m\u0259rk\u0259zi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1923\">1923<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirildi v\u0259 bol\u015fevik lideri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stepan_%C5%9Eaumyan\">Stepan \u015eaumyan<\/a>\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Stepanakert adland\u0131r\u0131ld\u0131) olmaqla, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda muxtar vilay\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131&#8221; haqq\u0131nda f\u0259rman\u0131 q\u0259bul edildi; eyni zamanda, Erm\u0259nistanda y\u0131\u011fcam halda ya\u015fayan \u00fc\u00e7 y\u00fcz min az\u0259rbaycanl\u0131ya Sovet h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Erm\u0259nistan SSR t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259tta m\u0259d\u0259ni muxtariyy\u0259t verilm\u0259di.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1948\">1948<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>\u00a0ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi h\u0259mi\u015f\u0259 t\u0259zyiq alt\u0131nda ya\u015fay\u0131b v\u0259 bu da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n Erm\u0259nistandan k\u00fctl\u0259vi deportasiyalar\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nib. R\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 250 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 rayonlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_noyabr\">18 noyabr<\/a>\u00a0tarixind\u0259 Kremlin m\u00fc\u015faviri A.Aqanbekyan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 b\u0259yanat\u0131. Bu b\u0259yanat milli \u0259dav\u0259t hissinin daha da alovlanmas\u0131nda v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 h\u0259lledici rol oynad\u0131.<\/p>\n<p>Noyabr-dekabr \u2013 \u0130r\u0259vanda Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f vilay\u0259tinin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u015f\u00fcarlar\u0131 il\u0259 n\u00fcmayi\u015fl\u0259r ke\u00e7irildi. 1988-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 qovulmas\u0131 ba\u015flad\u0131. Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131tda yerl\u0259\u015fdirildi. Fevral ay\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin ilk qurbanlar\u0131: iki Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 \u018fsg\u0259randa (Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f) \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin 27-29 noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-in Guqark, Spitak v\u0259 Stepanavan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259t \u0259m\u0259ll\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 33 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Dekabr ay\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 220.000 \u2013 d\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z evl\u0259rind\u0259n zorla \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_iyul\">29 iyul<\/a>\u00a0tarixind\u0259 Az\u0259rbaycandan Erm\u0259nistana ged\u0259n d\u0259miryol x\u0259tti Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 qatarlara edil\u0259n h\u00fccumlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259crid edilm\u0259si ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>1 dekabrda is\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Soveti Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da, beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u0259sas norma v\u0259 prinsipl\u0259rini pozaraq, Erm\u0259nistan qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 iddialar\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n elan etdi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si XX y\u00fczilliyin tarixin\u0259 \u0259n faci\u0259li m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi daxil olmu\u015f, milyonlarla insan\u0131n taleyind\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdur. 1988-ci ild\u0259 t\u0259hrik\u00e7ilik yolu il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik xarakterini saxlay\u0131r, \u00e7\u00fcnki erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi bunu antaqonist m\u00fcnaqi\u015f\u0259 hesab edir v\u0259 \u201cya h\u0259r \u015fey, ya he\u00e7 n\u0259\u201d prinsipi \u00fczr\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edir. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin a\u00e7\u0131q, presedent fazas\u0131ndan \u0259vv\u0259l adi g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n, geni\u015f ictimaiyy\u0259t\u0259 m\u0259lum olmayan hadis\u0259l\u0259r ba\u015f vermi\u015fdir. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin bu gizli, latent fazas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131nda erm\u0259ni ictimaiyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259sinin v\u0259 xaricd\u0259ki erm\u0259ni diasporunun \u00e7oxillik f\u0259aliyy\u0259ti say\u0259sind\u0259 geni\u015f miqyas alm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259li v\u0259ziyy\u0259ti ill\u0259r boyu g\u0259rginl\u0259\u015fdirir, \u00f6z niyy\u0259tinin etnokratik xarakter da\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 d\u0259rk edirdi. Etnokratizm erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n hesab\u0131na nail olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. O, ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q, Az\u0259rbaycan SSR-in 1923-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tini Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Uzun ill\u0259r boyu s\u0131ravi insanlar\u0131n \u015f\u00fcurunun ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q (\u201cmiatsum\u201d) ideyas\u0131 il\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259si 1987-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Yerevanda ke\u00e7iril\u0259n mitinql\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. H\u0259min mitinql\u0259r zaman\u0131 DQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259l\u0259bl\u0259r s\u0259sl\u0259ndi. Bel\u0259likl\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 insident m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Daxili dinamikaya malik olan bu proses m\u0259ntiqi \u015f\u0259kild\u0259 qan t\u00f6k\u00fclm\u0259sin\u0259, \u0259razi ekspansiyas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259y\u0259n b\u00f6y\u00fck insan k\u00fctl\u0259l\u0259rinin faci\u0259sin\u0259 do\u011fru aparan hadis\u0259l\u0259rin get-ged\u0259 daha tez-tez ba\u015f verm\u0259si il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259nirdi.<\/p>\n<p>1987-ci ilin noyabr ay\u0131nda akademik Aqanbeqyan \u201cHumanite\u201d q\u0259zetin\u0259 verdiyi qalmaqall\u0131 m\u00fcsahib\u0259d\u0259 erm\u0259ni etnokratlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259st\u0259kl\u0259di. Bu m\u00fcsahib\u0259 bir n\u00f6v r\u0259mzi m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 onu g\u00f6st\u0259rirdi ki, erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li sovet elitas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si Sovet \u0130ttifaq\u0131nda xalqlar\u0131n birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f\u0131na dair r\u0259smi normalara a\u00e7\u0131q-a\u015fkar m\u0259h\u0259l qoymur. Etnokrat Z.Balayan\u0131n 1985-ci ild\u0259 Erm\u0259nistanda erm\u0259ni v\u0259 rus dill\u0259rind\u0259 \u00e7ap edilmi\u015f \u201cOcaq\u201d kitab\u0131 yaln\u0131z ictimaiyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n pisl\u0259nilmi\u015f \u0259lam\u0259tdar bir epizod idis\u0259, Aqanbeqyan\u0131n b\u0259yanat\u0131 bu c\u00fcr h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin v\u0259 b\u0259yanatlar\u0131n a\u00e7\u0131q-a\u015fkar sistemli hal almas\u0131na ke\u00e7idd\u0259n x\u0259b\u0259r verirdi.<\/p>\n<p>1987-ci ilin noyabr ay\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 k\u00fctl\u0259vilik s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131r: Erm\u0259nistan SSR-in Qafan rayonunda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n qovulmas\u0131 kampaniyas\u0131 ba\u015flan\u0131r. 1920-ci ild\u0259n sonra ilk d\u0259f\u0259 idi ki, C\u0259nubi Qafqazda yegan\u0259 \u201ct\u0259qsiri\u201d ba\u015fqa etnik m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131ndan ibar\u0259t olan insanlar f\u0259lak\u0259tl\u0259r girdab\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. 1988-ci il yanvar\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda Qafan rayonunda birc\u0259 n\u0259f\u0259r d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 qalmam\u0131\u015fd\u0131. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n ba\u015fqa rayonlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n da aqib\u0259ti bel\u0259 oldu. Bel\u0259likl\u0259, 1988-1990-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 vektoru d\u0259qiq b\u0259lli olan \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycana, erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistana getm\u0259lidir &#8211; t\u0259l\u0259bl\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck insan k\u00fctl\u0259l\u0259rinin yerd\u0259yi\u015fm\u0259si ba\u015flan\u0131r. O vaxta q\u0259d\u0259r h\u0259yat t\u0259rzl\u0259rinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259siri bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa imkan ver\u0259n etnik adda-buddal\u0131q s\u00fcr\u0259tl\u0259 aradan qalx\u0131r.<\/p>\n<p>1988-ci il fevral\u0131n 13-d\u0259 DQMV-nin m\u0259rk\u0259zind\u0259 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si bar\u0259d\u0259 ilk n\u00fcmayi\u015f t\u0259\u015fkil edildi. 1988-ci il fevral\u0131n 16-dan mart\u0131n 2-d\u0259k DQMV-d\u0259 mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil olunur. Buna cavab olaraq, fevral\u0131n 19-da Bak\u0131da n\u00fcmayi\u015f ke\u00e7irilir. Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 geni\u015f yay\u0131lmaqda olan m\u00fcbariz\u0259 ideyas\u0131 \u201cc\u0259bh\u0259\u00e7i tipli\u201d \u015f\u0259xsl\u0259rin f\u0259alla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259siz k\u00fctl\u0259l\u0259l\u0259rin v\u0259 mitinq ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bu birliyi XX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rinin qovu\u015fa\u011f\u0131nda siyas\u0259tin peripetiyalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. M\u0259hz 1988-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 etiraz \u0259hval-ruhiyy\u0259sinin k\u0259skin g\u00fccl\u0259nm\u0259si m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur, \u00e7\u00fcnki erm\u0259ni etnokratlar\u0131 sosial naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 milli naraz\u0131l\u0131qla \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u00fcuru x\u0259yalp\u0259r\u0259stlik v\u0259 d\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck istiqam\u0259tin\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olurlar.<\/p>\n<p>Etnokratlar\u0131n v\u0259 kriminallar\u0131n daya\u011f\u0131 olan DQMV Xalq Deputatlar\u0131 Soveti 1988-ci il fevral\u0131n 20-d\u0259 vilay\u0259tin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259klifinin lehin\u0259 s\u0259s verdi. Mart\u0131n 22-d\u0259 m\u00fctt\u0259fiq respublikan\u0131n \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc da\u011f\u0131tma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f x\u00fcsusi ictimai struktur \u2013 \u201cDQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-l\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si u\u011frunda Komit\u0259\u201d yarad\u0131l\u0131r. Mart\u0131n 5-d\u0259 bu qurum \u201cKrunk\u201d ad\u0131 il\u0259 qeydiyyata al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin ilhaq\u00e7\u0131 t\u0259bi\u0259ti Yerevanda \u201cQaraba\u011f\u201d Komit\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259sind\u0259 d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. 1988-ci il fevral\u0131n 21-d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f hadis\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131r. Bu s\u0259n\u0259dd\u0259 Vilay\u0259t Sovetinin q\u0259rar\u0131 \u201cmill\u0259t\u00e7i elementl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259hrik edilmi\u015f\u201d aksiya adland\u0131r\u0131l\u0131r. 1988-ci il mart\u0131n 24-d\u0259 Moskva \u201c1985-1995-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar q\u0259bul edir. R\u0259mzi xarakter da\u015f\u0131yan bu q\u0259rarda DQMV-nin Az\u0259rbaycan SSR-in ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olmas\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1988-ci il iyunun 14-d\u0259 Erm\u0259nistan Ali Soveti DQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibin\u0259 \u201cdaxil edilm\u0259sin\u0259 raz\u0131l\u0131q\u201d verir. 1988-ci il iyunun 17-d\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti buna cavab olaraq \u0259ks q\u0259rar q\u0259bul edir: DQMV respublikan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qal\u0131r. 1988-ci il iyulun 18-d\u0259 SSR\u0130 Ali Sovetinin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti h\u0259r hans\u0131 ba\u015fqa q\u0259rar\u0131n pozucu olmas\u0131n\u0131 d\u0259rk etdiyind\u0259n, Az\u0259rbaycan SSR-in v\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in milli-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259ntiqli q\u0259rar q\u0259bul edir. SSR\u0130 Ali Soveti SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131nda (madd\u0259 78) t\u0259sbit olunmu\u015f m\u00fcdd\u0259adan \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi. Konstitusiyaya g\u00f6r\u0259, \u201cm\u00fctt\u0259fiq respublikan\u0131n \u0259razisi onun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmadan d\u0259yi\u015fdiril\u0259 bilm\u0259z\u201d.<\/p>\n<p>\u0130st\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin bu m\u00fcharib\u0259 \u0259r\u0259f\u0259si m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan haql\u0131 idi. O, status-kvonu &#8211; Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni mill\u0259tl\u0259rinin h\u0259rt\u0259r\u0259fli inki\u015faf\u0131na \u0259sla mane olmayan inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fc m\u00fcdafi\u0259 edirdi. Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, DQMV-nin sosial inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri h\u0259m Az\u0259rbaycan SSR-in, h\u0259m d\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in orta respublika s\u0259viyy\u0259sind\u0259n y\u00fcks\u0259k idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi elitas\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin qorunmas\u0131 m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi, lakin onun \u015f\u0259xsiyy\u0259t potensial\u0131 v\u0259ziyy\u0259tin dramatikliyin\u0259 uy\u011fun deyildi. Heyd\u0259r \u018fliyevin &#8211; \u00e7oxmill\u0259tli c\u0259miyy\u0259t\u0259 r\u0259hb\u0259rlik t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 malik olan bu d\u00f6vl\u0259t xadiminin respublikada olmamas\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin inki\u015faf\u0131na v\u0259 onun aral\u0131q yekunlar\u0131na bilavasit\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin \u00fcmumi d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131 z\u0259ifl\u0259dikc\u0259, DQMV-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 erm\u0259ni icmalar\u0131n\u0131n bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r he\u00e7\u0259 enirdi. Bu bax\u0131mdan, X\u00fcsusi \u0130dar\u0259etm\u0259 Komit\u0259sinin (X\u0130K, 12 yanvar \u2013 28 noyabr 1989-cu il) f\u0259aliyy\u0259ti u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. SSR\u0130 il\u0259 AB\u015e aras\u0131ndak\u0131 \u201csoyuq m\u00fcharib\u0259\u201d bu v\u0259ziyy\u0259ti daha da m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdirirdi. 1989-cu il iyulun 19-da AB\u015e Senat\u0131 \u201cSovet Erm\u0259nistan\u0131 xalq\u0131n\u0131n arzusuna uy\u011fun olaraq, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa dair m\u00fcbahis\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259sin\u0259 AB\u015e-\u0131n k\u00f6m\u0259yi haqq\u0131nda\u201d q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. 1989-cu il noyabr\u0131n 19-da AB\u015e Senat\u0131 \u201cSovet \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli diskussiyalar\u0131n gedi\u015find\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259traf\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin \u0259dal\u0259tli, h\u0259qiq\u0259t\u0259n bu vilay\u0259tin xalq\u0131n\u0131n bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n t\u0259nziml\u0259nm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259k\u201d arzusunda oldu\u011funu b\u0259yan edir. SSR\u0130-d\u0259 yeni yaranmaqda olan h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131, x\u00fcsus\u0259n \u201cMemorial\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcdafi\u0259 edir v\u0259 haql\u0131 olaraq bel\u0259 hesab edir ki, bu, adi himay\u0259darl\u0131qdan daha \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.<\/p>\n<p>1989-cu il dekabr\u0131n 1-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Soveti \u201cErm\u0259nistan SSR-in v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259si haqq\u0131nda\u201d g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir q\u0259rar q\u0259bul edir. 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 9-da Erm\u0259nistan Ali Sovetinin sessiyas\u0131 DQMV-nin sosial-iqtisadi inki\u015faf plan\u0131n\u0131 respublikan\u0131n 1990-c\u0131 il \u00fc\u00e7\u00fcn plan\u0131na daxil edir. 1990-c\u0131 il may\u0131n 20-d\u0259 DQMV-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin DQMV-d\u0259n olan deputatlar\u0131n\u0131n se\u00e7kisi ke\u00e7irildi. B\u00fct\u00fcn bu hadis\u0259l\u0259r Erm\u0259nistan\u0131n ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q m\u00f6vqeyi tutmas\u0131na art\u0131q \u015f\u00fcbh\u0259 yeri qoymurdu. Sonralar bu m\u00f6vqe yaln\u0131z \u00f6rt-basd\u0131r edilmi\u015fdi. 1990-c\u0131 ilin may ay\u0131nda Erm\u0259nistanda ke\u00e7iril\u0259n parlament se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Erm\u0259ni \u00dcmummilli h\u0259r\u0259kat\u0131 qalib g\u0259ldi. Separat\u00e7\u0131lar\u0131n hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si yaln\u0131z bir m\u0259qs\u0259d g\u00fcd\u0259 bil\u0259rdi \u2013 \u201cyenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259\u201d v\u0259 \u201cmill\u0259tin \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququ\u201d \u015f\u00fcarlar\u0131 alt\u0131nda t\u0259cav\u00fczkar m\u00fcharib\u0259. Mahiyy\u0259t etibaril\u0259 Erm\u0259nistanda probleml\u0259rin zor i\u015fl\u0259tm\u0259kl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259si \u00fcsullar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n militokrat etnokratiya hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u201cErm\u0259nistan SSR-in v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259si haqq\u0131nda\u201d 1989-cu il 1 dekabr tarixli q\u0259rar Az\u0259rbaycanla Erm\u0259nistan aras\u0131nda soyuq m\u00fcharib\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 buna m\u00fcvafiq sur\u0259td\u0259 t\u0259cav\u00fczkarlara k\u00fctl\u0259vi nifr\u0259tin g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmaqla xalqlar aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 \u00e7ox a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. \u018fslind\u0259, bu, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 zonas\u0131n\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259si, onun yay\u0131lmas\u0131 dem\u0259k idi. 1990-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ba\u015f vermi\u015f m\u0259lum yanvar hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra Kremlin v\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n prezident Qorba\u00e7ovun n\u00fcfuzu he\u00e7\u0259 enm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 21-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin Moskvada verdiyi if\u015faedici b\u0259yanat Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin b\u00f6hran\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f intellektual m\u0259nalar konsentrat\u0131n\u0131 c\u0259miyy\u0259t\u0259 a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rdi. Bak\u0131da ba\u015f vermi\u015f yanvar hadis\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan elitas\u0131n\u0131n yeni siyasi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc m\u00f6vqeyin\u0259 ke\u00e7idi il\u0259 \u0259lam\u0259tdar oldu \u2013 k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259 olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259 bel\u0259c\u0259 yeni proqram m\u0259qs\u0259dl\u0259rinin formala\u015fmas\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi. 1990-c\u0131 ilin yanvar\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR-in \u0259vv\u0259lki r\u0259hb\u0259rliyinin iflasa u\u011framas\u0131 b\u00f6y\u00fck bir imperiya m\u0259kan\u0131nda sinfi beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7ilik ideyalar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f siyas\u0259tin qeyri-adekvat olmas\u0131n\u0131n r\u0259mzi idi. Yeni ideoloji paradiqma Az\u0259rbaycan\u0131n mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259t v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 ke\u00e7m\u0259sini t\u0259min etm\u0259li idi. Lakin Az\u0259rbaycan\u0131n yeni r\u0259hb\u0259rl\u0259ri yeni siyas\u0259t\u0259 ke\u00e7id m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 gecikir, hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015finin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 s\u0259hvl\u0259r\u0259 yol verirdil\u0259r. Lakin siyasi uzaqg\u00f6r\u0259nliyi, zaman v\u0259 m\u0259kan hissinin yax\u015f\u0131 inki\u015faf etm\u0259si il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n, hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fini f\u0259al t\u0259hlil etm\u0259yi bacaran, h\u0259r bir hadis\u0259nin arxas\u0131nda d\u00f6vl\u0259tin s\u0259rt subyektiv irad\u0259sinin dayanmal\u0131 oldu\u011funu ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev bu d\u00f6vrd\u0259 m\u0259cburi istefada idi.<\/p>\n<p>SSR\u0130 Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f DQMV \u00fczr\u0259 Respublika T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si lap \u0259vv\u0259ld\u0259n u\u011fursuzlu\u011fa m\u0259hkum idi \u2013 bu, indi daha a\u015fkar g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, &#8211; \u00e7\u00fcnki h\u0259min komit\u0259 obyektiv olaraq \u00f6z\u00fcn\u00fc qoruyub saxlamaqda maraql\u0131 olan \u00fcmumittifaq sisteminin get-ged\u0259 z\u0259ifl\u0259y\u0259n imkanlar\u0131na \u0259saslan\u0131rd\u0131. Buna baxmayaraq, T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 20-d\u0259n ba\u015flayaraq, DQMV-nin siyasi-h\u00fcquqi v\u0259 psixoloji m\u0259kan\u0131n\u0131 add\u0131m-add\u0131m f\u0259th edir, \u0259halini etnik d\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck x\u00fclyalar\u0131ndan xilas edirdi. \u00dcmumittifaq d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 da\u011f\u0131tm\u0131\u015f 1991-ci ilin avqust hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra bu komit\u0259nin f\u0259aliyy\u0259ti sakitc\u0259 he\u00e7\u0259 endi. Qorba\u00e7ovun iki\u00fczl\u00fc v\u0259 riyakar siyas\u0259ti yeni siyasi reall\u0131q \u201cquruculu\u011funun\u201d elementl\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi. 1991-ci ilin pay\u0131z\u0131nda bu siyas\u0259t Az\u0259rbaycan mill\u0259tin\u0259 he\u00e7 bir f\u0259r\u0259hli perspektiv v\u0259d etmirdi.<\/p>\n<p>1991-ci il sentyabr\u0131n 2-d\u0259 DQMV v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in \u015eaumyan (k\u0259nd) rayonu h\u00fcdudlar\u0131nda \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131\u201d (DQR) elan edildi. Buna cavab t\u0259dbiri kimi, 1991-ci il noyabr\u0131n 23-d\u0259 Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n muxtariyy\u0259t statusunu l\u0259\u011fv etdi. Lakin Qorba\u00e7ovun son \u0259m\u0259li olan \u201cSSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t \u015euras\u0131\u201d 1991-ci il noyabr\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259min q\u0259rar\u0131n\u0131n Konstitusiyaya zidd oldu\u011funu elan etdi. 1991-ci il dekabr\u0131n 10-da \u201cDQR\u201d-d\u0259 erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi bar\u0259d\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n proqramla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f referendum ke\u00e7irildi. 1992-ci il yanvar\u0131n 6-da monoetnik \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131\u201dn\u0131n m\u00fcst\u0259qillik b\u0259yannam\u0259si elan edildi. Erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar bu q\u0259rar\u0131 q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 soyuq m\u00fcharib\u0259ni he\u00e7 bir g\u00fcnah\u0131 olmayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259 Yerevan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar x\u00fclyalar\u0131n\u0131n girovlar\u0131na \u00e7evrilmi\u015f erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259lak olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran \u201cqaynar m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259\u201d ke\u00e7irdil\u0259r.<\/p>\n<p>1992-ci v\u0259 1993-c\u00fc ill\u0259rin h\u0259rbi kampaniyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan \u0259razisinin 20 faizini i\u015f\u011fal etdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 bir milyondan art\u0131q insan Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev bununla \u0259laq\u0259dar demi\u015fdir: \u201cS\u0259rh\u0259dl\u0259ri b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f, &#8211; bizim \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcm\u00fcz is\u0259 BMT t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131n\u0131r&#8230; &#8211; suveren d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin i\u015f\u011fal edilm\u0259sin\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti laz\u0131m\u0131nca diqq\u0259t yetirm\u0259mi\u015fdir&#8230; B\u00fct\u00fcn bunlar \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259dal\u0259tsizlikdir v\u0259 bu \u0259dal\u0259tsizlik uzun ill\u0259rdir davam edir\u201d.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan mill\u0259ti g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131n, h\u0259yat\u0131n s\u0131na\u011f\u0131ndan ke\u00e7mi\u015f idar\u0259\u00e7ilik kadrlar\u0131n\u0131n v\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 kreativ liderin \u015f\u0259xsind\u0259 insan kapital\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259rli olmas\u0131n\u0131 \u00f6z t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259 y\u0259qin etdi. Bu mill\u0259tin tarixi miqyasda b\u0259xti g\u0259tirmi\u015fdi, b\u00fct\u00fcn bunlar var idi. Aristotelin entelexiya adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 potensial imkanlar\u0131n faktik imkanlara ke\u00e7m\u0259sini realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n irad\u0259si t\u0259l\u0259b olunurdu.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131tmas\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sind\u0259 yeni bir s\u0259hif\u0259 a\u00e7d\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev yeni Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 yol a\u00e7d\u0131. Bu bax\u0131mdan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi yaln\u0131z a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prizmadan t\u0259hlil edilir: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n m\u00f6vzusu deyildir v\u0259 he\u00e7 vaxt olmayacaqd\u0131r&#8230; Az\u0259rbaycan bu m\u00f6vqed\u0259n bir add\u0131m bel\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259c\u0259kdir. Y\u0259ni Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259&#8230; he\u00e7 bir g\u00fcz\u0259\u015ft olmayacaqd\u0131r\u201d. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin bu s\u00f6zl\u0259ri Heyd\u0259r \u018fliyevin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik x\u0259ttinin varisliyini \u0259ks etdirir.<\/p>\n<p>\u0130\u015f-i\u015fd\u0259n ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra, 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 obyektiv v\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n yaranm\u0131\u015f a\u011flas\u0131\u011fmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259rait miras qalm\u0131\u015fd\u0131. O, bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259ldi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin h\u0259llin\u0259 sintetik yana\u015fma, daxili v\u0259 xarici siyas\u0259t amill\u0259rinin b\u00fct\u00fcn kompleksinin h\u00f6km\u0259n n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur. Bu, x\u00fcsus\u0259n, d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tli nizami ordu formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, sabit hakimiyy\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, iqtisadiyyat\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si, neft m\u00fcqavil\u0259sinin ba\u011flanmas\u0131 v\u0259 bu t\u0259dbirl\u0259rin n\u0259tic\u0259si kimi mill\u0259tin s\u0131x birl\u0259\u015fdirilm\u0259si dem\u0259k idi. Heyd\u0259r \u018fliyev deyirdi: \u201c\u0130\u015fl\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n\u0259 iki il yar\u0131m vaxt laz\u0131m g\u0259ldi\u201d. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z\u00fc etiraf edirdi ki, 1993-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 o, \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcn uzun i\u015f g\u00fcn\u00fcn\u00fcn 80 faizini\u201d bu problemin h\u0259llin\u0259 ay\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 bar\u0131\u015f\u0131q haqq\u0131nda protokol imzaland\u0131. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 1993-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 yeddi rayon \u2013 K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ngilan, A\u011fdam v\u0259 F\u00fczuli rayonlar\u0131 tutuldu. Bir milyona yax\u0131n insan qa\u00e7q\u0131na v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ild\u0259 silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir: 1993-c\u00fc il 30 aprel, 29 iyul, 14 oktyabr v\u0259 12 noyabr. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu\u201d ifad\u0259si q\u0259bul olunmu\u015fdur. H\u0259min ifad\u0259 BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r il q\u0259bul edil\u0259n \u201cBirl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q\u201d adl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq daxil edilir.<\/p>\n<p>AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarlar BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesinin normativ h\u00fcquqi bazas\u0131 v\u0259 mexanizmini t\u0259\u015fkil edir. H\u0259l\u0259 1992-ci ild\u0259 Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f \u0259lav\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 AT\u018fM-in \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259ri Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar narahatl\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirmi\u015f v\u0259 Minskd\u0259 x\u00fcsusi konfrans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 ist\u0259kl\u0259rini ifad\u0259 etmi\u015fdil\u0259r. AT\u018fM-in 1994-c\u00fc ild\u0259 Budape\u015ftd\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 sadiqlik t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar AT\u018fM-in f\u0259aliyy\u0259tinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul olundu. Eyni zamanda, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 AT\u018fM-in f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan s\u0259drin\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n vahid v\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bazas\u0131n\u0131 yaratmaq, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn vasit\u0259\u00e7ilik v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin tam \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Minsk konfrans\u0131n\u0131n h\u0259ms\u0259drl\u0259rini t\u0259yin etm\u0259k bar\u0259d\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q verdil\u0259r. D\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259r silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 siyasi raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldikd\u0259n sonra s\u00fclh\u00fcn qorunub saxlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fM-in \u00e7oxmilli q\u00fcvv\u0259l\u0259rini g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n haz\u0131r olduqlar\u0131n\u0131 da b\u0259yan etdil\u0259r.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259 MDB-nin \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyind\u0259 s\u00fclh\u00fcn v\u0259 sabitliyin qorunub saxlanmas\u0131 bar\u0259d\u0259 Memorandum imzalayark\u0259n Erm\u0259nistan h\u0259min s\u0259n\u0259din 7-ci v\u0259 8-ci b\u0259ndl\u0259rini q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n boyun qa\u00e7\u0131rd\u0131. H\u0259min b\u0259ndl\u0259rd\u0259 deyilirdi ki, \u201c\u00dczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r&#8230; \u00f6z \u0259razil\u0259rind\u0259&#8230; separatizmin, mill\u0259t\u00e7iliyin, \u015fovinizmin v\u0259 fa\u015fizmin h\u0259r hans\u0131 t\u0259zah\u00fcrl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u0259c\u0259kl\u0259r\u201d, onlar h\u0259m\u00e7inin \u201cba\u015fqa \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisind\u0259 separat\u00e7\u0131 h\u0259r\u0259katlar\u0131 v\u0259 separat\u00e7\u0131 rejiml\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259m\u0259yi, &#8230;onlara iqtisadi, maliyy\u0259 h\u0259rbi v\u0259 ba\u015fqa k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259yi \u00f6hd\u0259y\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 il dekabr\u0131n 2-3-d\u0259 AT\u018fT-in Lissabon sammitind\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiq ed\u0259n yekun b\u0259yannam\u0259nin q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 mane oldu.<\/p>\n<p>1997-ci il sentyabr\u0131n 20-24-d\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupundan olan vasit\u0259\u00e7il\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 dair yeni plan t\u0259qdim etdil\u0259r. H\u0259min planda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurumu v\u0259 \u0259razi qurumudur\u201d. 1998-ci ilin noyabr ay\u0131nda AT\u018fT-in Minsk qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259klif edil\u0259n \u201c\u00fcmumi d\u00f6vl\u0259t\u201d ideyas\u0131 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259dd olundu. 1999-cu ilin noyabr ay\u0131nda AT\u018fT-in \u0130stanbul zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f yekun s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259lli il\u0259 \u0259laq\u0259dar Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc prinsipin\u0259 birba\u015fa istinad yoxdur.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si Avropa \u015euras\u0131nda da m\u00fczakir\u0259 olunmu\u015fdur. 1997-ci ild\u0259 A\u015ePA \u201cC\u0259nubi Qafqazda m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r haqq\u0131nda\u201d q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir. H\u0259min q\u0259tnam\u0259d\u0259 b\u0259yan edilir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin siyasi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si, x\u00fcsus\u0259n, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f muxtariyy\u0259t statusu verilm\u0259si prinsipl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla t\u0259r\u0259fl\u0259rin dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00f6vzusu olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>1999-cu il aprelin 25-d\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti H.\u018fliyev v\u0259 Erm\u0259nistan Prezidenti R.Ko\u00e7aryan Va\u015finqtonda ilk ikit\u0259r\u0259fli g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irdil\u0259r. 2001-ci il yanvar\u0131n 26-da v\u0259 mart\u0131n 4-5-d\u0259 onlar Parisd\u0259, daha sonra, 2001-ci il aprelin 3-7-d\u0259 Ki-Uestd\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupu g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n statusunun m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn referendum ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259klif etmi\u015f v\u0259 ona raz\u0131l\u0131q verilm\u0259sini erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n haz\u0131rda i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Prezidentl\u0259r \u0130lham \u018fliyevin v\u0259 Robert Ko\u00e7aryan\u0131n 2003-c\u00fc il dekabr\u0131n 11-d\u0259 Cenevr\u0259d\u0259ki ilk g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri d\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Hadis\u0259l\u0259rin bu konturu bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, C\u0259nubi Qafqaz\u0131n iki d\u00f6vl\u0259ti olan Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259bi\u0259tind\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llin\u0259 onlar\u0131n konseptual yana\u015fmalar\u0131nda ciddi f\u0259rq oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xalqlar\u0131n bilikl\u0259rinin, v\u0259rdi\u015fl\u0259rinin v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin sintezind\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdur v\u0259 indi d\u0259 bel\u0259dir. XX \u0259sr \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycanda siyasi mill\u0259t, y\u0259ni v\u0259t\u0259nda\u015f mill\u0259ti yaranm\u0131\u015fd\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev deyirdi: \u201cD\u00f6vl\u0259t, \u00f6lk\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox xalq\u0131 birl\u0259\u015fdirirs\u0259, bir o q\u0259d\u0259r z\u0259ngin olur, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n h\u0259r biri \u00fcmumd\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 sivilizasiyas\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verir\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259r m\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin taley\u00fckl\u00fc t\u0259bi\u0259tini \u0259ks etdirir. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin siyas\u0259tinin ideya-m\u0259d\u0259ni v\u0259 siyasi-psixoloji m\u0259nb\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcasir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan xalqlar\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015f-siyasi m\u00fcq\u0259dd\u0259ratlar\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259sinin n\u0259tic\u0259si olan bir mill\u0259tin m\u00f6vcudlu\u011funu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu ba\u015fl\u0131ca m\u0259nada mill\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u201cayr\u0131lmaq da daxil olmaqla etnik m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n t\u0259yin edilm\u0259si\u201d problemi saxta, uydurma problemdir. Milli d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri par\u00e7alamaq vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edil\u0259n etnokratik mill\u0259t\u00e7iliyin ba\u015fl\u0131ca d\u0259lilinin \u0259sas\u0131 yoxdur. Mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 etnos siyasi-h\u00fcquqi subyekt ola bilm\u0259z, o, yaln\u0131z m\u0259d\u0259ni-tarixi subyekt ola bil\u0259r. M\u00fcasir mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259tl\u0259r polietnik d\u00f6vl\u0259tl\u0259rdir. Etnoslar\u0131n \u00fcmumi milli m\u0259nafe v\u0259 etnosun f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 duran ideologiya il\u0259 siyasi mill\u0259t \u015f\u0259klind\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259diyi d\u00f6vl\u0259t, olsa-olsa, b\u00f6hranl\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 m\u00f6vcud ola bil\u0259r. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 t\u0259tbiq\u0259n siyasi f\u0259ls\u0259f\u0259si \u0259n \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 bel\u0259dir.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin g\u0259l\u0259c\u0259yi bu m\u0259s\u0259l\u0259nin indiki v\u0259ziyy\u0259tinin birba\u015fa davam\u0131 deyildir. \u018fn \u0259vv\u0259l ona g\u00f6r\u0259 ki, diplomatiya tarixind\u0259 hadis\u0259l\u0259r bar\u0131\u015f\u0131q \u0259ld\u0259 olunandan sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130.\u018fliyevin ifad\u0259 etdiyi bir m\u0259n\u0259vi meyara g\u00f6r\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilir: \u201c\u018flb\u0259tt\u0259, diplomatik u\u011furlar bizi sevindirir&#8230; lakin \u0259g\u0259r bizim torpaqlar h\u0259l\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal alt\u0131ndad\u0131rsa, dem\u0259li, b\u00fct\u00fcn bu n\u0259tic\u0259l\u0259rin prinsipial \u0259h\u0259miyy\u0259ti yoxdur. N\u0259tic\u0259l\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259ti o vaxt olacaqd\u0131r ki, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259n azad edilsin, bizim soyda\u015flar\u0131m\u0131z is\u0259 do\u011fma yurdlar\u0131na qay\u0131ts\u0131nlar. Bizim soyda\u015flar\u0131m\u0131z i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlara \u2013 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa biti\u015fik \u0259razil\u0259r\u0259 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa qay\u0131tmal\u0131d\u0131rlar\u201d.<\/p>\n<p>Diplomatik u\u011furlar\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si meyar\u0131 praktikadad\u0131r \u2013 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin \u015f\u0259ksiz v\u0259 qanunauy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u00fcmumi q\u00fcdr\u0259tind\u0259 \u0259ks olunan u\u011furlar\u0131ndad\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130.\u018fliyev deyir: \u201cBizim \u0259n b\u00f6y\u00fck kompromisimiz s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na sadiq qalma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Lakin biz bu imkanlardan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 yeni \u015f\u0259rait yaratmal\u0131y\u0131q. Bir daha dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, h\u0259rbi potensial\u0131n m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si avtomatik olaraq m\u00fcharib\u0259nin yenid\u0259n ba\u015flanmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131r. Bu, \u0259n son variantd\u0131r. Biz buna haz\u0131r olmal\u0131y\u0131q. H\u0259r bir \u00f6lk\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u00fcharib\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 olan, \u0259razisi i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u00f6lk\u0259 buna haz\u0131r olmal\u0131d\u0131r. Eyni zamanda, m\u0259n \u0259min\u0259m ki, biz b\u00fct\u00fcn siyasi, iqtisadi, diplomatik v\u0259 regional amill\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 Erm\u0259nistana g\u00fccl\u00fc t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik. Bu, art\u0131q hiss edilir\u201d.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi \u00e7oxmill\u0259tli Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n xeyrin\u0259 h\u0259ll edil\u0259c\u0259kdir. \u00d6lk\u0259miz burada m\u0259skunla\u015fan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n \u00fcmumi evi olmu\u015fdur v\u0259 olacaqd\u0131r. www.istoriya.az<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Erm\u0259nistan silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan\u0131n rayonlar\u0131. Da\u011fl\u0131q Qarba\u011f\u0131n inzibati \u0259razisin\u0259 daxil olan rayonlar. \u0130\u015f\u011fal\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259ri. N\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Erm\u0259nistan Respiblikas\u0131n\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisi v\u0259 onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 7 inzibati rayonu i\u015f\u011fal alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri:<\/li>\n<li>26 noyabr 1991-ci il tarixin\u0259d\u0259k olan inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 \u0259sas\u0259n:<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0MV: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259r, \u0259razisi 4388 km\u00b2. (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0rayonu-289 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri-8 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_rayonu\">\u018fsg\u0259ran<\/a>\u00a0rayonu-928 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonu-779 km\u00b2,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonu-1705 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonu-679 km\u00b2); \u0259razisinin\u00a0<strong>4088<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 300\u00a0km\u00b2-i (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonunun 108.5 km\u00b2-i,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonunun 191.5\u00a0km\u00b2-i) is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n\">La\u00e7\u0131n<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">18 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il, \u0259razisi \u2013 1835 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2_aprel\">2 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1936 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_iyul\">23 iyul<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1094 km\u00b2; \u0259razisinin\u00a0<strong>846.8<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 247.2 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1049,8\u00a0km\u00b2;<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1386 km\u00b2; \u0259razisinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0<strong>886<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 500 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_avqust\">31 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 802\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_oktyabr\">30 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 707\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bu h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin 20 faizi i\u015f\u011fal edilmi\u015f, 20 mind\u0259n \u00e7ox insan q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, 50 mind\u0259n art\u0131q adam yaralanm\u0131\u015f v\u0259 \u015fik\u0259st olmu\u015fdur. Bir milyondan art\u0131q insan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015famaqdad\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razisi \u00fcst\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistanla<\/a> <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u015fidd\u0259tli h\u0259rbi ixtilaf. M\u00fcharib\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_SSR\">Erm\u0259nistan SSR<\/a>-in\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_SSR\">Az\u0259rbaycan SSR<\/a>-\u0259 qar\u015f\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u0259razi iddialar\u0131na \u0259saslanan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin<\/a>\u00a0d\u0259vam\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>H\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar 1994-c\u00fc ilin may ay\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f at\u0259\u015fk\u0259sl\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130xtilaf\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 30.000 yax\u0131n insan h\u0259lak olmu\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razisi v\u0259 \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n 7 inzibati rayonu Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz\u0131n<\/a>\u00a0iki d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0\u0259razi iddialar\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 ba\u015flay\u0131b. Az\u0259rbaycan 20% \u0259razisi \u2013 ke\u00e7mi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti<\/a>\u00a0v\u0259 ona yax\u0131n 7 inzibati rayon\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin may\u0131nda t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzalan\u0131b v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>\u00a0kimi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259ms\u0259drlik etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT<\/a>-in Minsk qrupunun vasit\u0259\u00e7iliyi alt\u0131nda ba\u015flan\u0131lan s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 u\u011fursuz \u015f\u0259kild\u0259 davam edir. \u0130\u015f\u011fal alt\u0131nda olan Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin qeyd-\u015f\u0259rtsiz bo\u015fald\u0131lmas\u0131 haqda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n icra edilm\u0259mi\u015f olaraq qal\u0131r. M\u00fcharib\u0259 ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana b\u00f6y\u00fck maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259r\u0259r d\u0259ymi\u015f, \u00e7oxu g\u00fcnahs\u0131z dinc sakin olan 30 min\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1\">az\u0259rbaycanl\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni\">erm\u0259nil<\/a>\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl edilmi\u015f, bir milyona yax\u0131n insan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. \u0130\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 600 m\u0259kt\u0259b, 65 pe\u015f\u0259 m\u0259kt\u0259bi v\u0259 700 s\u0259hiyy\u0259 obyekti Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0SSR\u0130 Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin ba\u015f katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 se\u00e7il\u0259nd\u0259n sonra<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 erm\u0259ni ekspansiyas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flay\u0131r. Art\u0131q\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ilin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n Erm\u0259nistan SSR-nin paytaxt\u0131 Yerevan (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>) \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 k\u00fctl\u0259vi aksiyalara ba\u015flan\u0131l\u0131r. Eyni zamanda, ist\u0259r sovet erm\u0259nil\u0259ri, istr\u0259s\u0259 d\u0259 xaricd\u0259ki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_diasporu\">erm\u0259ni diasporu<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Miatsum\">Miatsumun<\/a>\u00a0h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259al ideoloji haz\u0131rl\u0131q h\u0259yata ke\u00e7irilir. M.Qorba\u00e7ovun m\u00fc\u015faviri sovet iqtisad\u00e7\u0131 alimi akademik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abel_Aqanbekyan\">A.Aqanbekyan<\/a>\u00a0&#8220;Humanite&#8221; q\u0259zetin\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ilin oktyabr ay\u0131nda verdiyi m\u00fcsahib\u0259d\u0259, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin guya Az\u0259rbaycanla deyil, m\u0259hz Erm\u0259nistanla daha s\u0131x tarixi, iqtisadi-t\u0259s\u0259rr\u00fcfat \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 malik olmas\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k, Muxtar Vilay\u0259tin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si b\u0259yanat\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Bu d\u00f6vr h\u0259m d\u0259, erm\u0259nil\u0259rin \u015fovinst-mill\u0259t\u00e7iliyin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n &#8220;Qaraba\u011f&#8221; v\u0259 &#8220;Krunk&#8221; t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti, &#8220;ziyal\u0131&#8221; p\u0259rd\u0259sin\u0259 b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Silva_Kaputikyan\">Silva Kaputikyan<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zori_Balayan\">Zori Balayan<\/a>\u00a0v\u0259 s. \u015f\u0259xsl\u0259rin bu istiqam\u0259td\u0259 canf\u0259\u015fanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 xarakteriz\u0259 olunur. 1988-ci ilin yanvar ay\u0131ndan etibar\u0259n, SSR\u0130-nin ali r\u0259hb\u0259rliyinin d\u0259st\u0259yin\u0259 arxalanan erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tarixi torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi deportasiyas\u0131na ba\u015flay\u0131rlar. Erm\u0259nistandan qovulan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ilk dal\u011fas\u0131 1988-ci yanvar\u0131n 25-d\u0259 Az\u0259rbaycana yeti\u015fir. 1988-ci il fevral\u0131n 19-dan etibar\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259vanda<\/a>\u00a0k\u00fctl\u0259vi mitinql\u0259r ba\u015flan\u0131r. Mitinq i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 &#8220;Erm\u0259nistan\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259li!&#8221;, &#8220;Erm\u0259nistan yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr!&#8221; kimi \u015f\u00fcarlar ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Mitinql\u0259rin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fc \u0130r\u0259vanda salamat qalm\u0131\u015f yegan\u0259 m\u0259scid binas\u0131 (XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 8 m\u0259scid olmu\u015fdur) v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bi, C. Cabbarl\u0131 ad\u0131na \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycanl\u0131 Dram Teatr\u0131n\u0131n l\u0259vazimat\u0131 yand\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130r\u0259vanda bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n evl\u0259rin\u0259 od vurdular. Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistanda \u0259n m\u00fcnbit rayonlarda ya\u015fayan 200 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 oradan \u00e7\u0131xarmaq Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll etm\u0259k q\u0259d\u0259r vacib idi. Bu proses 1989-cu ild\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r, h\u0259min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 220 000-d\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 deportasiyaya m\u0259ruz qal\u0131r. &#8220;Sumqay\u0131t q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131&#8221; proqram\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131lar\u0131ndan \u0259n f\u0259al\u0131n\u0131n 1959-cu ild\u0259 anadan olmu\u015f Eduard Robertovi\u00e7 Qriqoryan ad\u0131nda erm\u0259ni idi. \u00d6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n 26 erm\u0259nid\u0259n 6 n\u0259f\u0259ri onun pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Hadis\u0259d\u0259n on g\u00fcn \u0259vv\u0259l Sumqay\u0131t\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259man\u0259t kassalar\u0131ndan erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z \u0259man\u0259tl\u0259rini k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259l\u0259ri, q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n videolent\u0259 al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni operatorlar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n hadis\u0259l\u0259rin planl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259c\u0259yi yerl\u0259rd\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 x\u0259lv\u0259ti \u00e7\u0259kili\u015f m\u00f6vqeyi se\u00e7m\u0259l\u0259ri, iki g\u00fcnd\u0259n sonra h\u0259min lentl\u0259rin montaj edilib b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 dola\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, &#8220;Sumqay\u0131t qurbanlar\u0131&#8221;n\u0131n xatir\u0259sini &#8220;\u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k&#8221; \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f abid\u0259nin d\u0259rhal Xank\u0259ndind\u0259 (Stepanakertd\u0259) qoyulmas\u0131 v\u0259 bu kimi faktlar s\u00fcbut edir ki, b\u00fct\u00fcn bunlar erm\u0259nil\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tini Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 aya\u011fa qald\u0131rmaq, onun &#8220;v\u0259h\u015fi&#8221; obraz\u0131n\u0131 yaratmaq m\u0259qs\u0259dini g\u00fcdm\u00fc\u015fd\u00fcr. Sumqay\u0131t q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n f\u0259al t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131ndan erm\u0259ni Ohanyan\u0131n, Samoylov v\u0259 Pavlovskinin adlar\u0131 is\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t m\u0259tbuatdan gizli saxlanm\u0131\u015fd\u0131. Sonralar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Levon_Ter-Petrosyan\">Levon Ter-Petrosyan<\/a>\u00a0\u00f6z m\u00fcsahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 demi\u015fdi ki, Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u015fok v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fg\u0259r \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi bu m\u0259qamdan istifad\u0259 edib DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xarsayd\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 buna etiraz ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. Bu s\u00f6zl\u0259r ayd\u0131n s\u00fcbut edir ki, Sumqay\u0131t faci\u0259si erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u00f6z separat\u00e7\u0131l\u0131q aksiyalar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc laz\u0131m olmu\u015fdur. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu ilin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n Sovet Ordusunun h\u0259rbi d\u0259st\u0259yin\u0259 arxalanan erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin<\/a>\u00a0az\u0259rbaycanl\u0131lar m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat vasit\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rlar.<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259rin kompakt ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar qovulma\u011fa ba\u015flay\u0131r. H\u0259min ilin sentyabr ay\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si olan Xank\u0259ndid\u0259n b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar qovulur. 1989-cu il iyul ay\u0131n\u0131n 29-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0\u0259razisind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycandan<\/a>\u00a0ged\u0259n qatarlara olan h\u00fccumlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda d\u0259mir yolu \u0259laq\u0259si k\u0259silir. Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>\u00a0Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259cridin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131r. Bunun \u0259v\u0259zind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Erm\u0259nistan\u0131n blokadaya al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edir. Bu q\u0259rar Erm\u0259nistan iqtisadiyyat\u0131na a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurur, bel\u0259 ki, Erm\u0259nistana g\u0259l\u0259n mallar\u0131n 2\/3-si Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259n ke\u00e7irdi. Dekabr ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR-nin Ali Soveti qeyri-qanuni \u015f\u0259kild\u0259 &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti&#8221;nin Erm\u0259nistan SSR-y\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul etdi. 1990-c\u0131 ild\u0259 Erm\u0259nistan a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 start verdi. 1990-c\u0131 ilin mart\u0131n 24-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax\">Qazax<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ba%C4%9Fan%C4%B1s_Ayr%C4%B1m\">Ba\u011fan\u0131s Ayr\u0131m<\/a>\u00a0k\u0259ndini i\u015f\u011fal edirl\u0259r. \u0130\u015f\u011fal n\u0259tic\u0259sind\u0259 10 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, 100-d\u0259n \u00e7ox ev yand\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 k\u0259ndin sa\u011f qalan \u0259halisi \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qovulub.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>\u00a01991-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qazax v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%B6yg%C3%B6l\">G\u00f6yg\u00f6l<\/a>\u00a0rayonlar\u0131na olan h\u00fccumlar\u0131 intensivl\u0259\u015fdi. Erm\u0259ni silahl\u0131 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u0259ndl\u0259r\u0259 daha tez-tez h\u00fccum ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 yand\u0131r\u0131r, dinc \u0259halini g\u00fcll\u0259l\u0259yirdil\u0259r. Buna cavab olaraq Sovet ordusu v\u0259 Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/XTPD\">XTPD<\/a>-si h\u0259min rayonlarda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87ayk%C9%99nd_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1\">\u00c7ayk\u0259nd \u0259m\u0259liyyat\u0131n<\/a>\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini p\u0259rd\u0259l\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il sentyabr ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda qeyri-qanuni olaraq &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131&#8221;n\u0131n qurulmas\u0131n\u0131 b\u0259yan etdil\u0259r.<\/p>\n<p>Sentyabr ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan prezidentl\u0259rinin Rusiyan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Jeleznovodsk\">Jeleznovodsk<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Rusiya v\u0259 Qazax\u0131stan prezidentl\u0259rinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. G\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 prezidentl\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259lli bar\u0259d\u0259 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldil\u0259r. \u018fld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131la\u015fmaya baxmayaraq, erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hadrut\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi h\u00fccumlara ba\u015flad\u0131lar. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu rayonlar\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti i\u015f\u011fal olundu, az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali is\u0259 g\u00fccl\u0259 \u00f6z torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131. Mart ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n<\/a>\u0131n \u00fczv\u00fc se\u00e7ildi. Mart ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259 Avropa \u015euras\u0131 Nazirl\u0259r Komit\u0259si Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f zorak\u0131l\u0131q aktlar\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Mart ay\u0131n\u0131n 24-d\u0259 AT\u018fM-in d\u0259st\u0259yi il\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 konfrans\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>May ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0130ran\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehranda<\/a>\u00a0g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irilir. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonunda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 kommunike imzalay\u0131rlar. Bu kommunike imzalanandan d\u0259rhal sonra may ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri i\u015f\u011fal olunur. May ay\u0131n\u0131n 17-d\u0259 is\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n davam etdiyi bir vaxtda erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri La\u00e7\u0131n \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etdil\u0259r.<\/p>\n<p>1992-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n milli ordusu var ik\u0259n Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259tinin milli ordu i\u015fin\u0259 soyuq baxmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n\u00a0%5-ini i\u015f\u011fal etmi\u015fdir. 1 iyun 1992-ci ild\u0259 El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ilmi\u015f v\u0259 bu \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan ordusu h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdir. 1992-ci ilin 12 iyununda \u015eaumyan(?),7 iyulda A\u011fd\u0259r\u0259 olmaq \u00fcz\u0259r\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131n\u00a0%3,5-i geri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0Sentyabr ay\u0131n\u0131n 19-da Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fcdafi\u0259 nazirl\u0259ri Rusiyan\u0131n So\u00e7i \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. H\u0259min il dekabr ay\u0131nda bu raz\u0131la\u015fman\u0131 pozan Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>rayonunun 8 k\u0259ndini i\u015f\u011fal etdi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il aprel ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu i\u015f\u011fal olundu. Aprel ay\u0131n\u0131n 6-da BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonun i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n b\u0259yanat verdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 Avropa \u015euras\u0131 Nazirl\u0259r Komit\u0259si m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yannam\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Komit\u0259si Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 v\u0259ziyy\u0259tinin g\u0259rginl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011f\u0131 b\u0259yanat q\u0259bul etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 25-29-da \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 30-da is\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 dig\u0259r i\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonlar\u0131ndan b\u00fct\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin d\u0259rhal \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n 822 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi.<\/p>\n<p>\u0130yul ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunu i\u015f\u011fal etdil\u0259r. \u0130yul ay\u0131n\u0131n 29-da BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 i\u015f\u011fal\u0131\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin qeyd \u015f\u0259rtsiz v\u0259 d\u0259rhal i\u015f\u011fal olunmu\u015f A\u011fdam v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n 853 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Avqust ay\u0131n\u0131n 18-d\u0259 is\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri m\u00fcvafiq t\u0259l\u0259bl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. BMT v\u0259 AT\u018fT-in x\u0259b\u0259rdarl\u0131qlar\u0131na baxmayaraq, avqust ay\u0131n\u0131n 23-26-da F\u00fczuli v\u0259 C\u0259bray\u0131l, h\u0259min ay\u0131n 31-d\u0259 is\u0259 Qubadl\u0131 rayonu Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olundu.<\/p>\n<p>Oktyabr ay\u0131n\u0131n 14-d\u0259 BMT-nin T\u0259hlk\u00fcs\u0259izlik \u015euras\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin z\u0259bt olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ifad\u0259 ed\u0259n n\u00f6vb\u0259ti, 874 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Oktyabr ay\u0131n\u0131n 28-noyabr ay\u0131n\u0131n 1-i aral\u0131\u011f\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0q\u0259s\u0259b\u0259si v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri i\u015f\u011fal edildi. Noyabr ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin d\u0259rhal azad olunmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u0259ks etdir\u0259n BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti, 884 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il yanvar ay\u0131n\u0131n 10-11-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eimali_Atlantika_M%C3%BCqavil%C9%99si_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>\u00a0\u00fczv D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259razi \u0259ld\u0259 edilm\u0259sind\u0259 g\u00fcc istifad\u0259sini pisl\u0259y\u0259n, h\u0259m\u00e7inin regionda s\u00fclh v\u0259 sabitliyin b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259si, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131etdirilmsi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n suverenliyi, m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259n b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>H\u0259min il aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 MDB \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin suverenliyi, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131na h\u00f6rm\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259n t\u0259\u015fkilat\u0131n B\u0259yannam\u0259si q\u0259bul olundu. Erm\u0259nistan MDB-nin \u00fczv\u00fc olan v\u0259 bu B\u0259yannam\u0259y\u0259 qo\u015fulmayan yegan\u0259 d\u00f6vl\u0259t oldu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bi%C5%9Fk%C9%99k_protokolu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bi\u015fk\u0259k protokolu<\/a>\u00a0imzaland\u0131qdan (10.05.1994) sonra, may ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s haqq\u0131nda raz\u0131la\u015fma q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> 20 noyabr 1991-ci il-Qarak\u0259nd faci\u0259si. \u00dcmumi m\u0259lumat.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/20_noyabr\">20 noyabrda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd\">Qarak\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99rzili\">M\u0259rzili<\/a>\u00a0k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni h\u0259bil\u0259\u015fdirilmi\u015f d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n vurulan Az\u0259rbaycan h\u0259rbi helikopter hadis\u0259si. Hesablamalara g\u00f6r\u0259, Qarak\u0259nd \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz metr y\u00fcks\u0259klikd\u0259 u\u00e7an M\u0130-8 N72 helikopteri 1991-ci il noyabr\u0131n 20-d\u0259 saat 14:42 d\u0259qiq\u0259d\u0259 vuruldu. Faci\u0259 haqq\u0131nda ilkin m\u0259lumat Prezident Aparat\u0131na saat 19:55-d\u0259 \u00e7at\u0131r. Lakin n\u0259 q\u0259d\u0259r maraql\u0131 olsa da bu faci\u0259 haqq\u0131nda x\u0259b\u0259r Xank\u0259ndind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_dili\">erm\u0259ni dilind<\/a>\u0259 yay\u0131mlanan &#8220;V\u0259t\u0259n v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f&#8221; verli\u015finin x\u0259b\u0259rl\u0259r b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259, saat 15:30-d\u0259 yay\u0131mlanm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min g\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0radiosu saat 16:15-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehran<\/a>\u00a0radiosu, 17:00-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskva<\/a>\u00a0radiosu a\u00e7\u0131qlad\u0131. 7 noyabrda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan\">Q zax\u0131stan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0v\u0259 Erm\u0259nistan h\u0259ms\u0259drl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. S\u0259b\u0259b bunda idi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 m\u00fcharib\u0259 gedir v\u0259 hans\u0131 xalq\u0131n (y\u0259ni az\u0259ril\u0259r v\u0259 ya erm\u0259nil\u0259r) s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum deyil. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 onlar raz\u0131la\u015fd\u0131lar ki, hadis\u0259l\u0259ri \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rs\u00fcnl\u0259r v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndiy<\/a>\u0259 getsinl\u0259r. Onlar \u0259vv\u0259lc\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdama<\/a>\u00a0\u00fcz tutdular v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 saat sonra onlar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0istiqam\u0259ti il\u0259 birba\u015fa\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndiy<\/a>\u0259 helikopter il\u0259 getdil\u0259r. Helikopter\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259ndin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd\">Qarak\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndi s\u0259mas\u0131nda olan zaman vurulur. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/20_noyabr\">20 noyabr<\/a>\u00a0faci\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tofiq_%C4%B0smay%C4%B1lov_(akademik)\">Tofiq \u0130smay\u0131lov<\/a>, \u00f6lk\u0259nin ba\u015f prokuroru\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sm%C9%99t_Qay%C4%B1bov\">\u0130sm\u0259t Qay\u0131bov<\/a>, daxili i\u015fl\u0259r naziri<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_%C6%8Fs%C9%99dov\">M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fs\u0259dov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osman_Mirz%C9%99yev\">Osman Mirz\u0259yev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Al%C4%B1_Mustafayev\">Al\u0131 Mustafayev<\/a>\u00a0v\u0259 bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131 h\u0259lak oldular. \u00c7ox maraql\u0131d\u0131r ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyadan<\/a>\u00a0olan generallar faci\u0259 qurbanlar\u0131 aras\u0131nda yox idi. Halbuki h\u0259min vaxt Az\u0259rbaycan\u0131n y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li m\u0259murlar\u0131 il\u0259 birg\u0259 onlar da helikopterd\u0259 olublar. Q\u0259zan\u0131n ba\u015f verm\u0259sini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndind<\/a>\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n rus h\u0259rbi qarnizonunun h\u0259rbi prokuroru, polkovniki (bu r\u00fctb\u0259 ona cinay\u0259t i\u015find\u0259n sonra verildi) \u0130.Lazukitin 248-ci madd\u0259 il\u0259 (RF CM) (U\u00e7u\u015funun d\u00fczg\u00fcn idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 insan t\u0259lafat\u0131&#8221;) cinayy\u0259t i\u015f a\u00e7d\u0131. Polkovnik \u0130.Lazutkin (anas\u0131 Emilya Arustavna Baqdasaryan.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Axalkalaki&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Axalkalakid<\/a>\u0259 anadan olub. \u0130.Lazutikin \u00f6z\u00fc d\u0259 1989-c\u00fc il\u0259d\u0259k\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Cavaxetiya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Cavaxetiyada<\/a>\u00a0i\u015fl\u0259yib) ilkin istintaq materiallar\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn t\u0259rtib etm\u0259diyind\u0259n he\u00e7 n\u0259 anlamaq olmur. 1991-ci il noyabr\u0131n 24-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0televiziyas\u0131n\u0131n x\u0259b\u0259rl\u0259r proqram\u0131na m\u00fcsahib\u0259 ver\u0259n prokuror \u0130.Lazutikin iddia edir ki, h\u0259lak olan az\u0259rbaycanl\u0131lara ilkin yard\u0131m\u0131 guya &#8220;..erm\u0259nil\u0259r g\u00f6st\u0259rib&#8230;&#8221; Polkovnik bu terror akt\u0131n\u0131 adi bir q\u0259za kimi soyuqqanl\u0131qla \u015f\u0259rh edirdi. Helikopterin &#8220;qara qutusu&#8221;nu da \u0259lin\u0259 ke\u00e7ir\u0259n polkovnik oldu. Ona toxunmaq qada\u011fan edildi bele bir m\u0259lumatda yayd\u0131ki &#8220;qara qutu&#8221; &#8220;istid\u0259n&#8221; v\u0259 yan\u011f\u0131ndan&#8221;, &#8220;partlay\u0131\u015fdan&#8221; (onun sozl\u0259ridi)&#8230; s\u0131radan \u00e7\u0131x\u0131b, \u0259riyib. Az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r yax\u0131na burax\u0131lmad\u0131. Halbuki &#8220;qara qutu&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259d<\/a>\u0259ki helikopter t\u0259miri zavodunda a\u015fkarlana bil\u0259rdi. Lakin prokuror \u0130.Lazutkin ham\u0131n\u0131 aldad\u0131rd\u0131. Onun \u0259zilm\u0259si v\u0259 s\u0131radan \u00e7\u0131xmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 3.800 d\u0259r\u0259c\u0259 istilik laz\u0131m idi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd_faci%C9%99si#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0Hadis\u0259d\u0259n bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra h\u0259qiq\u0259ti bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn helikopterd\u0259ki qara qutunu Rusiyaya g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r. Ancaq s\u00f6z\u00fcged\u0259n qara qutudan indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 he\u00e7 bir s\u0259s-soraq yoxdur. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u0259lind\u0259 \u0259sas tutan erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi, helikopterin vuruldu\u011funu yox, q\u0259zaya u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etm\u0259kd\u0259dir. \u018fvv\u0259l r\u0259smi variant s\u0259sl\u0259ndi: helikopter dumanl\u0131 havada qayalara \u00e7\u0131rp\u0131l\u0131b. Amma onun vuruldu\u011funu bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra etiraf etdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa v\u0259 Mi-8-i vuran raketin erm\u0259ni m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etm\u0259y\u0259 is\u0259 biz\u0259 bir ne\u00e7\u0259 il laz\u0131m oldu. Lakin Mi-8-in son u\u00e7u\u015f tarixind\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7ox &#8220;a\u011f l\u0259k\u0259l\u0259r&#8221; var. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259lum deyil ki, niy\u0259 i\u00e7ind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi, daxili i\u015fl\u0259r naziri, ba\u015f prokuror, prezidentin m\u0259tbuat katibi v\u0259 bir \u00e7ox m\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259r olan, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat zonas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259n u\u00e7an Mi-8-i silahl\u0131 m\u00fchafiz\u0259 helikopteri m\u00fc\u015faiy\u0259t etmirdi? Niy\u0259 onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 bir helikopterd\u0259 idi-sad\u0259c\u0259 el\u0259 bu fakt b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn v\u0259 qeyri-m\u00fcmk\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qaydalar\u0131na ziddir.<\/p>\n<p>Sonradan apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olur ki, Mi-8 72 h\u0259rbi helikopterin\u0259 Amerika istehsal\u0131 olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Barret_M82A1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Barret M82A1<\/a>\u00a0silah\u0131ndan at\u0259\u015f a\u00e7\u0131l\u0131b (silah\u0131n t\u0259rkibind\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Uran_izotopu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">uran izotopu<\/a>\u00a0U-238 var). 50 kalibrli, t\u0259rkibind\u0259 n\u00fcv\u0259 olan bu snayperli silahla 2 km m\u0259saf\u0259d\u0259 u\u00e7an\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C9%99yyar%C9%99\">t\u0259yyar\u0259l<\/a>\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helikopter\">helikopterl<\/a>\u0259ri, h\u0259m\u00e7inin zirehli ma\u015f\u0131nlar\u0131 siradan \u00e7\u0131xarmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E_Konqresi\">AB\u015e Konqresind<\/a>\u0259 ad\u0131 hallanan bu silah h\u0259md\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131 c\u0259rg\u0259sind\u0259 gedir. Bu silah h\u0259d\u0259f\u0259 d\u0259y\u0259rk\u0259n ilkin olaraq g\u00fccl\u00fc yan\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259dir. Buna &#8220;n\u00fcv\u0259 yan\u011f\u0131n\u0131&#8221; deyirl\u0259r. Bu yan\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131lma z\u0259rb\u0259sind\u0259n obyektin qal\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zd\u0259n 500-600 metr k\u0259nara at\u0131l\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Erm\u0259nil\u0259rin \u201cQondarma soyq\u0131r\u0131m\u201d iddialar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda edil\u0259n t\u0259zyiql\u0259r.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 iddias\u0131<\/strong>\u00a0v\u0259 ya\u00a0<strong>Qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;<\/strong>\u00a0\u2014 birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Anadolu\">Anadoluda<\/a>\u00a0ya\u015fayan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nil%C9%99r\">erm\u0259nil\u0259rin<\/a>\u00a0sistemli \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hv edildiyini ir\u0259li s\u00fcr\u0259n iddiad\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0Respublikas\u0131 hadis\u0259l\u0259ri sad\u0259c\u0259 erm\u0259ni-t\u00fcrk qar\u015f\u0131durmas\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259kd\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t g\u00f6st\u0259ri\u015finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrs\u0259 d\u0259 bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul edibl\u0259r. Amma onu da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki q\u0259rarlar sad\u0259c\u0259 tarix\u0259 \u0259saslanaraq yox, b\u0259zi siyasi faktorlar\u0131n t\u0259siri il\u0259 q\u0259bul edilib. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1890\">1890<\/a>-c\u0131 ild\u0259n etibar\u0259n ba\u015flayan \u00fcsyanlar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1\">Osmanl\u0131<\/a>\u00a0hakimiyy\u0259tini radikal q\u0259rarlar alma\u011fa m\u0259cbur etmi\u015f v\u0259 s\u00f6z\u00fc ged\u0259n soyq\u0131r\u0131m iddias\u0131 da bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00fccl\u0259n\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7iliyi Anadolunun \u015f\u0259rqind\u0259 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Kilikya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Kilikya<\/a>\u00a0adlanan c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rd\u0259 separat\u00e7\u0131 meyli g\u00fccl\u0259ndirdikc\u0259 \u00fcsyanlar da t\u0259bii hal alma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u0130lk \u00fcsyan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1890\">1890<\/a>-c\u0131 ild\u0259 \u0259rzurumda ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fmi\u015f daha sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Van\">Van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sason&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sason<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Adana\">Adana<\/a> \u00fcsyanlar\u0131 bir-birini izl\u0259mi\u015fdir. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>-ci ild\u0259 sultana suiq\u0259sd c\u0259hdi olsa da u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. B\u00f6lg\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkilatlanan erm\u0259ni komit\u0259l\u0259ri m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 da x\u00fcsusi amans\u0131zl\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. Ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n \u00fcsyanlar v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birinci_D%C3%BCnya_M%C3%BCharib%C9%99si\">Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0\u0259r\u0259f\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ruslar\">ruslara<\/a>\u00a0qo\u015fulan erm\u0259nil\u0259rin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkl%C9%99r\">t\u00fcrkl\u0259r<\/a>\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/27_may\">27 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 &#8220;K\u00f6\u00e7&#8221; q\u0259rar\u0131 \u00e7\u0131xartd\u0131. Bu q\u0259rar \u00f6nc\u0259sind\u0259 is\u0259 bug\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc kimi q\u0259bul etdikl\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_aprel\">24 aprel<\/a>\u00a0g\u00fcn\u00fc 2345 erm\u0259ni lider h\u0259bs edilmi\u015fdir. Bunlar\u0131n bir\u00e7oxu k\u0259ndl\u0259r\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k silahs\u0131z \u0259halini q\u0131ran cinay\u0259tkarlar idi.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7 q\u0259rar\u0131 Anadoluda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Osmanl\u0131n\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutsa da praktikada h\u0259r\u015fey f\u0259rqli c\u0259r\u0259yan etdi. K\u00f6\u00e7 karvanlar\u0131na edil\u0259n h\u00fccumlarda \u00f6l\u0259n erm\u0259nil\u0259r bir k\u0259nara h\u0259m d\u0259 yollarda acl\u0131qdan v\u0259 x\u0259st\u0259likd\u0259n \u00f6l\u0259nl\u0259r kifay\u0259t q\u0259d\u0259r idi. Yola \u00e7\u0131xanlar\u0131n yaln\u0131z bir qismi laz\u0131mi m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdiril\u0259 bildi. &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1950\">1950<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259n \u2013 y\u0259ni &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; ifad\u0259si r\u0259sm\u0259n beyn\u0259lxalq h\u00fcquqi status alandan c\u0259mi iki il sonra g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lib. Kils\u0259nin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc iddialar Amerika v\u0259 Avropada erm\u0259ni lobbisinin d\u0259st\u0259yil\u0259 b\u00f6y\u00fck bir kampaniyaya \u00e7evrilib.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r ilk &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259buluna\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uruqvay\">Uruqvayda<\/a>\u00a0nail olublar.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1965\">1965<\/a>-ci il aprelin 20-d\u0259 Uruqvay parlamenti 24 apreli &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 anma g\u00fcn\u00fc&#8221; kimi tan\u0131y\u0131b (Uruqvay parlamenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 daha iki b\u0259yanatla q\u0259rar\u0131n\u0131 yenil\u0259yib).<\/p>\n<p>Bundan 17 il sonra \u2013 1982-ci il aprelin 29-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Kipr\">Kiprin yunan icmas\u0131<\/a>\u00a0analoji q\u0259rar q\u0259bul edib. &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rin s\u0131ralamas\u0131 is\u0259 bel\u0259di:<\/p>\n<ol>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3986\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-uruguay-svg.png\" alt=\"Flag of Uruguay.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uruqvay\">Uruqvay<\/a>\u00a0\u2013 20 aprel 1965, 2004, 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-3987\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-cyprus-bordered-svg.png\" alt=\"Flag of Cyprus (bordered).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Kipr\">C\u0259nubi Kipr<\/a>\u00a0\u2013 1982<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-3988\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-argentina-svg.png\" alt=\"Flag of Argentina.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Argentina\">Argentina<\/a>\u00a0\u2013 1993, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3989\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-russia-svg.png\" alt=\"Flag of Russia.svg\" \/> \u00a0Rusiya \u2013 1995, 22 aprel 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3990\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-greece-svg.png\" alt=\"Flag of Greece.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yunan%C4%B1stan\">Yunan\u0131stan<\/a>\u00a0\u2013 25 aprel 1996<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-3991\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-canada-svg.png\" alt=\"Flag of Canada.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kanada\">Kanada<\/a>\u00a0\u2013 1996, 2000 v\u0259 \u0259n son olaraq 21 aprel 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3992\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-lebanon-svg.png\" alt=\"Flag of Lebanon.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>\u00a0\u2013 1997, 11 may 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3993\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-belgium-civil-svg.png\" alt=\"Flag of Belgium (civil).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ika<\/a>\u00a0\u2013 26 mart 1998<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"25\" class=\"wp-image-3994\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-vatican-city-svg.png\" alt=\"Flag of the Vatican City.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vatikan\">Vatikan<\/a>\u00a0\u2013 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3995\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-italy-svg.png\" alt=\"Flag of Italy.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliya<\/a>\u00a0\u2013 17 noyabr 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3996\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-france-svg.png\" alt=\"Flag of France.svg\" \/> \u00a0Fransa \u2013 18 yanvar 2001<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"25\" class=\"wp-image-3997\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-switzerland-svg.png\" alt=\"Flag of Switzerland.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7r%C9%99\">\u0130sve\u00e7r\u0259<\/a>\u00a0\u2013 16 dekabr 2003<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3998\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-slovakia-png.png\" alt=\"Flag of Slovakia.png\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Slovakiya\">Slovakiya<\/a>\u00a0\u2013 30 noyabr 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-3999\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-netherlands-svg.png\" alt=\"Flag of the Netherlands.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hollandiya\">Hollandiya<\/a>\u00a0\u2013 21 dekabr 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-4000\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-poland-svg.png\" alt=\"Flag of Poland.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>\u00a0\u2013 19 aprel 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4001\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-germany-svg.png\" alt=\"Flag of Germany.svg\" \/> \u00a0Almaniya \u2013 16 iyun 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4002\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-venezuela-svg.png\" alt=\"Flag of Venezuela.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Venesuela\">Venesuela<\/a>\u00a0\u2013 14 iyul 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4003\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-lithuania-svg.png\" alt=\"Flag of Lithuania.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva\">Litva<\/a>\u00a0\u2013 15 dekabr 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4004\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-chile-svg.png\" alt=\"Flag of Chile.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87ili\">\u00c7ili<\/a>\u00a0\u2013 2007<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bel\u0259likl\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1950\">1950<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259n kampaniya ba\u015fladan,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1965\">1965<\/a>-ci ild\u0259 ilk r\u0259smi q\u0259rar\u0131n q\u0259buluna nail olan erm\u0259nil\u0259r 45 il \u0259rzind\u0259 \u0259silsiz iddialar\u0131n\u0131 19 \u00f6lk\u0259d\u0259 q\u0259rar v\u0259 ya b\u0259yanat \u015f\u0259klind\u0259 q\u0259bul etdiribl\u0259r. Daha 2 d\u00f6vl\u0259tin (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7\">\u0130sve\u00e7<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>-\u0131n) Xarici \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259 layih\u0259sini t\u0259sdiql\u0259yib.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131n\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 areal da maraql\u0131d\u0131 \u2013 Avropa v\u0259 Amerika. Avropada q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u00e7oxu T\u00fcrkiy\u0259nin qap\u0131s\u0131n\u0131 d\u00f6yd\u00fcy\u00fc Avropa Birliyinin \u00fczv\u00fcd\u00fc. Amerikada is\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan yaln\u0131z Kanada v\u0259 \u00fc\u00e7 Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259si deyil. T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;strateji m\u00fctt\u0259fiqi&#8221; AB\u015e-da &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan \u015ftatlar\u0131n say\u0131 30-a \u00e7at\u0131b. AB\u015e Konqresinin g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;la ba\u011fl\u0131 iki layih\u0259 durur. AB\u015e prezidentl\u0259ri is\u0259 h\u0259r il aprelin 24-d\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yar\u0131m add\u0131ml\u0131\u011f\u0131ndan ke\u00e7irl\u0259r.<\/p>\n<p>Amerika v\u0259 Avropadan k\u0259narda &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan c\u0259mi iki \u00f6lk\u0259 var: biri Rusiyad\u0131, dig\u0259ri is\u0259 Livand. Livan qondarma soyq\u0131r\u0131m\u0131 tan\u0131yan yegan\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259sidi.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131yan beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat da var \u2013 Avropa Parlamenti. Y\u0259ni\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_Birliyi\">Avropa Birliyi<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259l\u0259rinin parlamenti. Bu qurum &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 h\u0259l\u0259 1987-ci ild\u0259 tan\u0131y\u0131b. H\u0259m d\u0259 Fransan\u0131n s\u0259yl\u0259riyl\u0259.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259 fransal\u0131 parlamentar Jage &#8220;Erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n durumu&#8221; adl\u0131 layih\u0259 haz\u0131rlayaraq Avropa Parlamentin\u0259 t\u0259qdim edib. Sonra bu parlamentd\u0259ki sosialistl\u0259r qrupu ad\u0131ndan fransal\u0131 parlamentari Duport v\u0259 bel\u00e7ikal\u0131 deputat Qlinn q\u0259rar layih\u0259si haz\u0131rlay\u0131blar. Layih\u0259d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131 Avropa Parlamentinin g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>-c\u00fc il se\u00e7kil\u0259rind\u0259n sonra Avropa Parlamentind\u0259 sosialist qrupunu t\u0259msil ed\u0259n fransal\u0131 deputat Sabi h\u0259min layih\u0259ni yenil\u0259yib. El\u0259 h\u0259min il ba\u015fqa bir fransal\u0131 parlamentar y\u0259hudi lobbisinin t\u0259siriyl\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259ruz\u0259\u00e7i olmaqdan imtina edib. Bu zaman frans\u0131zlar m\u0259ruz\u0259\u00e7iliyi bel\u00e7ikal\u0131 deputat Vandemelebroka h\u0259val\u0259 edibl\u0259r. Qat\u0131 sa\u011f\u00e7\u0131 v\u0259 irq\u00e7i kimi tan\u0131nan m\u0259ruz\u0259\u00e7i bir d\u0259f\u0259 bel\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 olmadan, bir t\u00fcrk r\u0259smisi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259d\u0259n hesabat haz\u0131rlay\u0131b. Avropa Parlamentinin Siyasi Komit\u0259si buran\u0131n tarix qurumu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259sas g\u0259tir\u0259r\u0259k hesabat\u0131 q\u0259bul etm\u0259yib. Frans\u0131zlar komit\u0259nin italiyal\u0131 ba\u015fqan\u0131na yenid\u0259n s\u0259sverm\u0259 ke\u00e7irm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259ribl\u0259r, amma o, r\u0259dd edib. Komit\u0259 s\u0259drinin s\u0259lahiyy\u0259t m\u00fcdd\u0259ti bitdikd\u0259n sonra i\u015f yenid\u0259n ba\u015flay\u0131b v\u0259 frans\u0131zlar ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail olublar.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci il iyulun 18-d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00fcz\u00fck qa\u015f\u0131 kimi d\u00f6vr\u0259y\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 Avropa Parlamenti &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 faktiki tan\u0131yan q\u0259rar q\u0259bul edib. Bu, t\u0259xmin\u0259n o \u0259r\u0259f\u0259y\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi ki, T\u00fcrkiy\u0259 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fck niyy\u0259tini a\u00e7\u0131q ifad\u0259 el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Avropa Parlamenti q\u0259rar\u0131n\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ild\u0259 t\u0259z\u0259l\u0259di \u2013 T\u00fcrkiy\u0259 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fckl\u0259 ba\u011fl\u0131 alayar\u0131m\u00e7\u0131q m\u00fczakir\u0259 tarixi almazdan bir ay \u0259vv\u0259l. H\u0259min q\u0259rarda T\u00fcrkiy\u0259nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; kimi tan\u0131mas\u0131 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fcy\u00fcn \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259n biri olaraq g\u00f6st\u0259rilir. Do\u011frudur, T\u00fcrkiy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn direktiv Kopenhagen meyarlar\u0131d\u0131r, Avropa Parlamentinin q\u0259rarlar\u0131 direktiv yox, t\u00f6vsiy\u0259 xarakteri da\u015f\u0131y\u0131r. Amma n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, \u0259n sonda T\u00fcrkiy\u0259nin tam \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 s\u0259s ver\u0259c\u0259k qurum Avropa Parlamentidir. H\u0259min s\u0259sverm\u0259d\u0259, \u0259\u011f\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 bu s\u0259sverm\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r ged\u0259 bil\u0259c\u0259ks\u0259, Avropa Parlamentinin q\u0259rarlar\u0131 g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k v\u0259 Ankaran\u0131n bu \u015f\u0259rtl\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259si t\u0259l\u0259b edil\u0259c\u0259k. Biz ha des\u0259k d\u0259 ki, bu \u0259dal\u0259tsizlikdir.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259 erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 erm\u0259ni lobbisinin h\u0259d\u0259fi &#8220;4 T&#8221; adlanan t\u0259l\u0259bl\u0259rinin yerin\u0259 yetirilm\u0259sidir:<\/p>\n<ol>\n<li>&#8220;Soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131n d\u00fcnyada tan\u0131nmas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131mas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;a u\u011fram\u0131\u015f adamlar\u0131n varisl\u0259rin\u0259 t\u0259zminat \u00f6d\u0259m\u0259si;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin \u015e\u0259rqind\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 torpaq verilm\u0259si;<\/li>\n<\/ol>\n<p>Birinci h\u0259d\u0259f\u0259 faktiki olaraq yax\u0131nla\u015f\u0131blar. Art\u0131q dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131 v\u0259 ictimaiyy\u0259ti &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; iddialar\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Qal\u0131r m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u00fcquqi v\u0259 siyasi t\u0259r\u0259fi. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e Konqresinin q\u0259rar\u0131 h\u0259lledici \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Bu q\u0259tnam\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rin q\u0259rarlar\u0131na b\u0259nz\u0259m\u0259y\u0259c\u0259k. H\u0259min layih\u0259 ke\u00e7s\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259 ba\u015fda olmaqla T\u00fcrkiy\u0259nin dig\u0259r m\u00fctt\u0259fiql\u0259ri, beyn\u0259lxalq qurumlar da h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259k, \u00fcst\u0259lik, erm\u0259ni lobbisinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n t\u0259zminat t\u0259l\u0259bl\u0259ri ciddi bir \u0259sasla g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k. Erm\u0259nil\u0259r bu q\u0259rar\u0131 q\u0259bul etdirm\u0259y\u0259 \u00e7ox yax\u0131nd\u0131rlar.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r sad\u0259c\u0259 tan\u0131nmayla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yibl\u0259r, ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; abid\u0259l\u0259rinin qoyulmas\u0131na nail olublar, b\u0259dnam iddialar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n 45000 sayt yarad\u0131blar, filml\u0259r \u00e7\u0259kdiribl\u0259r, b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 (Almaniyada) m\u00f6vzunu d\u0259rslikl\u0259r\u0259 sal\u0131blar, kitablar yazd\u0131r\u0131blar v\u0259 indi d\u0259 demokratik Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m yoxdu&#8221; dey\u0259nin c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 qanunil\u0259\u015fdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat milyonlarla adam\u0131 \u00f6z c\u0131\u011f\u0131r\u0131na salan, t\u00fck\u0259nm\u0259z m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 ged\u0259n bir yoldur. Bu yol h\u0259m \u0259d\u0259bi, h\u0259m tarixi, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni irsin yoludur. B\u0259dxah qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259tta bu yoldan da \u00f6z \u00e7irkin m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn nec\u0259 istifad\u0259 etdikl\u0259ri biz\u0259 yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur. Amma bu \u00e7irkin siyas\u0259t \u0259d\u0259biyyatda indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bel\u0259 formada olmam\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Erm\u0259ni amerikan \u0259d\u0259biyyat\u0131&#8221;. S\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259d\u0259biyyat formas\u0131 \u00f6z m\u0259zmunu v\u0259 problematikas\u0131na g\u00f6r\u0259 uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n d\u00fcnyaya s\u0131rf \u0259d\u0259biyyat vasit\u0259sil\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>Bu \u0259d\u0259biyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn yazarlar\u0131 erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li Amerika yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259 h\u0259min yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7oxu XX \u0259srin ortalar\u0131ndan f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. H\u0259l\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1959\">1959<\/a>-cu ild\u0259 \u00fc\u00e7 aydan bir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-Yorkda<\/a>\u00a0n\u0259\u015fr edil\u0259n Ararat jurnal\u0131 el\u0259 o vaxtlardan d\u00fcnya erm\u0259ni yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li amerikan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rini d\u0259 ingilis dilind\u0259 \u00f6z oxucular\u0131na t\u0259qdim edirdi. Bu jurnal\u0131n t\u0259sis\u00e7isi \u0259sas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1906\">1906<\/a>-c\u0131 ild\u0259 qoyulmu\u015f, xeyriyy\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck erm\u0259ni ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131 Erm\u0259ni \u018fsas \u0130ltifat Birliyidir (AGBU- the Armenian General Benevolent Union). Ba\u015f q\u0259rargah\u0131 Nyu-Yorkda yerl\u0259\u015f\u0259n bu birliyin illik b\u00fcdc\u0259si 36 milyon dollard\u0131r. T\u0259\u015fkilat 35 \u00f6lk\u0259 \u00fczr\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hsil, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, idmana dair probleml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2006\">2006<\/a>-c\u0131 ild\u0259 Nyu-Yorkda birlik \u00f6z\u00fcn\u00fcn 100-c\u00fc il d\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 qeyd etdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni-amerikan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 iki n\u0259sl\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: ya\u015fl\u0131 v\u0259 cavan n\u0259sil. Ya\u015fl\u0131 n\u0259sil yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7oxlar\u0131na m\u0259lum Vily\u0259m Saroyan, Levon Surmelyan, Albert \u0130sak Bezerides, Maykl Arlen, Piter Suriyan, David Xerdiyan, Marjori Husepyan Dobkin, Leon Serabyan Herald, Emmanuel Varandyan, Arlen Avakyan, Ni\u015fan Parlakyan, Leo Hamalyan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>G\u0259nc n\u0259sil yazarlar is\u0259 N\u0259nsi Qriqoryan, Piter Balakyan, Mark Araks, Aris Canikyan, Corc Stambulyan, Karol Edqaryan, Artur Nersesyan, Mi\u015felin Aharonyan Markom, Dahlia Elsayed, N\u0259nsi Aqabyan, Xraq Vartanyan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni-amerikan \u0259d\u0259biyyat\u0131&#8221;n\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Vilyam Saroyand\u0131r. Amerikada St\u0259nford Universiteti h\u0259r il g\u0259nc yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Vilyam Saroyan Beyn\u0259lxalq M\u00fckafat\u0131&#8221; n\u0131 t\u0259qdim edir. M\u00fckafat\u0131n t\u0259ltifini maddi t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas\u0131 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n 1966-c\u0131 ild\u0259 Amerikada qoyulmu\u015f &#8220;Vilyam Saroyan fondu&#8221; dur. Vilyam Saroyan &#8220;Erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259ni&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 zaman\u0131 1,5 milyon erm\u0259ni soyuqqanl\u0131qla t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r yaz\u0131\u00e7\u0131lardan Lorne \u015eirinyan\u0131n &#8220;\u015eimali Amerika-erm\u0259ni \u0259d\u0259biyyat\u0131: T\u0259nqidi m\u00fcq\u0259ddim\u0259: Genosid, diaspora v\u0259 simvollar.&#8221; (&#8220;Armenian-North American Literature: a Critical Introduction: Genocide, Diaspora, and Symbols&#8221;) kitab\u0131, Karol Edqaryan\u0131n 370 s\u0259hif\u0259lik &#8220;Y\u00fcks\u0259l\u0259n Evfrat&#8221; (&#8220;Rise the Euphrates&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>) roman\u0131, David Xerdiyan\u0131n &#8220;Evd\u0259n ged\u0259n yol: erm\u0259ni q\u0131z\u0131n\u0131n \u0259hvalat\u0131&#8221; (&#8221; The Road from Home: The Story of an Armenian Girl&#8221;,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>), Ni\u015fan Parlakyan\u0131n 608 s\u0259hif\u0259li &#8220;M\u00fcasir erm\u0259ni dram\u0131: antologiya&#8221; (&#8220;Modern Armenian Drama: An Anthology&#8221;) kitab\u0131, Piter Balakyan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Taleyin Qara iti&#8221; memuar\u0131 (&#8220;Black Dog of Fate: A Memoir&#8221;,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>), Levon Surmeliyan &#8220;Rica edir\u0259m, xan\u0131mlar v\u0259 c\u0259nablar&#8221; (&#8220;I Ask You, Ladies and Gentlemen&#8221;) roman\u0131 v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqa \u0259s\u0259rl\u0259r d\u0259 1915-ci il uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan yaz\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni Amerikan \u018fd\u0259biyyat\u0131&#8221;ndan k\u0259nara \u00e7\u0131xsaq g\u00f6r\u0259rik ki, uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan t\u0259k bu \u0259d\u0259biyyat b\u0259hs etmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, y\u0259hudi m\u0259n\u015f\u0259li Avstriya yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 \u015fairi Frans Verfelin (10 sentyabr, 1890- 26 avqust, 1945) 1933-c\u00fc ild\u0259 almanca yazd\u0131\u011f\u0131 3 hiss\u0259li, 817 s\u0259hif\u0259lik &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; (Franz Werfel, &#8220;Die Vierzig Tage des Musa Dagh&#8221;) tarixi, m\u00fcharib\u0259 roman\u0131 1915-ci il uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan b\u0259hs edir. \u018fs\u0259ri Verfel 1932-ci ilin iyul ay\u0131nda yazma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 1933-c\u00fc ilin mart\u0131nda bitirmi\u015fdir. Yaz\u0131\u00e7\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1929\">1929<\/a>-cu ilin mart ay\u0131nda D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 qalanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131n u\u015faqlar\u0131n\u0131n h\u0259yatlar\u0131ndan t\u0259sirl\u0259n\u0259r\u0259k s\u00f6z\u00fcged\u0259n roman\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alma\u011f\u0131 q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Adolf Hitlerin vaxt\u0131nda fa\u015fizm \u0259leyhin\u0259 yazan Frans Verfel arzuolunmaz yaz\u0131\u00e7\u0131 kimi tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onun &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131n\u0131n Almaniyada sat\u0131l\u0131\u015f\u0131na qada\u011fa qoyulmu\u015fdu. Lakin, buna baxmayaraq \u0259s\u0259r gizlin sat\u0131l\u0131rd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1935\">1935<\/a>-ci ild\u0259 &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131 d\u00fcnyada \u0259n \u00e7ox sat\u0131lan kitablar i\u00e7ind\u0259 idi. H\u0259tta, deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, bu \u0259s\u0259r Con F. Kennedinin \u0259n \u00e7ox sevdiyi romanlardan biri olub.<\/p>\n<p>M\u0259hz bu \u0259s\u0259r bir \u00e7ox oxucular\u0131 uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil olunmas\u0131na inand\u0131ra bilmi\u015fdi. Bu \u0259s\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 erm\u0259nil\u0259r Verfeli milli q\u0259hr\u0259man ad\u0131 vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fs\u0259r m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazand\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 ona \u0259sas\u0259n Amerikada film \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 AB\u015e-\u0131n D\u00f6vl\u0259t Departamentin\u0259 \u00f6z naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k filmin \u00e7\u0259kilm\u0259m\u0259sin\u0259 nail ola bilmi\u015f. Lakin, bir ne\u00e7\u0259 on illikd\u0259n sonra 1982-ci ild\u0259 \u0259s\u0259r\u0259 erm\u0259ni rejissoru Sarki Mauradyan 145 d\u0259qiq\u0259lik film \u00e7\u0259ks\u0259 d\u0259 bu film m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazanm\u0131r v\u0259 tamamil\u0259 he\u00e7 bir g\u0259lir g\u0259tirm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Rembo&#8221; filminin g\u0259hr\u0259man\u0131, m\u0259\u015fhur Amerika aktyoru Silvester Stalloni &#8220;Musa Da\u011fda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131 \u0259sas\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir film \u00e7\u0259km\u0259k niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu bildirirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>B\u0259zi t\u0259nqid\u00e7il\u0259rin bildirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259slind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Musa Da\u011fda 53 g\u00fcn ke\u00e7iribl\u0259r. Verfel \u00f6z\u00fc 53 g\u00fcn\u00fc 40 g\u00fcn kimi g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bunu is\u0259 t\u0259nqid\u00e7il\u0259r Bibliyadak\u0131 q\u0131rx g\u00fcn, q\u0131rx gec\u0259 axan qan; Musa pey\u011f\u0259mb\u0259rin Sinay da\u011f\u0131nda ke\u00e7irdiyi q\u0131rx g\u00fcn, q\u0131rx gec\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 I d\u00fcnya m\u00fch\u0259rib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olduqndan sonra Mundros m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fctt\u0259fiq qo\u015funlar\u0131 \u0130stambula daxil oldular. Bu andan etibar\u0259n sultan\u0131n hakimiyy\u0259ti formal xarakter da\u015f\u0131ma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 irq\u00e7i t\u0259bli\u011fata b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq h\u0259m d\u0259 m\u00fctt\u0259fiql\u0259r\u0259 problem yarada bil\u0259c\u0259k insanlar\u0131 \u0130stambuldan uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar &#8220;h\u0259rbi tribunal&#8221; qurmaq fikrin\u0259 q\u0259ldil\u0259r. Formal olaraq bu tribunal h\u0259rbi cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dmi\u015f insanlar\u0131n (ingilis h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri il\u0259 s\u0259rt r\u0259ftar v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si) c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>M\u00fctt\u0259fiq g\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ox sayda d\u00f6vl\u0259t m\u0259muru, h\u0259rb\u00e7i v\u0259 siyas\u0259t\u00e7i h\u0259bs olunaraq Maltaya g\u00f6nd\u0259rildi. Lakin bir m\u00fcdd\u0259t sonra Maltaya apar\u0131lan insanlar\u0131n &#8220;g\u00fcna\u011f\u0131n\u0131&#8221; s\u00fcbut ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctt\u0259fiql\u0259r onlar\u0131 azad etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldular.<\/p>\n<p>\u0130stambulda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n tribunal \u0259sas\u0259n d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131n\u0131n (kaymakamlar, valil\u0259r) v\u0259 jandarmeriya v\u0259 ordu zabitl\u0259rini istintaqa c\u0259lb edirdi. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00fcn arxivl\u0259ri \u0259ll\u0259rind\u0259 olmas\u0131na baxmayaraq, m\u00fctt\u0259fiql\u0259r g\u0259nct\u00fcrkl\u0259rin &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; t\u00f6r\u0259dm\u0259k ist\u0259dikl\u0259ri bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir s\u00fcbut \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu \u015f\u0259raitd\u0259 tribunal\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 &#8220;g\u0259nc t\u00fcrkl\u0259r&#8221;i \u00f6z siyasi opponenti g\u00f6r\u0259n b\u0259zi siyasi g\u00fcvv\u0259l\u0259r el\u0259c\u0259 d\u0259 erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131 g\u0259ldi onlar tribunal\u0131 &#8220;\u015fahidl\u0259rl\u0259&#8221; t\u0259min etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n dolay\u0131 bu tribunalda sultan v\u0259 onun yax\u0131n \u00e7evr\u0259si d\u0259 maraql\u0131 idi.<\/p>\n<p>M\u0259hk\u0259m\u0259 zaman\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin cinay\u0259t h\u00fcququ v\u0259 elementar h\u00fcquqi normalar kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131na, m\u00fctt\u0259himl\u0259rin xeyrin\u0259 ifad\u0259 ver\u0259n \u015fahidl\u0259rin m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 burax\u0131lmamas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259 bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r bar\u0259sind\u0259 \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc \u00e7\u0131xar\u0131r <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1920\">1920<\/a>\u00a0\u2013 ci ill\u0259rd\u0259 Aram Andonyan adl\u0131 erm\u0259ni tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/London\">Londonda<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Parisd\u0259<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Boston\">Bostonda<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>) &#8220;Naim b\u0259yin xatir\u0259l\u0259ri erm\u0259nl\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 q\u0259tli haqda r\u0259smi t\u00fcrk s\u0259n\u0259dl\u0259ri&#8221; (The Memoirs of Naim Bey: Turkish Official Documents Relating to the Deportation and the Massacres of Armenians) adl\u0131 kitablar d\u0259rc etdirir. Bu kitablarda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C9%99l%C9%99t_pa%C5%9Fa\">T\u0259l\u0259t pa\u015faya<\/a>\u00a0aid oldu\u011fu iddia edil\u0259n v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi q\u0259tlini \u0259mr ed\u0259n 50 teleqram v\u0259 2 m\u0259ktub var. Andonyan\u0131n iddias\u0131na g\u00f6r\u0259 bu &#8220;materiallar\u0131&#8221; H\u0259l\u0259bi tutmu\u015f general Allenbinin ordusu a\u015fkar etmi\u015fdir. Bir s\u0131ra erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st tarix\u00e7il\u0259r bu materiallar\u0131n saxta olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 er\u0259mi soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 s\u00fcbut ed\u0259n faktlardan biri oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Maraql\u0131d\u0131r ki, ingilis ordusu \u0130stambulu i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra &#8220;g\u0259nc t\u00fcrkl\u0259rin&#8221; &#8220;h\u0259rbi cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dmi\u015f&#8221; n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin m\u0259hk\u0259m\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xarld\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u0130stambul h\u0259rbi tribunal\u0131&#8221; Andonyan\u0131n materiallar\u0131n\u0131 saxta saym\u0131\u015f v\u0259 bunu s\u00fcbut kimi q\u0259bul etm\u0259mi\u015fdir. Bir g\u0259d\u0259r sonra Berlind\u0259 T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Soqomon_Teyliryan\">Soqomon Teyleryan\u0131n<\/a>\u00a0m\u0259hk\u0259m\u0259si zaman\u0131 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n&#8221; s\u00fcb\u00fctu kimi t\u0259qdim olunmu\u015f &#8220;T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131n teleqramlar\u0131&#8221; yen\u0259 d\u0259 s\u00fcbut kimi g\u0259bul olunmur, s\u0259n\u0259dl\u0259rin ekspertizas\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259n Berlin kriminalistika b\u00fcrosunun ekspertl\u0259ri s\u0259n\u0259dl\u0259rin saxta oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lirl\u0259r. Baxmayaraq ki, Andonyan\u0131n materiallar\u0131 ciddi akademik \u00e7evr\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0259bul olunmur, erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri onlar\u0131n saxta olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131&#8221; s\u00fcb\u00fct ed\u0259n faktlardan biri oldu\u011funu iddia edirl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259li m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r hesab edirl\u0259r ki, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; q\u0259rarlar\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259sind\u0259 5 amil rol oynay\u0131r:<\/p>\n<ol>\n<li>h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259siri;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259t;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259ni Avropa Birliyind\u0259 g\u00f6rm\u0259m\u0259k ist\u0259yi;<\/li>\n<li>\u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u00f6r\u0259tdiyi soyq\u0131r\u0131ma su\u00e7 orta\u011f\u0131 axtarmaq c\u0259hdi;<\/li>\n<li>din.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Uruqvay, Argentina, Rusiya, Kanada, Livan, Fransa, \u0130sve\u00e7r\u0259, \u0130taliya v\u0259 Venesuelan\u0131n q\u0259rarlar\u0131 birinci s\u0259b\u0259bl\u0259 \u2013 y\u0259ni bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259siriyl\u0259, Yunan\u0131stan v\u0259 Yunan Kiprinin q\u0259rarlar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259tl\u0259, Vatikan\u0131n q\u0259rar\u0131 din faktoruyla izah edilir. Fransa v\u0259 \u0130taliyan\u0131n q\u0259rarlar\u0131n\u0131n arxas\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin Avropa Birliyin\u0259 \u00fczv olmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq niyy\u0259tinin dayand\u0131\u011f\u0131 b\u0259llidir. Hollandiya, Bel\u00e7ika, Almaniya, \u0130sve\u00e7r\u0259 v\u0259 Pol\u015fan\u0131n q\u0259rarlar\u0131 da ox\u015far motivd\u0259n qaynaqlan\u0131r. Eyni zamanda Almaniya, Slovakiya v\u0259 Latviya tarix\u0259n q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r kimi \u00f6zl\u0259rin\u0259 ortaq axtar\u0131rlar. Y\u0259ni\u00a0<em>&#8220;soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259d\u0259n t\u0259k biz deyilik&#8230;&#8221;<\/em><\/p>\n<p>Fakt bundan ibar\u0259tdi ki, n\u0259 s\u0259b\u0259bd\u0259n olur-olsun, d\u00fcnyan\u0131n 20 \u00f6lk\u0259sinin qanunverici orqan\u0131 erm\u0259ni iddialar\u0131n\u0131 q\u0259bul edib. T\u0259kc\u0259 2000-2005-ci ill\u0259r aras\u0131nda 15 \u00f6lk\u0259nin parlamenti q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0Konqresinin N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ohayo\">Ohayo<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Jan_%C5%9Emidt\">Jan \u015emidt<\/a>\u00a0uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin q\u0259z\u0259bin\u0259 tu\u015f g\u0259lmi\u015fdir. J. Smidt bildirib ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci il hadis\u0259l\u0259rini soyq\u0131r\u0131m kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k do\u011fru deyil: &#8220;Konqresin \u00fczv\u00fc kimi he\u00e7 vaxt &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda layih\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259s verm\u0259mi\u015f\u0259m. H\u0259r zaman hesab etmi\u015f\u0259m ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259 Konqresin problemi deyil. Bu problemin bird\u0259f\u0259lik h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t m\u00fcst\u0259qil beyn\u0259lxalq komissiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 fikrini d\u0259st\u0259kl\u0259yir\u0259m&#8221;.<\/p>\n<p>J. \u015emidt xat\u0131rlad\u0131b ki, AB\u015e-\u0131n bir s\u0131ra n\u00fcfuzlu aliml\u0259ri d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f faci\u0259vi hadis\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; ifad\u0259sinin istifad\u0259sinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan edibl\u0259r. Bu aliml\u0259r aras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Prinston_Universiteti\">Prinston Universitetind<\/a>\u0259n m\u0259\u015fhur tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Levis\">Bernard Levis<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Norman_%C4%B0tzkovits\">Norman \u0130tzkovits<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kaliforniya\">Kaliforniya<\/a>\u00a0Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stenford_%C5%9Eav\">Stenford \u015eav<\/a>, Lusvill Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Justin_Makkarti&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Justin Makkarti<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=G%C3%BCnter_Levi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">G\u00fcnter Levi<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Brayan_Uilyams&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Brayan Uilyams<\/a>, Boston Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/David_Fromkin\">David Fromkin<\/a>, Brandis Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Aviqdor_Levi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Aviqdor Levi<\/a>, Tennessi Texniki Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Maykl_G%C3%BCnter&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Maykl G\u00fcnter<\/a>, Corc Va\u015finqton Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Roderik_Davidson\">Roderik Davidson<\/a>, &#8220;Hunter&#8221; Kollecind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Pyer_Oberlinq&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Pyer Oberlinq<\/a>, Xarici Siyas\u0259t Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0130nstitutundan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Maykl_Radu\">Maykl Radu<\/a>\u00a0v\u0259 h\u0259rbi tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Edvard_Erikson&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Edvard Erikson<\/a>\u00a0kimi elm adamlar\u0131 var.<\/p>\n<p>J. \u015emidt onun se\u00e7ki kampaniyas\u0131na d\u0259st\u0259k vermi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259sinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259ri d\u0259 \u015fikay\u0259tin\u0259 \u0259lav\u0259 ed\u0259r\u0259k D. Qriqoryan\u0131n se\u00e7ki qanunlar\u0131n\u0131 q\u0259sd\u0259n pozdu\u011funu bildirib v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ist\u0259yib. Art\u0131q qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rarlar\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 l\u0259\u011fv olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparmaq vaxt\u0131 \u00e7at\u0131b&#8221;<\/p>\n<p>Ukraynan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xarkov\">Xarkov<\/a>\u00a0vilay\u0259tinin \u0130zyum \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu ild\u0259 qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259bul etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\">2009<\/a>-cu il tarixli q\u0259rar\u0131 l\u0259\u011fv edib. Bu bar\u0259d\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti sessiyas\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olunub. \u0130zyum meri \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 l\u0259\u011fv etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 Kr\u0131m\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=R%C9%99him_H%C3%BCmb%C9%99tov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">R\u0259him H\u00fcmb\u0259tova<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 Konqresinin Kr\u0131m t\u0259\u015fkilat\u0131na m\u00fcvafiq m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rib.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=R%C9%99him_H%C3%BCmb%C9%99tov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">R\u0259him H\u00fcmb\u0259tov<\/a>\u00a0bildirib ki, qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli \u0259m\u0259k s\u0259rf ed\u0259r\u0259k nail olublar:\u00a0<em>&#8220;Bu q\u0259rar Ukrayna qanunvericiliyin\u0259 zidd idi v\u0259 yerli idar\u0259etm\u0259 orqan\u0131n\u0131n bel\u0259 bir q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259y\u0259 s\u0259lahiyy\u0259ti yoxdur. Biz h\u0259m\u00e7inin \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi bu q\u0259rara h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130zyum prokurorlu\u011funa m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdik. Uzunm\u00fcdd\u0259tli m\u00fcbariz\u0259d\u0259n sonra qanunsuz v\u0259 \u0259dal\u0259tsiz q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 nail olduq. Art\u0131q qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rarlar\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 l\u0259\u011fv olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparmaq vaxt\u0131 \u00e7at\u0131b. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259saslar laz\u0131m oldu\u011fundan da kifay\u0259t q\u0259d\u0259rdir&#8221;<\/em>. Xat\u0131rladaq ki, bu, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 dair ilk hald\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r. <\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>\u018flif Hac\u0131yev <\/strong>&#8211; <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_iyun\">24 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_(%C5%9F%C9%99h%C9%99r)\">Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind<\/a>\u0259 do\u011fulmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1970\">1970<\/a>-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259bi bitir\u0259r\u0259k,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fck pe\u015f\u0259sin\u0259 yiy\u0259l\u0259nmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci ild\u0259 ordu s\u0131ralar\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259rbi xidm\u0259ti Minsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1973\">1973<\/a>-c\u00fc ild\u0259 ordudan t\u0259rxis olunaraq, Xank\u0259ndi Avton\u0259qliyyat M\u00fc\u0259ssis\u0259sind\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fc i\u015fl\u0259mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1974\">1974<\/a>&#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya\">Belorusiya<\/a>\u00a0D\u0130N-nin v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR DQMV-nin daxili i\u015fl\u0259r orqanlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1976\">1976<\/a>-c\u0131 ild\u0259 SSR\u0130 D\u0130N-nin Frunze ad\u0131na X\u00fcsusi Orta Milis M\u0259kt\u0259bin\u0259 daxil olmu\u015fdur. O,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1979\">1979<\/a>-cu ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bi bitirmi\u015f,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259n t\u0259hsilini SSR\u0130 D\u0130N-nin Akademiyas\u0131nda davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>DQMV-d\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n uzun m\u00fcdd\u0259t f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n gizli mill\u0259t\u00e7i m\u0259rk\u0259zi if\u015fa etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri onu saxta ittihamlarla g\u00fcnahland\u0131raraq, 10 il h\u0259bs c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etmi\u015fdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ild\u0259 i\u015fin\u0259 yenid\u0259n bax\u0131lm\u0131\u015f, 10 il h\u0259bs c\u0259zas\u0131 6 il\u0259 endirilmi\u015fdi. Sonra o, b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015f, azadl\u0131\u011fa burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018f.Hac\u0131yev\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131ya<\/a>\u00a0qay\u0131d\u0131r v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u00fczr\u0259 T\u0259\u015fkilat Komit\u0259sind\u0259, Qaraba\u011fa Xalq Yard\u0131m\u0131 Komit\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sini yenid\u0259n davam etdirir. O,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ilin dekabr ay\u0131nda daxili i\u015fl\u0259r orqanlar\u0131na yenid\u0259n b\u0259rpa olunur v\u0259 Xocal\u0131 t\u0259yyar\u0259 liman\u0131 x\u0259tt daxili i\u015fl\u0259r b\u00f6lm\u0259sin\u0259 r\u0259is t\u0259yin edilir. Eyni zamanda o, Xocal\u0131 Aeroportunun komendant\u0131 olur. Yax\u015f\u0131 i\u015fin\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin dekabr ay\u0131nda ona mayor r\u00fctb\u0259si verilir.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f c\u0259ngav\u0259ri \u018flif Hac\u0131yevin \u0259zmkarl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Xocal\u0131 aeroportu erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259n tamamil\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Bu, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 idi. Bunun \u0259v\u0259zini \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n daha iyr\u0259nc niyy\u0259tl\u0259r\u0259 \u2013 \u00abXocal\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131\u00bbna ba\u015flad\u0131. Q\u0259dim Xocal\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131. Bunu \u00e7oxlar\u0131 kimi \u018f..Hac\u0131yev d\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. O, t\u0259dbir g\u00f6r\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r g\u00fcn, h\u0259r saat Bak\u0131n\u0131 narahat edirdi. Lakin Xocal\u0131n\u0131 itirm\u0259k qorxusu paytaxt\u0131 bir an da olsun narahat etmirdi. N\u0259hay\u0259t, h\u0259min faci\u0259 g\u00fcn\u00fc yetdi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fevral\">fevral<\/a>\u00a0ay\u0131n\u0131n 25-d\u0259 Xocal\u0131 camaat\u0131 k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259k haqda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n edil\u0259n x\u0259b\u0259rdarl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259yib, yen\u0259 d\u0259 paytaxtdan k\u00f6m\u0259k g\u00f6zl\u0259di.<\/p>\n<p>\u018flif v\u0259 onun d\u0259st\u0259si s\u0259h\u0259r saat be\u015f\u0259 q\u0259d\u0259r az\u011f\u0131nla\u015fm\u0131\u015f rus h\u0259rbi\u00e7il\u0259ri v\u0259 erm\u0259ni yaraql\u0131lar\u0131 il\u0259 vuru\u015fdular. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r qeyri-b\u0259rab\u0259r q\u00fcvv\u0259l\u0259r aras\u0131nda gedirdi. O, bu qanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 misilsiz q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, bir d\u0259st\u0259 dinc \u0259halini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eelli\">\u015eelli<\/a>\u00a0k\u0259ndin\u0259 t\u0259r\u0259f t\u0259hl\u00fck\u0259siz yer\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131. \u018flif bir daha geriy\u0259 d\u00f6n\u0259r\u0259k, yenid\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 at\u0131ld\u0131. Avtomat\u0131n dara\u011f\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259rk\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259si Qaraba\u011f c\u0259ngav\u0259rinin q\u0259lbin\u0259 sanc\u0131ld\u0131. V\u0259t\u0259nini, torpa\u011f\u0131n\u0131 can\u0131ndan \u0259ziz bil\u0259n \u018flif, Qaraba\u011f torpa\u011f\u0131nda \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_faci%C9%99si\">Xocal\u0131 faci\u0259si<\/a>\u00a0zaman\u0131 \u015f\u0259hid oldu..<\/p>\n<p><strong>Tofiq H\u00fcseynov &#8211; <\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/19_aprel\">19 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1954\">1954<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1961\">1961<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 burada m\u0259kt\u0259b\u0259 getmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1974\">1974<\/a>-c\u00fc ild\u0259 sovet ordu s\u0131ralar\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131m\u0131\u015f,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1976\">1976<\/a>-c\u0131 ild\u0259 ordudan t\u0259rxis olunmu\u015fdur. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259 Xocal\u0131da yarad\u0131lm\u0131\u015f \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 taborunun yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olmu\u015f, daha sonra komandir t\u0259yin edilmi\u015fdir. Onu Xocal\u0131da &#8220;Mixaylo&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r Naragux k\u0259ndind\u0259n Xocal\u0131n\u0131 tez-tez top at\u0259\u015fin\u0259 tuturdular Tofiq bu \u0259razini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirib erm\u0259nil\u0259rin qur\u011fular\u0131n\u0131 m\u0259hv edir. Daha sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mehdik%C9%99nd&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mehdik\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131n\u0131n artilleriyas\u0131 &#8220;Alazan&#8221; qur\u011fusu partlad\u0131lm\u0131\u015f, ferma darmada\u011f\u0131n edilmi\u015fdi. Tofiq burada on erm\u0259ni yaraql\u0131s\u0131n\u0131 \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. El o\u011flunun ad\u0131 c\u0259bh\u0259 boyu dola\u015fd\u0131. Bu \u0259m\u0259liyyatdan sonra ona mayor r\u00fctb\u0259si verilmi\u015fdir. Mixaylonun sonuncu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131da<\/a>\u00a026\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fevral\">fevral<\/a>\u00a0oldu, \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck soyq\u0131r\u0131mlar\u0131ndan olan bu hadis\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n zaman o, ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 dinc sakini t\u0259hl\u00fck\u0259siz yer\u0259 \u00e7\u0131xara bilmi\u015fdi. Son n\u0259f\u0259sin\u0259, sonuncu g\u00fcll\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r vuru\u015fan Tofiq onlarla erm\u0259ni quldurunu m\u0259hv etdi son anda sonuncu qumbaras\u0131n\u0131 sin\u0259sin\u0259 s\u0131xaraq \u00f6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda olan erm\u0259ni fa\u015fistl\u0259rini d\u0259 partlatd\u0131 o h\u0259min gec\u0259 do\u011fma yurdunda g\u00f6zl\u0259rini \u0259b\u0259di yumdu&#8230;<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259hsil sistemi v\u0259 inteqrasiya.<\/strong><\/li>\n<li><strong> D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycan mill\u0259tinin<\/a>\u00a0birlik \u015f\u00fcar\u0131n\u0131n simvolik g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu bayram ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131larla<\/a>\u00a0\u0259laq\u0259l\u0259r qurmaq, onlar aras\u0131nda birlik v\u0259 h\u0259mr\u0259ylik yaratmaq i\u015find\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fcn\u00fcn qeyd edilm\u0259si b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n art\u0131q bir z\u0259rur\u0259t\u0259 v\u0259 m\u0259n\u0259vi ehtiyaca \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131, f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri v\u0259 \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 bu tendensiya \u00f6z\u00fcn\u00fc y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rir. Bu da ondan ir\u0259li g\u0259lir ki, Avropadak\u0131 Az\u0259rbaycan diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u00f6z q\u00fcvv\u0259l\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r etm\u0259kd\u0259 ard\u0131c\u0131ld\u0131rlar v\u0259 bu ayr\u0131-ayr\u0131 c\u0259miyy\u0259t \u00fczvl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn bir araya g\u0259lm\u0259k, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 qurumlar hal\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n sivil n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Avropada m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_dekabr\">31 dekabr<\/a>\u00a0&#8211; D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc bayram\u0131 d\u00fcnyan\u0131n 70-d\u0259n \u00e7ox \u00f6lk\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd olunur. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan diasporu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm bayrama \u00e7evrilib,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_il\">Yeni il<\/a>\u00a0is\u0259 ikinci plana ke\u00e7ib. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fcn\u00fc h\u0259tta milliyy\u0259tc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 olmay\u0131b, lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0do\u011fulub b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f, Az\u0259rbaycan \u0259silli diaspor n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 qeyd edirl\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131lar minillikl\u0259r boyu \u00f6zl\u0259rinin do\u011fma torpa\u011f\u0131 olan tarixi\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0\u0259razisind\u0259 ya\u015fayaraq d\u00fcnya sivilizasiyas\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fl\u0259r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCharib%C9%99\">M\u00fcharib\u0259l<\/a>\u0259r,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0nqilab\">inqilablar<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C9%99rbi_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99&amp;action=edit&amp;redlink=1\">h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l<\/a>\u0259r, d\u00fcnyada ged\u0259n m\u00fcxt\u0259lif ictimai-siyasi prosesl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan par\u00e7alanm\u0131\u015f, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bir qismi \u00f6z yurd-yuvalar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015f, deportasiyalara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, bir-birind\u0259n ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u0130\u015f tapmaq, t\u0259hsil almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 do\u011fma yurdu t\u0259rk ed\u0259r\u0259k ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0259rar tutub ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar da vard\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015flar. Haz\u0131rda onlar d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyada<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukraynada<\/a>, M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, Baltikyan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropada<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika\">Amerikada<\/a>, \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 iri Az\u0259rbaycan icmalar\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>-nin son g\u00fcnl\u0259ri, Az\u0259rbaycan mill\u0259tinin,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz\">Araz<\/a>\u0131n h\u0259r iki sahilind\u0259 s\u0259rh\u0259d y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc, d\u0259mir tikanl\u0131 m\u0259ftill\u0259ri q\u0131rmas\u0131, \u00f6z\u00fcn\u00fc suya vurub \u00f6z do\u011fma qarda\u015f bac\u0131s\u0131na qovu\u015fmalar\u0131 iki totalitar d\u00f6vl\u0259tin ciddi t\u0259zyiql\u0259rin\u0259 baxmayaraq, o tayl\u0131 \u2013 bu tayl\u0131 mill\u0259tin h\u0259ft\u0259l\u0259rl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz\">Araz<\/a>q\u0131ra\u011f\u0131nda gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz birl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n bir mill\u0259t oldu\u011funu d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir daha canland\u0131rd\u0131. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc bu birl\u0259\u015fm\u0259k ist\u0259yinin simvolik ni\u015fan\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u0259sas\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu il dekabr\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131vanda<\/a>\u00a0s\u0259rh\u0259dl\u0259rin (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0s\u0259rh\u0259dl\u0259ri) da\u011f\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 qoyuldu. \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d dir\u0259kl\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131. Bu vaxt\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0t\u00fcrk dilli xalqlar\u0131n Konfrans\u0131 ke\u00e7irilirdi. Konfrans da d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyinin qeyd olunmas\u0131na q\u0259rar verdi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/16_dekabr\">16 dekabr<\/a>\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_Muxtar_Respublikas%C4%B1\">Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131<\/a>\u00a0Ali M\u0259clisinin s\u0259dri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n birliyini yaratma\u011f\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq dekabr\u0131n 31-ni D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259, b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ziz olan 31 dekabr D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc bayram edilir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n sosial siyas\u0259ti v\u0259 iqtisadi inki\u015faf\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>M\u00fcasir Az\u0259rbaycan\u0131n bug\u00fcnk\u00fc sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n qoyulmu\u015fdur. Ulu \u00f6nd\u0259rimiz \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 sovet d\u00f6vl\u0259tinin iqtisadi potensial\u0131ndan Az\u0259rbaycanda iqtisadiyyat\u0131n v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bacar\u0131qla istifad\u0259 etmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n rifah\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si t\u0259min olunmu\u015f v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi ittifaq t\u0259rkibind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 respublika \u0259halisinin m\u0259\u015f\u011fullu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0259sas m\u0259qs\u0259d kimi qar\u015f\u0131ya qoymu\u015fdu.<br \/>\nXalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Heyd\u0259r \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 1969-1982-ci ill\u0259rd\u0259 respublikada 250-d\u0259n \u00e7ox zavod, fabrik v\u0259 dig\u0259r istehsal m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdir. 20 milyon kvadratmetr m\u0259nzil sah\u0259si, y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u0259kt\u0259b, klub, x\u0259st\u0259xana, istirah\u0259t evl\u0259ri tikilmi\u015fdir. Bak\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda yeni mikrorayonlar, Badamdar, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015fli, H\u00f6vsan v\u0259 sair kimi yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. 1983-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131-Qrozn\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin, 1985-ci ild\u0259 D\u0259rin D\u0259niz \u00d6z\u00fcll\u0259ri Zavodunun, Bak\u0131da \u201cUlduz\u201d Elektrik Cihazqay\u0131rma, Sumqay\u0131tda M\u0259i\u015f\u0259t Kompressorlar\u0131 zavodlar\u0131n\u0131n, 1981-1984-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u015e\u0259mkir Su Elektrik Stansiyas\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r s\u0259naye obyektl\u0259rinin tikilib istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n Az\u0259rbaycanda \u0259halinin rifah\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fmas\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. S\u0259nayed\u0259 \u0259m\u0259k m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131 2,1 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015f, 581 adda yenitipli ma\u015f\u0131n, avadanl\u0131q v\u0259 cihaz n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1056 adda m\u00fch\u00fcm s\u0259naye m\u0259hsulunun k\u00fctl\u0259vi istehsal\u0131na ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f, 310 avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f x\u0259tt, 1300 kompleks mexanikl\u0259\u015fdirilmi\u015f x\u0259tt v\u0259 avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259, istehsal sah\u0259si istismara verilmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>XX \u0259srin 70-80-ci ill\u0259ri xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixind\u0259 yaln\u0131z iqtisadiyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 d\u00f6vr\u00fc kimi deyil, h\u0259m d\u0259 elmin, t\u0259hsilin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin misilsiz t\u0259r\u0259qqisi ill\u0259ri kimi ayr\u0131ca m\u0259rh\u0259l\u0259 t\u0259\u015fkil edir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qilliyimizin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015f, iqtisadi, sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni potensial formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi-m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131, s\u0259nayenin, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, elm, t\u0259hsil v\u0259 dig\u0259r prioritet sah\u0259l\u0259rin idar\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bacar\u0131ql\u0131 v\u0259 y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n vacibliyini m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259 kimi qar\u015f\u0131ya qoyaraq t\u0259hsilin inki\u015faf\u0131na x\u00fcsusi qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1969-1978-ci ill\u0259rd\u0259 orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin say\u0131 77 faiz artm\u0131\u015fd\u0131r. 1979-cu ild\u0259 SSR\u0130-nin 43 \u015f\u0259h\u0259rinin 152 ali m\u0259kt\u0259bind\u0259 3315 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259hsil al\u0131rd\u0131. Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259rbi kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na da x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda iki ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b \u2013 Ali \u00dcmumqo\u015fun Komandirl\u0259ri M\u0259kt\u0259bi v\u0259 Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi var idi. Lakin bu m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 c\u0259mi 5-6 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259hsil al\u0131rd\u0131. 1971-ci ild\u0259 ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev ilk h\u0259rbi internat m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015fdur. H\u0259min il C.Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na H\u0259rbi M\u0259kt\u0259b yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 1976-1977-ci ill\u0259rd\u0259 800 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox g\u0259ncin SSR\u0130-nin ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. 1982-ci ild\u0259 art\u0131q h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259nl\u0259rin say\u0131 1000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox idi.\u00a0Milli m\u00fcst\u0259qillik m\u0259fkur\u0259sinin milli \u015f\u00fcur v\u0259 dil faktorlar\u0131ndan as\u0131l\u0131 oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alan \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259rind\u0259n dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ciddi diqq\u0259t yetirmi\u015fdir. Art\u0131q \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkologiya elminin m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan SSR-in 1978-ci il Konstitusiyas\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin Az\u0259rbaycan SSR-in d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit edilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n uzaqg\u00f6r\u0259n v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc siyas\u0259tin n\u0259tic\u0259si idi.\u00a0Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 \u0259zml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti 1967-ci il may\u0131n 7-d\u0259 2 min hektar Az\u0259rbaycan \u0259razisinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 1969-cu ild\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldiyi zaman bu m\u0259s\u0259l\u0259nin Az\u0259rbaycan\u0131n xeyrin\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. Erm\u0259nil\u0259rin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycandan t\u0259crid olunmas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 iddialar\u0131na son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1979-cu ild\u0259 A\u011fdam-Xank\u0259ndi d\u0259mir yolu x\u0259tti \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.<br \/>\nG\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259saslar\u0131n\u0131 qoymu\u015f, milli ruhun, milli m\u0259n\u0259viyyat\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259fkur\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. Bunun n\u0259tic\u0259si idi ki, Az\u0259rbaycan 1991-ci ild\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etmi\u015fdir. O d\u00f6vrd\u0259 hakimiyy\u0259td\u0259 olan adamlar\u0131n s\u0259ri\u015ft\u0259sizliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259k, \u00f6lk\u0259miz da\u011f\u0131lmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131.\u00a01993-c\u00fc ild\u0259 xalq\u0131n t\u0259kidli t\u0259l\u0259bi il\u0259 ulu \u00f6nd\u0259rin yenid\u0259n siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 tarix\u0259 Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc kimi daxil olmu\u015fdur. \u00dcmummilli liderimiz Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi \u0259b\u0259di varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycanda sosial-iqtisadi v\u0259 ictimai-siyasi sabitliyi t\u0259min etm\u0259kl\u0259, h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm ard\u0131c\u0131l t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi qoruma\u011f\u0131n n\u00fcmun\u0259sini yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n1994-c\u00fc ild\u0259 \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131 g\u0259nc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131na inteqrasiyas\u0131nda, onun tranzit potensial\u0131n\u0131n artmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm add\u0131md\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259 \u015e\u0259rql\u0259 Q\u0259rb aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda Az\u0259rbaycan\u0131n regiondak\u0131 liderliyini t\u0259min etmi\u015fdir.<br \/>\n\u0130qtisadi, sosial v\u0259 siyasi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si qanunvericilik bazas\u0131 olmadan m\u00fcmk\u00fcn deyil. Odur ki, ulu \u00f6nd\u0259rimiz d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funa h\u00fcquqi bazan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131ndan ba\u015flad\u0131. 1995-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul olundu. Bu \u018fsas Qanunun ard\u0131nca q\u0259bul edil\u0259n qanunvericilik aktlar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi h\u0259yat\u0131n\u0131n h\u00fcquqi \u0259sasda qurulmas\u0131, h\u00fcquqi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm add\u0131m oldu. \u0130nsan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin ali m\u0259qs\u0259di kimi \u00f6n plana \u00e7\u0131xd\u0131. 1998-ci ilin 22 fevral\u0131nda \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev \u201c\u0130nsan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman imzalam\u0131\u015f, h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan t\u0259dbirl\u0259rin proqram\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. 28 dekabr 2001-ci il tarixd\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 M\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman) haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya Qanunu q\u0259bul edilmi\u015fdir.\u00a0\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00f6lk\u0259miz\u0259 r\u0259hb\u0259rliyinin ikinci d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259 b\u0259rpa edilmi\u015f, yeni s\u0259naye obyektl\u0259ri i\u015f\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0Q\u0259rbl\u0259 \u015e\u0259rq aras\u0131nda olduqca \u0259lveri\u015fli geosiyasi v\u0259 strateji m\u00f6vqey\u0259 malik olan Az\u0259rbaycan q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun \u00fcz\u0259rind\u0259 \u2013 d\u00fcnya n\u0259qliyyat sisteminin k\u0259si\u015fm\u0259 n\u00f6qt\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fir v\u0259 bu olduqca m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Heyd\u0259r \u018fliyevin uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 ideyas\u0131, 1993-c\u00fc ilin may\u0131nda Traseka Proqram\u0131n\u0131n q\u0259bulu Az\u0259rbaycan\u0131n Avropa-Qafqaz-Asiya n\u0259qliyyat d\u0259hlizin\u0259 c\u0259lb edilm\u0259sind\u0259, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, onun iqtisadi potensial\u0131n\u0131n artmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. 1996-c\u0131 ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Ukrayna d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 Avrasiya d\u0259hlizinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda sazi\u015f imzalam\u0131\u015flar. 1998-ci ilin sentyabr\u0131nda Bak\u0131da \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 33 \u00f6lk\u0259nin, 13 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konfrans Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131na inteqrasiyas\u0131n\u0131 daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirmi\u015f, onun dinamik v\u0259 ah\u0259ngdar inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.<br \/>\nUlu \u00f6nd\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu siyas\u0259t \u00f6lk\u0259mizin iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015f, d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131nda Az\u0259rbaycan modelinin yaranmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. D\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rini iqtisadi b\u00f6hran b\u00fcr\u00fcd\u00fcy\u00fc, kreditl\u0259rin azald\u0131\u011f\u0131, sosial \u00f6d\u0259ni\u015fl\u0259rin m\u0259hdudla\u015fd\u0131\u011f\u0131 bir zamanda Az\u0259rbaycanda iqtisadi inki\u015faf tempi artmaqdad\u0131r. Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259d\u0259ni y\u00fcks\u0259li\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. 2001-ci il avqustun 9-da Az\u0259rbaycan \u018flifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Dili G\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si, 2002-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar Saray\u0131nda, M\u00f6min\u0259 xat\u0131n m\u0259qb\u0259r\u0259sind\u0259, Qaraba\u011flar t\u00fcrb\u0259sind\u0259 v\u0259 \u015e\u0259ki Xan Saray\u0131nda t\u0259mir-b\u0259rpa i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131, Q\u0131z qalas\u0131n\u0131n v\u0259 \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rin YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilm\u0259si \u00f6lk\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131na \u0259v\u0259zsiz t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f siyasi v\u0259 iqtisadi baza Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf strategiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Art\u0131q Az\u0259rbaycan d\u00fcnyan\u0131n m\u00fch\u00fcm yanacaq-energetika regionlar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evril\u0259r\u0259k \u00f6z inki\u015faf\u0131n\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur. <strong><em>V\u0259li BAX\u015e\u018fL\u0130YEV<\/em> <em>AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t suverenliyinin b\u0259rpas\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda demokratik d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu v\u0259 s\u0259rb\u0259st bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan m\u00fcst\u0259qil milli iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 ictimai-siyasi v\u0259 sosial-iqtisadi sistemin transformasiyas\u0131 obyektiv z\u0259rur\u0259t\u0259 \u00e7evrildi. Bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n h\u00f6kum\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda: d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si; demokratik, h\u00fcquqi-d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t qurulmas\u0131; bazar iqtisadi sistemin\u0259 ke\u00e7id; \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u0259min edilm\u0259si; \u0259halinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin v\u0259 sosial-iqtisadi rifah\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s. bu kimi bir \u00e7ox ciddi v\u0259 taley\u00fckl\u00fc v\u0259zif\u0259l\u0259r qoyuldu. M\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 kimi \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00f6vcud iqtisadi inki\u015faf\u0131 iki \u0259sas m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ay\u0131rmaq olar. Birincisi, 1991-1995-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n iqtisadi xaos v\u0259 ya t\u0259n\u0259zz\u00fcl d\u00f6vr\u00fc. \u0130kincisi, 1996-c\u0131 ild\u0259n ba\u015flayaraq davam ed\u0259n makroiqtisadi sabitlik v\u0259 dinamik iqtisadi inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc. Birinci d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f siyasi (1991-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259tin qeyri-sabitliyi), h\u0259rbi (Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259 \u0259razisinin 20%-i indiy\u0259d\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. Erm\u0259nistandan v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunan \u0259razil\u0259rind\u0259n qovulmu\u015f 1 milyondan \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00e7ad\u0131rlarda v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 olmayan yerl\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. Bu qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259m\u0259k qabiliyy\u0259tli olsalar da, faktiki olaraq onlar\u0131n \u00e7oxunun daimi i\u015f yeri yoxdur, t\u0259sad\u00fcfi qazanclar v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin verdiyi c\u00fczi m\u00fcavin\u0259tl\u0259r hesab\u0131na ya\u015fama\u011fa m\u0259cburdurlar) v\u0259 iqtisadi (bu d\u00f6vrd\u0259 ke\u00e7mi\u015f m\u00fctt\u0259fiq respublikalar aras\u0131nda onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcbadil\u0259 v\u0259 istehsal-kooperasiya \u0259laq\u0259l\u0259rinin bird\u0259n-bir\u0259 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 istehsal\u0131n s\u0259viyy\u0259si xeyli a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fc, m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini ya m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq, ya da dayand\u0131rmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar, i\u015f\u00e7il\u0259rin k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 i\u015fd\u0259n azad edilm\u0259si v\u0259 \u0259halinin g\u0259lirl\u0259rinin \u0259sas hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u0259m\u0259k haqq\u0131n\u0131n s\u0259viyy\u0259sinin real ifad\u0259d\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si ba\u015fland\u0131, inflyasiya prosesi s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. O d\u00f6vrd\u0259 sosial g\u0259rginliyi azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n real imkanlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan \u0259m\u0259k haqq\u0131n\u0131n v\u0259 sosial \u00f6d\u0259ni\u015fl\u0259rin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si c\u0259hdl\u0259ri v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259rin t\u0259tbiqi is\u0259 inflyasiya prosesinin daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 hiperinflyasiyaya \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu) probleml\u0259r v\u0259ziyy\u0259ti a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda iqtisadi islahatlara qiym\u0259tl\u0259rin v\u0259 xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259tin liberalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131ndan ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Liberalla\u015fd\u0131rma prosesi 1995-ci il\u0259 kimi \u00f6lk\u0259d\u0259 qiym\u0259tl\u0259rin k\u0259skin sur\u0259td\u0259 qalxmas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015faiy\u0259t olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1991-ci ild\u0259 istehlak mallar\u0131n\u0131n qiym\u0259ti 1990-c\u0131 il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 2,07 d\u0259f\u0259 artd\u0131\u011f\u0131 halda, n\u00f6vb\u0259ti ill\u0259rd\u0259 bu art\u0131m bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259nmi\u015fdir. 1992-ci ild\u0259 istehlak qiym\u0259tl\u0259ri 1991-ci il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 10,12 d\u0259f\u0259, 1993-c\u00fc ild\u0259 1992-ci il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 12,3 d\u0259f\u0259, 1994-c\u00fc ild\u0259 1993-c\u00fc il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 17,63 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r. Bu d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n iqtisadi islahatlar\u0131n r\u0259smil\u0259\u015fdirilm\u0259si bax\u0131mdan dig\u0259r bir istiqam\u0259t kimi 1993-c\u00fc ild\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f &#8221;Az\u0259rbaycanda Sahibkarl\u0131\u011f\u0131n Inki\u015faf\u0131 (1993-1995)&#8221; adl\u0131 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k olar. 1993-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259 sahibkarl\u0131q sektoru istiqam\u0259tind\u0259 ciddi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259m\u0259si v\u0259 sistemsiz epizodik t\u0259dbirl\u0259rin ard\u0131nca bel\u0259 bir proqram\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si v\u0259 onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmas\u0131 bu sah\u0259d\u0259 nisbi u\u011furlar\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259sin\u0259 imkan yaratd\u0131 (\u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n ki\u00e7ik v\u0259 orta sahibakarlar\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131, onlar\u0131n xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259ti geni\u015fl\u0259ndi v\u0259 s.). Birm\u0259nal\u0131 olaraq qeyd etm\u0259k olar ki, iqtisadi inki\u015faf\u0131n birinci m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f z\u0259if islahatlar v\u0259 kosmetik iqtisadi t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn iqtisadi indikatorlarda neqativ meyll\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1991-ci ild\u0259 \u00fcmumi daxili m\u0259hsul (\u00dcDM) 2,7 milyard manat olmu\u015f, 1991-1994-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda \u00dcDM h\u0259r il orta hesabla 16,5% azalm\u0131\u015fd\u0131.. Bunun n\u0259tic\u0259si olaraq \u0259halinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sinin \u00fcmumil\u0259\u015fdirici g\u00f6st\u0259ricisi olan \u0259halinin pul g\u0259lirl\u0259ri real ifad\u0259d\u0259 3,3 d\u0259f\u0259, adamba\u015f\u0131na pul g\u0259lirl\u0259ri orta hesabla 3.6 d\u0259f\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u0130stehsal sah\u0259l\u0259rinin s\u0131radan \u00e7\u0131xmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 i\u015fsizlik s\u0259viyy\u0259si xeyli y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 1991-1995-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 iqtisadi f\u0259al \u0259hali i\u00e7\u0259risind\u0259 m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin say\u0131nda azalma m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. 1991-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq 4 il \u0259rzind\u0259 \u0259halinin \u0259m\u0259k haqq\u0131 \u00fczr\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi real g\u0259lirl\u0259rin s\u0259viyy\u0259si 5.7 d\u0259f\u0259 azalm\u0131\u015fd\u0131r. Bu hal iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc xeyli s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirmi\u015f v\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 inflyasiya \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259sin\u0259 &#8211; hiper inflyasiya m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur (1994-c\u00fc ild\u0259 inflyasiya s\u0259viyy\u0259si 1763.5 faiz olmu\u015fdur). Bel\u0259 ki, istehsal\u0131n k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azalmas\u0131, siyasi qeyri-sabitlik, m\u00fcharib\u0259, bazar elementl\u0259rinin kort\u0259bii f\u0259aliyy\u0259ti kimi iqtisadi prosesl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259rcl\u0259rinin, \u0259m\u0259k haqq\u0131 s\u0259viyy\u0259sinin bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131, maddi v\u0259ziyyy\u0259ti a\u011f\u0131r olan sosial t\u0259b\u0259q\u0259y\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u0259mi\u015f pul-kredit, vergi-b\u00fcdc\u0259, maliyy\u0259-bank v\u0259 xarici ticar\u0259t siyas\u0259ti t\u0259dbirl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin real iqtisadi imkanlar\u0131 il\u0259 uzla\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan inflyasiyan\u0131 daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirirdi. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl d\u00f6vr\u00fc adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z 1991-1995-ci ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f sistemsiz iqtisadi islahatlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 neqativ hallara s\u0259b\u0259b oldu: (I) maliyy\u0259-bank sistemi iflic v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc; (II) b\u00fcdc\u0259 k\u0259sirinin \u00dcDM-\u0259 nisb\u0259ti 1994-c\u00fc ild\u0259 13 faiz\u0259 \u00e7atd\u0131; (III) b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 b\u00fcdc\u0259 k\u0259siri Milli Bank t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirildi ki, bu da pul k\u00fctl\u0259sinin h\u0259ddind\u0259n \u00e7ox artmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu; (IV) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 pul emissiyas\u0131 \u0259halinin pul g\u0259lirinin 40-45 faizini t\u0259\u015fkil etdi; (V) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 kredit h\u0259cminin \u00fcmumi daxili m\u0259hsula nisb\u0259ti 55-60 faiz t\u0259\u015fkil etdi; (VI) 1994-c\u00fc ild\u0259 Milli Bank\u0131n faiz d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri 250 faiz\u0259 \u00e7atd\u0131; (VII) 1992-ci ild\u0259 t\u0259dav\u00fcl\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015f milli valyuta &#8211; manat tezlikl\u0259 qiym\u0259td\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 1995-ci il\u0259d\u0259k onun m\u0259z\u0259nn\u0259si Rusiya rubluna nisb\u0259td\u0259 9 d\u0259f\u0259, AB\u015e dollar\u0131na nisb\u0259td\u0259 is\u0259 245 d\u0259f\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fc; (VIII) \u00f6lk\u0259d\u0259 inflyasiya \u00f6z\u00fcn\u00fcn pik s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131; (IX) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 xarici ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi 42 faiz azald\u0131; (X) 1994-c\u00fc il\u0259d\u0259k \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na bir manat da olsun bel\u0259 xarici s\u0259rmay\u0259 qoyulmad\u0131; (XI) bu d\u00f6vrd\u0259 \u0259halinin real pul g\u0259lirl\u0259ri k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azald\u0131 v\u0259 s. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259rhum Prezidenti, \u00fcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyevin uzaqg\u00f6r\u0259n siyas\u0259ti v\u0259 g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259, a\u011f\u0131r ilkin \u015f\u0259rtl\u0259r\u0259 baxmayaraq, 1995- ci ild\u0259n ba\u015flayaraq \u00f6lk\u0259mizin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 v\u0259 d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 inteqrasiyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fn b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259t is\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, bu d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 apar\u0131lan m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu prosesind\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131n v\u0259 inki\u015faf\u0131n mahiyy\u0259t etibar\u0131 il\u0259 yeni bir modeli &#8211; Az\u0259rbaycan modeli yaranm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259qdir\u0259layiq hald\u0131r ki, iqtisadi inki\u015faf\u0131n ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda qeyd edil\u0259n modelin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sinin r\u0259smi bazas\u0131 kimi bir \u00e7ox irimiqyasl\u0131 siyas\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259ri (konsepsiya, strategiya v\u0259 proqramlar) q\u0259bul olunmu\u015f (&#8221;Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik v\u0259 Orta Sahibkarl\u0131\u011fa D\u00f6vl\u0259t Yard\u0131m\u0131 Proqram\u0131 (1997-2000-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ki\u00e7ik v\u0259 orta sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ma\u015f\u0131nqay\u0131rma s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda aqrar b\u00f6lm\u0259nin inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2006-c\u0131 ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n demoqrafik inki\u015faf konsepsiyas\u0131&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda 2002-2005-ci ill\u0259rd\u0259 turizmin inki\u015faf\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 iqtisadi inki\u015faf \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Program\u0131 (2003-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t Program\u0131 (2004-2008-ci ill\u0259r)&#8221;) v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. Eyni zamanda, hal-haz\u0131rda &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259\u015f\u011fulluq strategiyas\u0131&#8221; (2006-2015-ci ill\u0259r), \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n 2009-2013-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d, \u201c2008-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d, \u201c2008-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda \u0259halinin \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 etibarl\u0131 t\u0259minat\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d v\u0259 dig\u0259r vacib s\u0259n\u0259dl\u0259r u\u011furla icra olunur. Davaml\u0131 v\u0259 dinamik inki\u015faf m\u0259ntiqin\u0259 \u0259saslanan bu modelin strateji istiqam\u0259tl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir: 1) s\u0259rb\u0259st bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcinki\u015faf qabiliyy\u0259tin\u0259 malik olan sosialy\u00f6n\u00fcml\u00fc b\u00fct\u00f6v iqtisadi sistemin &#8211; m\u00fcst\u0259qil milli iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131; 2) \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00f6vcud olan t\u0259bii-iqtisadi, texniki-istehsal v\u0259 elmi-texniki potensial\u0131n f\u0259al sur\u0259td\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131; 3) milli iqtisadiyyat\u0131n d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131. Bu model \u00fczr\u0259 iqtisadi siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259 taktikas\u0131n\u0131n f\u0259rql\u0259ndirici x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini &#8211; g\u00f6st\u0259ril\u0259n istiqam\u0259tl\u0259rin h\u0259r biri \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin paralel \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259ndirilmi\u015f proqramlar \u00fczr\u0259 apar\u0131lmas\u0131; qeyri-standart, lakin iqtisadi inki\u015faf\u0131n obyektiv qanunauy\u011funluqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alan, g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 hesablanan v\u0259 c\u0259sar\u0259tli q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bul olunmas\u0131; sosialy\u00f6n\u00fcml\u00fcl\u00fcy\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259si; milli mentalitetin n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi d\u00fcnya t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 arxalanmas\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Az\u0259rbaycan iqtisadi islahatlar v\u0259 inki\u015faf modelinin h\u0259yatqabiliyy\u0259tli v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li olmas\u0131n\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 s\u00fcbutu son ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 sosial-iqtisadi inki\u015faf sah\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f nailiyy\u0259tl\u0259rdir. Bel\u0259 ki, bu model \u00fczr\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyas\u0259t \u00e7ox tez bir zamanda \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda \u0259sasl\u0131 keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri ba\u015f verm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur: inflyasiya cilovlanm\u0131\u015f, Milli Bank t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00fcdc\u0259 k\u0259sirinin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si praktikas\u0131na son qoyulmu\u015f, b\u00fcdc\u0259 k\u0259siri \u00dcDM-in 1-2%-i s\u0259viyy\u0259sin\u0259 endirilmi\u015fdir. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q 1996-c\u0131 ild\u0259 d\u0259rin iqtisadi b\u00f6hran ke\u00e7ir\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 makroiqtisadi sabitliy\u0259 nail olunmu\u015f, n\u00f6vb\u0259ti-1997-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq is\u0259 dinamik iqtisadi inki\u015faf\u0131 t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1996-c\u0131 ild\u0259 \u00dcDM-in art\u0131m s\u00fcr\u0259ti 1,3%, 1997-ci ild\u0259 5,8%, 1998-2003-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 is\u0259 orta hesabla 10% t\u0259\u015fkil etmi\u015f, 2004-2011-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 real ifad\u0259d\u0259 3 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259n etibar\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 apar\u0131lan ard\u0131c\u0131l v\u0259 sistemli iqtisadi islahatlar\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n birini d\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fclkiyy\u0259tinin \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 azad sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Art\u0131q torpaq v\u0259 aqrar islahatlar\u0131 institusional bax\u0131mdan faktiki olaraq ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. 1695,1 min hektardan \u00e7ox torpaq sah\u0259si \u0259v\u0259zsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259r\u0259 paylanm\u0131\u015f, kolxoz v\u0259 sovxozlar\u0131n bazas\u0131nda fermer t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsulunun 99,8%-i \u00f6z\u0259l b\u00f6lm\u0259d\u0259 istehsal olunur. Bu proses \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00fch\u00fcm sosial-siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259l\u0259rinin iqtisadi s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259 d\u0259 t\u0259kan vermi\u015fdir. Son ill\u0259rd\u0259 bir s\u0131ra \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131 (m\u0259s\u0259l\u0259n \u0259t v\u0259 s\u00fcd m\u0259hsullar\u0131, kartof-so\u011fan v\u0259 s.) idxal\u0131n\u0131n xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azalmas\u0131 buna bariz s\u00fcbutdur. Bu d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u0259mlak\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirilm\u0259sinin birinci m\u0259rh\u0259l\u0259si art\u0131q ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f v\u0259 II \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259 proqram\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu proqram \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 rabit\u0259, n\u0259qliyyat, kimya, ma\u015f\u0131nqay\u0131rma, yanacaq-energetika kompleksinin m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fm\u0259y\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00dcDM-d\u0259 \u00f6z\u0259l sektorun x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi artaraq 1994-c\u00fc ild\u0259ki 29%-d\u0259n 2011-ci ild\u0259 81%-i \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fcr. Son ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na investisiya qoyulu\u015fu da xeyli artm\u0131\u015fd\u0131r. 2003-2011-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 iqtisadiyyat\u0131n v\u0259 sosial sah\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131na qoyulan \u00fcmumi investisiyalar\u0131n h\u0259cmi 100 milyard AB\u015e dollar\u0131n\u0131 ke\u00e7mi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 1999-cu ilin sonunda Neft Fondunun yarad\u0131lmas\u0131 x\u00fcsusi qeyd edilm\u0259lidir. Vaxt\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f bu q\u0259rar iqtisadi inki\u015fafda yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flanmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyevin milli s\u0259rv\u0259tl\u0259rimizd\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259si v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n kompleks inki\u015faf\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f uzunm\u00fcdd\u0259tli iqtisadi strategiyas\u0131n\u0131n m\u0259hsulu kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259lidir. Bu davam\u0131 olaraq 2004-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f \u201cNeft v\u0259 qaz g\u0259lirl\u0259rinin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fczr\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli strategiya\u201d (2005-2025-ci ill\u0259r) m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. H\u0259m\u00e7inin son ill\u0259r Az\u0259rbaycanda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131, sosial-iqtisadi rifah\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si, regional v\u0259 sah\u0259vi inki\u015faf\u0131n t\u0259min edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iqtisadi islahatlar\u0131n, t\u0259dbirl\u0259rin (bu islahat v\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin hans\u0131 siyasi s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si yuxar\u0131da qeyd edilmi\u015fdir) davaml\u0131 n\u0259tic\u0259si olaraq \u00f6lk\u0259d\u0259 \u0259halinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si ilb\u0259-il y\u00fcks\u0259lir, iqtisadiyyat\u0131n regional v\u0259 sah\u0259vi k\u0259simd\u0259 inki\u015faf\u0131 realla\u015f\u0131r. \u201cB\u00fcdc\u0259 sistemi haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qanununa uy\u011fun olaraq h\u0259r il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti v\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 il \u00fczr\u0259 iqtisadi-sosial inki\u015faf konsepsiyas\u0131 haz\u0131rlan\u0131r. 2011-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2012-ci v\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 il \u00fczr\u0259 iqtisadi-sosial inki\u015faf konsepsiyas\u0131\u201d yuxar\u0131da qeyd olunmu\u015f d\u00f6vl\u0259t proqramlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259n\u0259d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2012-2015-ci ill\u0259rd\u0259 iqtisadi v\u0259 sosial inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini v\u0259 proqnoz g\u00f6st\u0259ricil\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259kl\u0259 2012-ci v\u0259 sonrak\u0131 \u00fc\u00e7 il \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 icmal b\u00fcdc\u0259l\u0259rinin t\u0259rtibini \u0259sasland\u0131r\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00dcmummilli Lideri, Heyd\u0259r \u018fliyevin layiqli davam\u00e7\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n sosial-iqtisadi siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 iqtisadiyyat\u0131m\u0131z\u0131n bu g\u00fcnk\u00fc v\u0259ziyy\u0259ti, art\u0131q ke\u00e7id proqram\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 h\u0259m forma, h\u0259m d\u0259 m\u0259zmun etibaril\u0259 nail olundu\u011funu v\u0259 ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259rir ki, art\u0131q \u00f6lk\u0259mizin iqtisadi inki\u015faf\u0131 yeni keyfiyy\u0259t m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015fdur. Yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin \u0259sas h\u0259d\u0259fi, milli iqtisadiyyat\u0131n r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliliyinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259 v\u0259 d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li inteqrasiyas\u0131na nail olmaqla, uzunm\u00fcdd\u0259tli perspektiv\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 dinamik sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin imzalad\u0131\u011f\u0131 f\u0259rmanlarda, t\u0259sdiq etdiyi iqtisadi siyas\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 bu h\u0259d\u0259fin realla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yerin\u0259 yetirilm\u0259si z\u0259ruri olan v\u0259zif\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Bunlara \u00f6lk\u0259nin malik oldu\u011fu iqtisadi potensial\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 bu potensial\u0131n kompleks \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qeyri-neft sektorunun inki\u015faf etdirilm\u0259si (neftd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan g\u00fccl\u00fc Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131), h\u0259r bir regionun malik oldu\u011fu potensialdan tam v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n tarazla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00e7oxlu sayda yeni i\u015f yerl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131, sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si, sosial xidm\u0259tl\u0259rin h\u0259cminin, keyfiyy\u0259tinin v\u0259 \u00fcnvanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131, yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 kimi v\u0259zif\u0259l\u0259ri aid etm\u0259k olar. <a href=\"http:\/\/www.azerbaijan.az\/\">http:\/\/www.azerbaijan.az<\/a><\/p>\n<ol>\n<li><strong> Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Horadizin i\u015f\u011faldan azad olunmas\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 h\u0259rbi n\u0259tic\u0259l\u0259ri. <\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0\u0259m\u0259liyyat\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Dekabr\">dekabr<\/a>\u0131ndan ba\u015flam\u0131\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/6_yanvar\">6 yanvar<\/a>\u00a0tarixin\u0259 kimi davam etmi\u015fdir. H\u0259min vaxt\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Serj_Sarkisyan\">Sarkisyan<\/a>\u0131n \u0259mri il\u0259 dekabrda erm\u0259nil\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Beyl%C9%99qan\">Beyl\u0259qana<\/a>\u00a0h\u00fccum etdil\u0259r. H\u00fccumun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 k\u0259smi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Ordusu\">milli ordumuz<\/a>\u00a0\u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015f v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonun b\u00f6y\u00fck hiss\u0259ni azad etmi\u015fdir. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r F\u00fczuli v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u0131n \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 davam edirdi, ordumuzun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xudaf%C9%99rin_k%C3%B6rp%C3%BCs%C3%BC\">Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fcn<\/a>\u0259 kimi ir\u0259lil\u0259dil\u0259r. Lakin \u0259m\u0259liyyat\u0131 tam m\u00fcv\u0259f\u0259qiyy\u0259tl\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6m\u0259yin\u0259 yeni b\u00f6lm\u0259l\u0259r g\u0259ldi. Arams\u0131z at\u0131\u015fmalar sonras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Ordusu\">Az\u0259rbaycan Milli Ordusu<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0q\u0259s\u0259b\u0259sini v\u0259 F\u00fczulinin 20 arazboyu k\u0259ndini o c\u00fcml\u0259d\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cocuq_M%C9%99rcanl%C4%B1\">Cocuq M\u0259rcanl\u0131<\/a>\u00a0k\u0259ndini i\u015f\u011faldan azad ed\u0259 bildi. 21 min hektar \u0259razi d\u00fc\u015fm\u0259n tapda\u011f\u0131ndan xilas olundu. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259fin itkil\u0259ri 1,5-2 d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ox oldu.<\/p>\n<p>Horadiz \u0259m\u0259liyyat\u0131 Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc il q\u0131\u015f kampaniyas\u0131nda ke\u00e7irdiyi \u0259n u\u011furlu \u0259m\u0259liyyat olub.<\/p>\n<p>Horadiz \u0259m\u0259liyyat\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n 702-ci briqada\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/5_yanvar\">5 yanvar<\/a>\u00a0tarixind\u0259 bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 q\u0259nim\u0259t olaraq 3\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tank\">tank<\/a>, 1 \u0259d\u0259d &#8220;\u015eturm-S&#8221;, 6 \u0259d\u0259d top, 6 \u0259d\u0259d top qo\u015fqusu, 10-a yax\u0131n n\u0259qliyyat vasit\u0259si, \u00e7oxlu sayda silah v\u0259 sursat g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. D\u00fc\u015fm\u0259n a\u011f\u0131r itkil\u0259r ver\u0259r\u0259k c\u0259s\u0259dl\u0259rini d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda qoyaraq geri \u00e7\u0259kilib.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>15 iyun &#8211; Milli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin oktyabr\u0131nda Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdi. Lakin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q niyy\u0259ti g\u00fcd\u0259n t\u0259cav\u00fcz\u00fc respublikada v\u0259ziyy\u0259ti g\u0259rginl\u0259\u015fdirirdi.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Qurtulu%C5%9F_g%C3%BCn%C3%BC#sitat_qeyd-4\"><sup>[4]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>V\u0259t\u0259nin bu a\u011f\u0131r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin s\u0259dri olmu\u015f (1969-1982), daha sonra Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc, SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin birinci m\u00fcavini, 1991-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_Muxtar_Respublikas%C4%B1_Ali_M%C9%99clisi\">Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131 Ali M\u0259clisinin<\/a>\u00a0s\u0259dri Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131td\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_Ali_Soveti\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin<\/a>\u00a0s\u0259dri se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/15_iyun\">15 iyun<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n tarixin\u0259 Milli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc kimi daxil oldu. Erm\u0259nil\u0259rin elan olunmam\u0131\u015f h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalan Az\u0259rbaycan\u0131n daxilind\u0259 qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131, v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 z\u0259min yaranmas\u0131, ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 separat\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 par\u00e7alanma meyll\u0259rinin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131, Az\u0259rbayc\u0131n\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi varl\u0131\u011f\u0131na bird\u0259f\u0259lik son qoyulmas\u0131 plan\u0131n\u0131 tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 i\u015f\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ki illik m\u00fcst\u0259qillik tarixin\u0259 baxmayaraq, \u00f6lk\u0259 t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar dal\u011fas\u0131ndan h\u0259l\u0259 d\u0259 xilas ola bilm\u0259mi\u015fdi. 1993-c\u00fc il iyunun 4-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259d<\/a>\u0259 polkovnik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sur%C9%99t_H%C3%BCseynov\">Sur\u0259t H\u00fcseynovun<\/a>\u00a0n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olan h\u0259rbi hiss\u0259nin hakimiyy\u0259t\u0259 ita\u0259tsizliyi is\u0259 \u00f6lk\u0259ni tamamil\u0259 xaosa s\u00fcr\u00fckl\u0259yirdi. Situasiyan\u0131 n\u0259zar\u0259t\u0259 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn hakimiyy\u0259tin atd\u0131\u011f\u0131 t\u0259l\u0259sik add\u0131mlar v\u0259ziyy\u0259ti d\u00fcz\u0259ltm\u0259di. \u018fksin\u0259, G\u0259nc\u0259y\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Qiyam\u00e7\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259nin r\u0259hb\u0259rliyi \u0259vv\u0259lc\u0259 Ba\u015f nazir v\u0259 Milli M\u0259clis s\u0259drinin, sonra is\u0259 prezidentin istefas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdi. V\u0259ziyy\u0259t n\u0259zar\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r, \u0259traf rayonlar\u0131n icra ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 zorla d\u0259yi\u015fdirilir, Sur\u0259t H\u00fcseynovun qiyam\u0131 m\u0259hdud G\u0259nc\u0259 civarlar\u0131ndan \u00e7\u0131xaraq, \u00fcz\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131ya<\/a>\u00a0do\u011fru geni\u015f miqyas al\u0131rd\u0131. \u00d6l\u0259nl\u0259r v\u0259 yaralananlar var idi. Bel\u0259 bi vaxtda d\u00f6vl\u0259ti m\u0259hv olmaqdan xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi Nax\u00e7\u0131van Ali M\u0259clisinin s\u0259dri Heyd\u0259r \u018fliyevi Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya qay\u0131dandan sonra Sur\u0259t H\u00fcseynovla dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clisin<\/a>iclas\u0131nda G\u0259nc\u0259 hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 aray\u0131\u015f verdi. Bel\u0259likl\u0259, iyunun 15-d\u0259 Milli M\u0259clisd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev istefa vermi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sa_Q%C9%99mb%C9%99r\">\u0130sa Q\u0259mb\u0259rin<\/a>yerin\u0259 parlamentin s\u0259dri se\u00e7ildi.<\/p>\n<p>Sonralar mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri 15 iyun tarixinin t\u0259qvim\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi sal\u0131nmas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r v\u0259 Milli M\u0259clis bu t\u0259klifi b\u0259y\u0259ndi. O vaxtdan Heyd\u0259r \u018fliyevin yenid\u0259n hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 Milli Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir. Art\u0131q bir ne\u00e7\u0259 ildir ki, xalq bu g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t etm\u0259kl\u0259 an\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan-Rusiya m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri. Siyasi-iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r 4 aprel 1992-ci il tarixind\u0259 Bak\u0131da imzalanm\u0131\u015f m\u00fcvafiq protokol \u0259sas\u0131nda qurulmu\u015fdur. 1992-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Rusiyada, Rusiyan\u0131n is\u0259 Az\u0259rbaycanda s\u0259firlikl\u0259ri \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Hal-haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Rusiya Federasiyas\u0131ndak\u0131 s\u0259firi Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu (30.01.2006), Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131ndak\u0131 s\u0259firi is\u0259 Vladimir Doroxindir (17.03.2009). \u0130ki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda m\u00f6vcud olan v\u0259 daima inki\u015faf ed\u0259n m\u00fcqavil\u0259-h\u00fcquq bazas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca strateji xarakterli s\u0259n\u0259di \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda dostluq, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda\u201d M\u00fcqavil\u0259dir (03.07.1997). H\u0259min m\u00fcqavil\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevin Moskvaya etdiyi r\u0259smi s\u0259f\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. 16 aprel 2001-ci il tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Federal M\u0259clisi aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda\u201d Sazi\u015f\u0259 \u0259sas\u0259n AR MM v\u0259 RF FM-nin \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 Parlamentl\u0259raras\u0131 Komissiya t\u0259sis edilmi\u015fdir. Onun i\u015f qaydalar\u0131 21 oktyabr 2004-c\u00fc il tarixind\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f Reqlament il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015fdur. Komissiyaya Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259 15 MM deputat\u0131, Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 9 Federasiya \u015euras\u0131n\u0131n (parlamentin yuxar\u0131 palatas\u0131) \u00fczv\u00fc v\u0259 9 D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n (parlamentin a\u015fa\u011f\u0131 palatas\u0131) deputat\u0131 daxildir. Komissiya iki ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 Bak\u0131da v\u0259 Moskvada (n\u00f6vb\u0259l\u0259\u015fm\u0259 \u00fczr\u0259) iclaslar\u0131 ke\u00e7irir. Komissiyan\u0131n sonuncu, sayca onuncu iclas\u0131 2 noyabr 2012-ci il tarixind\u0259 Bak\u0131da ba\u015f tutmu\u015fdur. Komissiyan\u0131n Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259ms\u0259dri Milli M\u0259clis s\u0259drinin m\u00fcavini V.\u018fl\u0259sg\u0259rov, Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 Federasiya \u015euras\u0131 s\u0259drinin m\u00fcavini S.Orlovad\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, Milli M\u0259clisd\u0259 Parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 i\u015f\u00e7i qrupu (r\u0259hb\u0259ri \u2013 Regional m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r komit\u0259sinin s\u0259dri A.R\u0259himzad\u0259dir), D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131nda is\u0259 AR Parlamenti il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 deputatlar qrupu (\u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi \u2013 Mill\u0259tl\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 komit\u0259nin s\u0259dri Q.Safaraliyevdir) m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>Siyasi sah\u0259d\u0259:<\/p>\n<p>\u0130ki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda siyasi sah\u0259d\u0259ki m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259saslar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015f \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda dostluq, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda\u201d M\u00fcqavil\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, dig\u0259r m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259r vard\u0131r:<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda siyasi m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r haqq\u0131nda Protokol (06.06.1995);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n vizas\u0131z gedi\u015f-g\u0259li\u015fi haqq\u0131nda Sazi\u015f (03.07.1997);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Bak\u0131 B\u0259yannam\u0259si (09.01.2001);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n prinsipl\u0259ri haqq\u0131nda Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131 (09.01.2001);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti H.\u018f.\u018fliyevin v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Prezidenti V.V.Putinin Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131 (25.01.2002);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Moskva B\u0259yannam\u0259si (06.02.2004);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130.H.\u018fliyevin v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Prezidenti V.V.Putinin Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131 (22.02.2006);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda dostluq v\u0259 strateji t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda B\u0259yannam\u0259 (03.07.2008);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 Prezidentinin X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fczr\u0259 Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131 (29.06.2009);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 Prezidentinin Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131 (29.06.2009);<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259di haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 (03.09.2010).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda siyasi m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r haqq\u0131nda Protokola \u0259sas\u0259n, iki \u00f6lk\u0259nin X\u0130N-l\u0259ri aras\u0131nda ild\u0259 iki d\u0259f\u0259d\u0259n az olamayaraq m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilir. 2011-ci ild\u0259 4-5 fevral tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da ikit\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 regional m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, 1-4 mart tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da m\u00fcqavil\u0259-h\u00fcquq m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, 17 mart tarixind\u0259 Moskvada diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin yerl\u0259\u015fdiyi binalarla \u0259laq\u0259dar m\u00fclkiyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, 16 noyabr tarixind\u0259 is\u0259 Bak\u0131da X\u0259z\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 X\u0130N-l\u0259raras\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2012-ci ild\u0259 15 oktyabr tarixind\u0259 Moskvada X\u0259z\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri v\u0259 7 noyabr tarixind\u0259 Bak\u0131da \u0130ran v\u0259 dig\u0259r regional m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u0130qtisadi sah\u0259d\u0259:<\/p>\n<p>1. 2011-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Rusiya Federasiyas\u0131 il\u0259 ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda:<\/p>\n<p>2011-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Rusiya Federasiyas\u0131 il\u0259 ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi 2.828,45 mln. AB\u015e dollar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n idxal\u0131n h\u0259cmi 1.641,09 mln. AB\u015e dollar\u0131, ixrac\u0131n h\u0259cmi is\u0259 1.187,36 mln. AB\u015e dollar\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. 2011-ci ild\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n xarici ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sind\u0259ki pay\u0131 7,79 faiz, o c\u00fcml\u0259d\u0259n idxalda 16,82 faiz, ixracda is\u0259 4,47 faiz t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. 2010-cu ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259, 2011-ci ild\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 il\u0259 ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259si 47,43 faiz, o c\u00fcml\u0259d\u0259n idxal 43,33 faiz, ixrac is\u0259 53,5 faiz artm\u0131\u015fd\u0131r. 2. \u0130qtisadi sah\u0259y\u0259 aid olan \u0259sas sazi\u015fl\u0259r:<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda s\u0259rb\u0259st ticar\u0259t haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda hava \u0259laq\u0259si v\u0259 hava n\u0259qliyyat\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda elektroenergetika sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q prinsipl\u0259ri haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda g\u0259lirl\u0259r\u0259 v\u0259 \u0259mlaka g\u00f6r\u0259 vergil\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 ikiqat vergiqoyman\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ticar\u0259td\u0259 vasit\u0259li vergil\u0259rin tutulmas\u0131 prinsipl\u0259ri haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda beyn\u0259lxalq avtomobil \u0259laq\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas prinsipl\u0259ri v\u0259 istiqam\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda;<\/p>\n<p>&#8211; Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t D\u0259mir Yolu v\u0259 \u201cRusiya D\u0259mir Yollar\u0131\u201d A\u00e7\u0131q S\u0259hmdar C\u0259miyy\u0259ti aras\u0131nda d\u0259mir yolu n\u0259qliyyat\u0131 il\u0259 s\u0259rni\u015fin v\u0259 y\u00fck da\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkili \u00fczr\u0259.<\/p>\n<p>3. H\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259r:<\/p>\n<p>&#8211; 2011-ci ild\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Ba\u015f Nazirinin m\u00fcavini, Rusiya Federasiyas\u0131 Prezidentinin \u015eimal-Qafqaz federal dair\u0259si \u00fczr\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si A.Q.Xloponinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Da\u011f\u0131stan, \u0130nqu\u015fetiya, Kabardin-Balkar, \u015eimali Osetiya-Alaniyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, eyni zamanda Qara\u00e7ay-\u00c7\u0259rk\u0259z Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259t s\u0259dri v\u0259 Stavropol diyar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t hey\u0259tin Bak\u0131ya s\u0259f\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>&#8211; 2011-ci ilin mart ay\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Rusiya aras\u0131nda iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 H\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 Komissiyan\u0131n 11-ci iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir.- 25-30 noyabr 2011-ci il tarixind\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf Naziri \u015e.Mustafayevin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259t v\u0259 i\u015fg\u00fczar dair\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Da\u011f\u0131stan, \u0130nqu\u015fetiya, Kabardin-Balkar, \u015eimali Osetiya-Alaniyan\u0131n Qara\u00e7ay-\u00c7\u0259rk\u0259z Respublikalar\u0131na v\u0259 Stavropol diyar\u0131na i\u015f\u00e7i s\u0259f\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Maxa\u00e7qalada Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 45 \u015firk\u0259tinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan-Rusiya biznes-forumu t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>4. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 H\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 Komissiyan\u0131n iclaslar\u0131n\u0131n xronologiyas\u0131:<\/p>\n<p>&#8211; 1-ci iclas 1 iyul 1996-c\u0131 il, Maxa\u00e7qala \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 2-ci iclas 7 noyabr 1997-ci il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 3-c\u00fc iclas 27 iyun 1997-ci il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 4-c\u00fc iclas 5 noyabr 1999-cu il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 5-ci iclas 24 aprel 2001-ci il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 6-c\u0131 iclas 10 aprel 2002-ci il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 7-ci iclas 28 noyabr 2003-c\u00fc il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 8-c\u0131 iclas 7 aprel 2004-c\u00fc il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 9-cu iclas 14 fevral 2005-ci il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 10-cu iclas 21 fevral 2006-c\u0131 il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 11-ci iclas 13 dekabr 2007-ci il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 12-ci iclas 29 may 2009-cu il, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p>&#8211; 13-c\u00fc iclas 18 mart 2011-ci il, Moskva \u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan-AB\u015e m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri. Super g\u00fccl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>AB\u015e Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini 25 dekabr 1991-ci ild\u0259 tan\u0131m\u0131\u015f, iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r 28 fevral 1992-ci ild\u0259 qurulmu\u015fdur. 1992-ci ilin mart\u0131nda AB\u015e-\u0131n Az\u0259rbaycanda s\u0259firliyi, 1992-ci ilin noyabr ay\u0131nda is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n AB\u015e-da s\u0259firliyi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Hal-haz\u0131rda, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n AB\u015e-dak\u0131 s\u0259firi E.S\u00fcleymanovdur.<\/p>\n<p>Parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r:<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisind\u0259 Az\u0259rbaycan-AB\u015e parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 i\u015f\u00e7i qrupu, AB\u015e Konqresind\u0259 is\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan \u00fczr\u0259 \u0130\u015f\u00e7i Qrupu\u201d (24 mart 2004-c\u00fc ild\u0259n) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Hal-haz\u0131rda Bill Shuster (R-PA) v\u0259 Dan Boren (D-OK) \u201cAz\u0259rbaycan \u00fczr\u0259 \u0130\u015f\u00e7i Qrupu\u201dnun h\u0259ms\u0259drl\u0259ridir. Az\u0259rbaycan-AB\u015e parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 i\u015f\u00e7i qrupunun s\u0259dri is\u0259 S.Seyidovdur.<\/p>\n<p>M\u00fcqavil\u0259-h\u00fcquq bazas\u0131:<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn\u0259 kimi, iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda 75 s\u0259n\u0259d imzalanm\u0131\u015f v\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq normativ-h\u00fcquqi baza yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan-AB\u015e m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, AB\u015e v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u0259yi\u015f\u0259n d\u00fcnya nizam\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259ki m\u00f6vqel\u0259ri m\u0259zmununda \u0259l\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki AB\u015e-\u0131n Az\u0259rbaycana m\u00fcnasib\u0259ti; Soyuq M\u00fcharib\u0259 sonras\u0131 Rusiya il\u0259 olan \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259n, 1979 \u0130ran \u0130slam \u0130nqilab\u0131ndan bu g\u00fcn\u0259 \u0130ran il\u0259 aras\u0131nda davam ed\u0259n g\u0259rginlikd\u0259n, \u00c7inin y\u00fckselmekte olan g\u00fcc\u00fcn\u00fcn b\u00f6lg\u0259y\u0259 ed\u0259c\u0259yi ehtimal t\u0259sirin AB\u015e-\u0131n iqtisadi maraqlar\u0131 \u0259laq\u0259sind\u0259n v\u0259 11 Sentyabr sonras\u0131nda AB\u015e-\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 Qafqaza yakla\u015f\u0131m\u0131ndaki d\u0259yi\u015fm\u0259d\u0259n m\u00fcst\u0259qil olaraq qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin s\u00fcqutu v\u0259 soyuq m\u00fcharib\u0259nin bitm\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 ke\u00e7mi\u015f Sovet respublikalar\u0131, s\u0259b\u0259bind\u0259n Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qilliyini qazand\u0131\u011f\u0131nda, Rusiya h\u0259l\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc toparlayamam\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idi. AB\u015e is\u0259 bu \u015f\u0259rtl\u0259r alt\u0131nda Rusiyan\u0131n beyn\u0259lxalq sistem\u0259 inteqrasiya edilm\u0259sini uy\u011fun g\u00f6rm\u00fc\u015f, yeni m\u00fcst\u0259qil olan respublikalarla birba\u015fa \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q yerin\u0259 Rusiya \u0259razisind\u0259n \u0259laq\u0259 yaratma\u011f\u0131 se\u00e7mi\u015f, bu respublikalar\u0131 nisbi olaraq Rusiyan\u0131n n\u00fcfuz sah\u0259si kimi qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdir. Ancaq Rusiya q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 toparlanm\u0131\u015f v\u0259 1993-c\u00fc ild\u0259 Yax\u0131n \u018ftraf Doktrini&#8217;ni ortaya qoyaraq k\u00f6hn\u0259 SSR\u0130 co\u011frafiyas\u0131nda t\u0259k s\u00f6z sahibi oldu\u011funu elan etmi\u015f, AB\u015e-\u0131n t\u0259k q\u00fctbl\u00fc sistemind\u0259n narahatl\u0131q duydu\u011funu bel\u0259c\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdir. Bu inki\u015fafdan sonra AB\u015e, k\u00f6hn\u0259 respublikalarla olan \u0259laq\u0259l\u0259rini yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f, Qafqazda yenid\u0259n soyuq m\u00fcharib\u0259 k\u00fcl\u0259kl\u0259ri \u0259sm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycanda Q\u0259rb yanl\u0131s\u0131 xarici siyas\u0259tl\u0259riyl\u0259 bilin\u0259n El\u00e7ib\u0259yin Rus t\u0259zyiql\u0259rinin da t\u0259siriyl\u0259 yerini t\u0259hvil verdiyi \u018fliyev, bir m\u00fcdd\u0259t Rusiyan\u0131 sakitl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn iqtisadi v\u0259 siyasi b\u0259zi g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r vermi\u015f, ancaq bu tavizlerin Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir zaman kafi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayaraq Q\u0259rb yanl\u0131s\u0131 siyas\u0259tl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu d\u00f6vr, tam da AB\u015e-\u0131n Qafqaz \u00fcz\u0259rind\u0259ki mara\u011f\u0131n\u0131n artd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u00fcr. Qaraba\u011f probleminin b\u00fct\u00fcn istiliyi il\u0259 s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bu d\u00f6vrd\u0259 AB\u015e-\u0131n BMT-nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Madaleine Olbrayt, 5-6 sentyabr 1994-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131ya bir s\u0259f\u0259rd\u0259 olmu\u015f, AB\u015e-\u0131n, Rusiyan\u0131n Qafqaz x\u00fcsusi rolunu q\u0259bul etm\u0259diyini v\u0259 Rus \u0259sg\u0259ri birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Qaraba\u011fa yaln\u0131z dig\u0259rl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259, h\u0259m d\u0259 AT\u018fT-in n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda yerle\u015febilece\u011fini dil\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. 20 Sentyabr 1994-c\u00fc ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; il\u0259 AB\u015e, X\u0259z\u0259r Petrolleri \u00fcz\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan il\u0259 ilk m\u00fcqavil\u0259sini etmi\u015fdir. AB\u015e, k\u00f6hn\u0259 respublikalar\u0131n m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini qazanmalar\u0131 v\u0259 Rusiyan\u0131n g\u00fcc\u00fcnd\u0259ki azalmayla ortaya \u00e7\u0131xan g\u00fcc bo\u015flu\u011funun Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n doldurulmas\u0131n\u0131 mane\u0259 t\u00f6r\u0259tm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq ist\u0259mi\u015fdir. A\u011f Evin 1997-ci ild\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sinin enerji inki\u015faf\u0131&#8221; adl\u0131 b\u0259yanatda AB\u015e-\u0131n buradak\u0131 siyas\u0259tinin d\u00f6rd ana istiqam\u0259ti m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Buna g\u00f6r\u0259, AB\u015e Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 \u00e7al\u0131\u015facaq; d\u00fcnya enerji ehtiyatlar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259si enerji qaynaqlar\u0131n\u0131 istifad\u0259; X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259si \u00f6lk\u0259l\u0259rinin m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 suverenliyi \u00fc\u00e7\u00fcn Rusiyadan ke\u00e7\u0259n neft boru x\u0259ttl\u0259rin\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131q aradan qald\u0131r\u0131lacaq v\u0259 alternativ ixrac yollar\u0131 tap\u0131lacaq; \u0130ran t\u0259crid edil\u0259c\u0259k v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin X\u0259z\u0259r enerjisi m\u00f6vzusunda he\u00e7 bir rol \u00fcstlenmemesini sa\u011flanacakt\u0131. Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan aras\u0131ndak\u0131 Qaraba\u011f problemin\u0259 AB\u015e-\u0131n h\u0259ll tapmaq ist\u0259m\u0259si d\u0259, sabitliyi t\u0259min etm\u0259si hal\u0131nda b\u00f6lg\u0259d\u0259 t\u0259min ed\u0259c\u0259yi g\u00fcc v\u0259 n\u0259zar\u0259t ed\u0259c\u0259yi enerji qaynaqlar\u0131 s\u0259b\u0259biyl\u0259dir. AB\u015e, Rusiyan\u0131n regional f\u0259aliyy\u0259tinin q\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f probleminin \u00e7\u00f6z\u00fclmesinin \u015f\u0259rt oldu\u011funu bilir. Rusiya is\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259ki sabitliksizliyin AB\u015e-\u0131n d\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259diyi Bak\u0131-Ceyhan Neft Boru K\u0259m\u0259ri layih\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7m\u0259sini mane\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k \u00f6z layih\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259yini ummu\u015ftur. AB\u015e, Qaraba\u011f probleminin h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn vasit\u0259\u00e7ilik etmi\u015fdir. Aprel 2001-ci ild\u0259 AB\u015e-da h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan prezidentl\u0259ri qat\u0131lm\u0131\u015f, g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131 AB\u015e, Q\u0259rbin Rusiya \u0259razisinin xaricind\u0259n ke\u00e7\u0259n ikinci bir quru yolu (ilki X\u0259z\u0259r il\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan \u00fcz\u0259rind\u0259n t\u0259min olunur) \u0259laq\u0259sini t\u0259min ed\u0259c\u0259k &#8220;torpaq d\u0259yi\u015fm\u0259si&#8221; plan\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin AB\u015e Qaraba\u011f problemin\u0259 h\u0259ll tapmada g\u00f6zl\u0259nildiyi q\u0259d\u0259r aktiv ola bilm\u0259mi\u015fdir. Bundan ba\u015fqa, AB\u015e Konqresinin q\u0259bul etdiyi 907 sayl\u0131 q\u0259rar, Az\u0259rbaycanla olan \u0259laq\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn mane\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tind\u0259dir. Bununla yana\u015f\u0131, AB\u015e, Rusiyan\u0131n Qafqazdak\u0131 yenid\u0259n qurulma v\u0259 BDT&#8217;yi NATO qar\u015f\u0131s\u0131nda bir \u0259sg\u0259ri ittifaqa \u00e7evirm\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259rini 1997-ci ild\u0259 qurulan GUAM il\u0259 iflasa u\u011fratm\u0131\u015fd\u0131r. Daha sonra \u00d6zb\u0259kistan\u0131n da i\u015ftirak\u0131 GUUAM&#8217;a \u00e7evril\u0259n t\u0259\u015fkilat, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Ukrayna t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015fdur. T\u0259\u015fkilat\u0131 quran respublikalar\u0131n son m\u0259qs\u0259di Rusiyan\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259 siyas\u0259tini dayand\u0131rmaq, Q\u0259rb il\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u0259\u015f\u0259r\u0259k NATO-ya \u00fczv olmaqd\u0131r.<\/p>\n<p>AB\u015e, 1997-ci ild\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 b\u0259yanat X\u0259z\u0259r b\u00f6lg\u0259sind\u0259 AB\u015e-\u0131n t\u0259sirini art\u0131rma\u011f\u0131, Rusiya, \u0130ran v\u0259 \u00c7in aras\u0131nda meydana g\u0259l\u0259c\u0259yi t\u0259xmin edil\u0259n ittifaqa qar\u015f\u0131 \u0259sas vasit\u0259 olaraq g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc ortaya qoymu\u015fdur. AB\u015e, \u0130ran\u0131 Qafqazdak\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r tarazl\u0131\u011f\u0131nda d\u0131\u015flamaya \u00e7al\u0131\u015fmaqda, buna qar\u015f\u0131l\u0131q \u0130ran, Rusiyaya yak\u0131nla\u015fmakta v\u0259 ibar\u0259t olan Moskva-\u0130r\u0259van-Tehran ittifaq\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131 Q\u0259rb\u0259 yax\u0131nla\u015fma\u011fa m\u0259cbur edir. Tehran r\u0259hb\u0259rliyinin Moskva il\u0259 inki\u015faf ed\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259rini Va\u015finqton r\u0259hb\u0259rliyi Ankara il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qla tarazla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7in, q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259t sonra AB\u015e-a r\u0259qib olaca\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan iqtisadi potensial\u0131 AB\u015e-a Qafqazda g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 r\u0259qib olma\u011fa namiz\u0259d. 2010-ci ild\u0259 \u00c7inin d\u00fcnya neft istehsal\u0131n\u0131n% 5-7ini t\u0259l\u0259b ed\u0259c\u0259yi t\u0259xmin edilm\u0259kd\u0259dir. B\u00f6y\u00fcy\u0259n iqtisadiyyat\u0131n\u0131n artan enerji ehtiyac\u0131n\u0131 qar\u015f\u0131lamaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusil\u0259 t\u0259bii qaza y\u00f6n\u0259lm\u0259kd\u0259dir. Bunu qar\u015f\u0131lamaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusil\u0259 X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259si \u0259traf\u0131ndak\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Hindistan v\u0259 Pakistan da n\u00fcv\u0259 g\u00fccl\u0259riyl\u0259 Qafqazda n\u00fcfuz sahibi olma\u011fa namiz\u0259d \u00f6lk\u0259l\u0259rdir. Bjezinskinin d\u0259 ifad\u0259 etdiyi kimi, Avrasiya d\u00fcnyan\u0131n siyasi olaraq \u0259n iddial\u0131 v\u0259 dinamik d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin oldu\u011fu yerdir. AB\u015e-dan sonra d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck alt\u0131 iqtisadiyyat\u0131 Avrasiyada vard\u0131r. Bel\u0259 bir \u0259trafda olan Qafqazda AB\u015e-\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k hegemon-nik g\u00fcc\u00fcn\u00fc z\u0259man\u0259t alt\u0131na almaq ad\u0131na s\u0259y harcamamas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n<p>11 Sentyabr sonras\u0131 AB\u015e, qlobal hegemoniyas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki t\u0259hdid al\u0131nmas\u0131n\u0131 qanunilik z\u0259mini olaraq t\u0259qdim ed\u0259r\u0259k Qafqaz \u00fcz\u0259rind\u0259ki t\u0259sirini daha da art\u0131rma\u011fa, daha \u0259vv\u0259l iqtisadi v\u0259 siyasi olaraq uzaqdan idar\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lg\u0259y\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. AB\u015e-\u0131n Az\u0259rbaycan \u00fcz\u0259rind\u0259ki 1998-ci ild\u0259n sonra nisb\u0259t\u0259n azalan mara\u011f\u0131n\u0131n, bu m\u0259zmunda t\u0259krar artmaqda oldu\u011fu deyil\u0259 bil\u0259r. Soyuq m\u00fcharib\u0259nin bitimind\u0259n bu yana Qafqazda tam olaraq doldurulmayan g\u00fcc bo\u015flu\u011funu t\u0259k ba\u015f\u0131na doldurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fczr\u0259, AB\u015e 11 Sentyabr\u0131 f\u00fcrs\u0259t bilmi\u015fdir. 11 Sentyabr \u0259vv\u0259lind\u0259 Rusiya v\u0259 \u00c7in, aralar\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259ni g\u00fccl\u0259ndir\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn Avrasiyan\u0131n b\u00fcr\u00fcy\u0259n yeni bir t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qur\u015fa\u011f\u0131 meydana g\u0259tirm\u0259 v\u0259 AB\u015e-\u0131n b\u00f6lg\u0259d\u0259 gir\u0259 bo\u015fluqlar\u0131 doldurma\u011fa istiqam\u0259tli bir meydana g\u0259lm\u0259 i\u00e7ind\u0259 idi. 11 Sentyabrdan sonra AB\u015e, potensial q\u00fcvv\u0259l\u0259rin bir-biri il\u0259 qon\u015fu olmalar\u0131n\u0131 mane\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k onlar\u0131 \u00f6z b\u00f6lgeselliklerine h\u0259bs etm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. \u018ffqan\u0131stana edil\u0259n \u0259m\u0259liyyatla birlikd\u0259 Rusiyan\u0131n g\u00fcc\u00fc q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 AB\u015e, Orta Asiya respublikalar\u0131na he\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r yax\u0131n olma \u015fans\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. AB\u015e x\u00fcsusil\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistana \u0259sg\u0259r yigaram, b\u00f6lg\u0259y\u0259 h\u0259rbi olaraq da yerl\u0259\u015fm\u0259 \u015fans\u0131na sahib olmu\u015fdur. Bel\u0259c\u0259 X\u0259z\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rini daha yax\u0131ndan n\u0259zar\u0259t ed\u0259 bilir. Bak\u0131-Ceyhan boru Hatt\u0131&#8217;n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131yla bu n\u0259zar\u0259t daha da somutla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. X\u0259z\u0259r qaynaqlar\u0131 Yax\u0131n \u015e\u0259rq qaynaqlar\u0131na ekvivalent olmasa da, bu g\u00fcn Q\u0259rbin \u0259lind\u0259ki \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli neft sah\u0259si m\u00f6vqesind\u0259ki \u015eimal d\u0259nizinin yerini alma\u011fa namiz\u0259di.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Soyuq M\u00fcharib\u0259 bitimind\u0259 k\u00f6hn\u0259 SSR\u0130 cumhuriyetleriyle ba\u015flan\u011f\u0131cda Rusiya vasit\u0259sil\u0259 \u0259laq\u0259 yaratma\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcn ed\u0259n AB\u015e, \u0259vv\u0259l b\u00f6lg\u0259d\u0259 n\u00fcfuz yar\u0131\u015f\u0131na gir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycanla x\u00fcsusil\u0259 1994d\u0259n sonra bir\u0259-bir \u0259laq\u0259l\u0259r qurmu\u015f, X\u0259z\u0259r Petrolleri on s\u00f6z sahibi olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn konkret add\u0131mlar atm\u0131\u015fd\u0131r. 11 Sentyabr sonras\u0131nda b\u00f6lg\u0259ni \u00e7ox daha yax\u0131ndan t\u0259qib etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u0259 qanunilik z\u0259mini haz\u0131rlayaraq, Rusiya qar\u015f\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan \u00fcz\u0259rind\u0259ki n\u00fcfuzundan art\u0131rma \u015fans\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> D\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin 20 illiyi. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ke\u00e7diyi tarixi yol. Demokratik t\u0259sisatlar. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm tarixi g\u00fcnl\u0259r (XX \u0259srin sonu-XXI \u0259srin \u0259vv\u0259l\u0259ri).<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>19 fevral 1988 \u2013 Bak\u0131da-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk etiraz mitinqinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nFevral-dekabr 1988 \u2013 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan\u0131n (indiki Erm\u0259nistan\u0131n) az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan 185 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n 230 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n qovulmas\u0131, evl\u0259rinin v\u0259 \u0259mlak\u0131n\u0131n talan edilm\u0259si. Bununla da, Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n zorak\u0131 deportasiyas\u0131n\u0131n ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131.<br \/>\n17 noyabr \u2013 Bak\u0131da Azadl\u0131q meydan\u0131nda k\u00fctl\u0259vi etiraz mitinql\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si Az\u0259rbaycanda milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131. 17 noyabr haz\u0131rda Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<br \/>\n12 yanvar 1989 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan SSR-in DQMV-d\u0259 x\u00fcsusi idar\u0259\u00e7ilik formas\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi haqq\u0131nda&#8221; SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259si. A.Volskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcsusi \u0130dar\u0259 Komit\u0259sinin (X\u0130K) yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n16 iyun 1989 \u2013 Bak\u0131da yar\u0131mgizli \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259sinin t\u0259sis konfrans\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si. \u018fb\u00fclf\u0259z \u018fliyevin (El\u00e7ib\u0259y) AXC s\u0259dri se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n23 sentyabr 1989 \u2013 Respublika Ali Sovetinin sessiyas\u0131n\u0131n &#8220;Az\u0259rbaycan SSR-in suverenliyi haqq\u0131nda&#8221; Konstitusiya qanununu q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n28 noyabr 1989 \u2013 DQMV-d\u0259 X\u0130K l\u0259\u011fv edilm\u0259si. Az\u0259rbaycan SSR- in T\u0259\u015fkilat Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131. 30 dekabr 1989 \u2013 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin tarixi ad\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131.<br \/>\n31 dekabr 1989 \u2013 Araz \u00e7ay\u0131 boyunca 137 km-lik Sovet-\u0130ran s\u0259rh\u0259ddind\u0259 qur\u011fular\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131. H\u0259min g\u00fcn haz\u0131rda D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n h\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<br \/>\n20 yanvar 1990 \u2013 Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si v\u0259 Sovet qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u015f\u0259h\u0259r\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f qanl\u0131 divan tutmas\u0131.<br \/>\n19 may 1990 \u2013 Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyass\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti v\u0259zif\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259si.<br \/>\n21 may 1990 \u2013 Respublika prezidentinin 28 May\u0131 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin b\u0259rpas\u0131 g\u00fcn\u00fc elan etm\u0259k haqq\u0131nda f\u0259rman verm\u0259si.<br \/>\n28 iyul 1990 \u2013 Respublikada demokratik q\u00fcvv\u0259l\u0259rin forumunun ke\u00e7irilm\u0259si. \u2013 20-d\u0259n \u00e7ox ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131n i\u015ftirak etdiyi demokratik blokun yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n5 fevral 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin sessiyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259timizin ad\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131 haqqinda q\u0259rar q\u0259bul edilm\u0259si. 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli, ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\n30 avqust 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131nda&#8221;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda b\u0259yanat&#8221; q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n5 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n8 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycanda ilk prezident se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n14 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n f\u00f6vq\u0259lad\u0259 XXXIII qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 partiyan\u0131n burax\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n9 oktyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin &#8220;Az\u0259rbaycan milli \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; qanun q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n18 oktyabr 1991 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda&#8221; Konstitusiya akt\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin b\u0259rpa edilm\u0259si.<br \/>\n9 noyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini ilk d\u0259f\u0259 r\u0259smi olaraq T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n20 noyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda vertolyotun vurulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259lak olmas\u0131.<br \/>\n26 noyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin 50 deputat\u0131ndan ibar\u0259t Milli \u015eura yaranmas\u0131.<br \/>\n26 noyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin DQMV-nin statusunu l\u0259\u011fv etm\u0259si.<br \/>\n9 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmas\u0131.<br \/>\n11 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini Rum\u0131niya t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n13 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin Pakistan t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n25 dekabr 1991-1992-1993-c\u00fc t\u0259dris ilind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ali v\u0259 orta ixtisas m\u0259kt\u0259bl\u0259rin\u0259 q\u0259bul imtahanlar\u0131n\u0131n test \u00fcsulu il\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olunmas\u0131; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin Milli \u015euras\u0131n\u0131n h\u0259r il dekabr\u0131n 31-nin D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi g\u00fcn\u00fc elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259si; &#8220;Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n29 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya akt\u0131na m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 referendum ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 Respublika \u0259halisinin m\u00fctl\u0259q \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131xmas\u0131.<br \/>\n25-26 fevral 1992- Erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Rusiyan\u0131n Xank\u0259ndind\u0259ki 366-c\u0131 polkunun yard\u0131m\u0131 il\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etm\u0259si v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259tm\u0259si (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_Soyq%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1\">Xocal\u0131 Soyq\u0131r\u0131m\u0131<\/a>).<br \/>\n2 mart 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n BMT-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul olunmas\u0131.<br \/>\n6 mart 1992 \u2013 A.M\u00fct\u0259llibovun prezidentlikd\u0259n istefa verm\u0259si.<br \/>\n4 aprel 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan respublikas\u0131 il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda protokol imzalanmas\u0131.<br \/>\n8 may 1992 \u2013 \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\nmay 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin Milli \u015furas\u0131n\u0131n Milli m\u0259clis\u0259 \u00e7evrilm\u0259si.<br \/>\n18-19 may 1992 \u2013 La\u00e7\u0131n rayonunun erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n6 iyun 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Ordusunun Goranboy v\u0259 A\u011fd\u0259r\u0259 istiqam\u0259tind\u0259 ilk u\u011furlu h\u00fccum \u0259m\u0259liyyat\u0131na ba\u015flamas\u0131.<br \/>\n7 iyun 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidenti se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si, \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259yin prezident se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n25 iyun 1992 \u2013 Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n10 iyul 1992 -Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fcqavil\u0259sin\u0259 qo\u015fularaq Helsinki Yekun akt\u0131n\u0131 imzalamas\u0131, AT\u018fM-in \u00fczv\u00fc olmas\u0131.<br \/>\n15 avqust 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n milli valyutas\u0131n\u0131n d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131lmas\u0131. Oktyabr 1992 \u2013 AB\u015e konqresinin &#8220;Azadl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131&#8221;na \u0259dal\u0259tsiz 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015f etm\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n AB\u015e-\u0131n maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131ndan m\u0259hrum edilm\u0259si.<br \/>\n16 oktyabr 1992 \u2013 Respublikan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ictimai-siyasi xadiminin H.\u018fliyev\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u0259kidl\u0259 \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259si.<br \/>\n3-4 aprel 1993 \u2013 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonunun Erm\u0259nistandan v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n30 aprel 1993 \u2013 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilm\u0259si v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n pisl\u0259nilm\u0259si.<br \/>\nMay 1993 \u2013 Avropa Birliyinin Qafqaz v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyada n\u0259qliyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131na dair TRASEKA proqram\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259si. Bu texniki yard\u0131m proqram\u0131 Avropadan Q\u0259rb-\u015e\u0259rq oxu il\u0259 Qara d\u0259niz-C\u0259nubi Qafqaz-X\u0259z\u0259r d\u0259nizi M\u0259rk\u0259zi Asiya istiqam\u0259tind\u0259 n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin \u0130nki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. 3 C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 5 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259si onun i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<br \/>\n4 iyun 1993 \u2013 G\u0259nc\u0259d\u0259 S.H\u00fcseynovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259rbi m\u00fcxalif\u0259tin qiyam qald\u0131rmas\u0131.<br \/>\n15 iyun 1993 \u2013 H.\u018fliyevin Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131nAli Sovetinin s\u0259dri se\u00e7ilm\u0259si. Sonradan h\u0259min g\u00fcn\u00fcn &#8220;Qurtulu\u015f&#8221; g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilm\u0259si.<br \/>\n23 iyul 1993 \u2013 A\u011fdam rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n18 avqust 1993 \u2013 C\u0259bray\u0131l rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n21-23 avqust 1993 \u2013 C\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 \u018f.H\u00fcmb\u0259tovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi qiyam\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131.<br \/>\n23 avqust 1993 \u2013 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin F\u00fczuli rayonunu i\u015f\u011fal etm\u0259si.<br \/>\n31 avqust 1993 \u2013 Qubadl\u0131 rayonunun i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n24 sentyabr 1993 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n MDB-y\u0259 daxil olmas\u0131.<br \/>\n3 oktyabr 1993 \u2013 H.\u018fliyevin Respublika Prezidenti se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n30 oktyabr 1993 \u2013 Z\u0259ngilan rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n20 sentyabr 1994 \u2013 Q\u0259rbin apar\u0131c\u0131 neft \u015firk\u0259tl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti (ADN\u015e) aras\u0131nda neft konfraktlar\u0131n\u0131n (&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;d\u0259 adlan\u0131r) imzalanmas\u0131.<br \/>\nOktyabr 1994 \u2013 D\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259 n\u00f6vb\u0259ti c\u0259hdin iflasa u\u011framas\u0131.<br \/>\nMart 1995 \u2013 D\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259 c\u0259hdin iflasa u\u011framas\u0131.<br \/>\n5 iyun 1995 \u2013 H.\u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublkas\u0131 Konstitusiyas\u0131 layih\u0259sini haz\u0131rlayan komissiyan\u0131n ilk iclas\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n24 noyabr 1995 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisinin \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flamas\u0131.<br \/>\nFevral 1996 \u2013 M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan G\u0259ncl\u0259rinin I forumunun ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n22 aprel 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Avropa birliyi aras\u0131nda t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda sazi\u015f imzalanmas\u0131.<br \/>\n3 iyun 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan v\u0259 Rusiya d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Kislovodsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 &#8220;Qafqazda mill\u0259tl\u0259raras\u0131 bar\u0131\u015f\u0131q, s\u00fclh, iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda&#8221; b\u0259y\u0259nnam\u0259 verm\u0259si.<br \/>\n\u0130yul 1996 \u2013 Bak\u0131da yeni televiziya q\u00fcll\u0259sinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si.<br \/>\nAvqust 1996 \u2013 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; d\u0259niz qazma qur\u011fusunun istismara verilm\u0259si.<br \/>\nNoyabr 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n dahi \u015fairi M.F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 500 illiyin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f yubiley t\u0259dbirl\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n2-3 dekabr 1996 \u2013 AT\u018fT-in Lissabonda ke\u00e7irilmi\u015f zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda t\u0259\u015fkilat\u0131n 53 \u00fczv\u00fc ad\u0131ndan b\u0259yan\u0259t q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n10 aprel 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti yan\u0131nda T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n20 aprel 1997 \u2013 &#8220;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131n\u0131n 1300 illiyinin qeyd olunmas\u0131 haqq\u0131nda prezident f\u0259rman\u0131n\u0131n verilm\u0259si.<br \/>\n16 may 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropada adi silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulmas\u0131.<br \/>\n19 iyun 1997 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan\">\u00d6zb\u0259kistanda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyada ilk s\u0259firliyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131.<br \/>\n25 oktyabr 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan neftinin \u015eimal mar\u015frutu-<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bak%C4%B1-Novorossiysk_neft_k%C9%99m%C9%99ri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bak\u0131-Novorossiysk neft k\u0259m\u0259ri<\/a>\u00a0il\u0259 n\u0259ql edilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmas\u0131.<br \/>\n12 noyabr 1997 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">ARDN\u015e<\/a>-l\u0259 xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;\u0259sas\u0131nda qaz\u0131lm\u0131\u015f ilk neft quyusunun istismara verilm\u0259si<br \/>\n18 dekabr 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin &#8220;1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalanmas\u0131.<br \/>\n30 yanvar 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidentinin Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 80 illiyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda s\u0259r\u0259ncam verm\u0259si.<br \/>\n10 fevral 1998 \u2013 Milli M\u0259clisin Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fcn\u00fcn l\u0259\u011fv edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n26 mart 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalamas\u0131. Bu f\u0259rmanla mart\u0131n 31-nin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc elan edilm\u0259si.<br \/>\n10 aprel 1998 \u2013 &#8220;Tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n28 aprel 1998 \u2013 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yeni Konstitusiyas\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n18 iyun 1998 \u2013 \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 dair d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131n\u0131n t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\n8 avqust 1998 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda s\u00f6z, fikir v\u0259 m\u0259lumat azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin f\u0259rman imzalamas\u0131. Nazirl\u0259r Kabineti yan\u0131nda m\u0259tbuatda v\u0259 dig\u0259r k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259 d\u00f6vl\u0259t sirl\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259n ba\u015f idar\u0259nin-&#8220;Qlavlit&#8221;in l\u0259\u011fv edilm\u0259si.<br \/>\n8 sentyabr 1998 \u2013 Bak\u0131da tarixi \u0130p\u0259k yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irilm\u0259si. &#8220;Avropa- Qafqaz-Asiya&#8221; d\u0259hlizinin \u0130nki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat haqq\u0131nda \u0259sas \u00e7oxt\u0259r\u0259fli sazi\u015f v\u0259 Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259sinin imzalanmas\u0131.<br \/>\n14-15 sentyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan qad\u0131nlar\u0131n\u0131n qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n25 sentyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n11 oktyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidenti se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si, H.\u018fliyevin ikinci d\u0259f\u0259 prezident se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n29 dekabr 1998 \u2013 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yeni Konstitusiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\nAprel 1999 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bak%C4%B1-Supsa_neft_k%C9%99m%C9%99ri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259rinin<\/a>\u00a0i\u015f\u0259 sal\u0131nmas\u0131.<br \/>\n22 iyun 1999 \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Milli_arxiv_fondu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Milli arxiv fondu<\/a>\u00a0haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n30 sentyabr 1999 \u2013 Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bin%C9%99_beyn%C9%99lxalq_hava_liman%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bin\u0259 beyn\u0259lxalq hava liman\u0131n<\/a>\u0131n yeni binas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131.<br \/>\n18 noyabr 1999 \u2013 Az\u0259rbaycan neftinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Ceyhan_%C9%99sas_ixrac_boru_k%C9%99m%C9%99ri\">Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259ri<\/a>\u00a0vasit\u0259sil\u0259 n\u0259ql edilm\u0259sin\u0259 dair Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikalari aras\u0131nda sazi\u015f imzalanmas\u0131.<br \/>\n12 dekabr 1999 \u2013 Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nAprel 2000 \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kitabi-D%C9%99d%C9%99_Qorqud\">Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<\/a>&#8221; dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyinin t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilm\u0259si.<br \/>\nMay 2000 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisinin Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin n\u0259qlin\u0259 dair m\u00fcqavil\u0259ni ratifikasiya etm\u0259si.<br \/>\n5 noyabr 2000 \u2013 Respublika Milli M\u0259clisin\u0259 yeni se\u00e7kil\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nNoyabr 2000 \u2013 Bak\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sumqay%C4%B1t\">Sumqay\u0131t<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 g\u00fccl\u00fc z\u0259lz\u0259l\u0259nin ba\u015f verm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_yanvar\">25 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131na<\/a>\u00a0tamh\u00fcquqlu \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/9_avqust\">9 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n<\/a>\u0131n Prezidenti H.\u018fliyevin f\u0259rman\u0131 il\u0259 avqustun 1-nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_%C9%99lifbas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_dili\">Az\u0259rbaycan dili<\/a>\u00a0g\u00fcn\u00fc elan edilm\u0259si.<\/p>\n<p>9-<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/10_noyabr\">10 noyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n I Qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/14_oktyabr\">14 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\">2009<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bursa\">Bursada<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99_Milli_Futbol_Komandas%C4%B1\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Milli_Futbol_Komandas%C4%B1\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0milli mat\u00e7\u0131 zaman\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0bayraqlar\u0131n\u0131n stadiona burax\u0131lmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C4%B0FA\">F\u0130FA<\/a>\u00a0ba\u015f katibi v\u0259 t\u0259\u015fkilat komit\u0259si s\u0259drinin imzas\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=T%C3%BCrkiy%C9%99_Futbol_Federasiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">T\u00fcrkiy\u0259 Futbol Federasiyas\u0131n<\/a>\u0131n ba\u015f katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fhm%C9%99d_G%C3%BCv%C9%99n%C9%99r&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fhm\u0259d G\u00fcv\u0259n\u0259r<\/a>\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n m\u0259ktubun\u00a0icras\u0131ndan sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0aras\u0131nda bayraq qalmaqal\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Demokratiya v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Sabitlik v\u0259 inki\u015faf. <\/strong><\/li>\n<li><strong>\u0130nsan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Rayonlar\u0131n i\u015f\u011fal tarixl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0MV: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259r, \u0259razisi 4388 km\u00b2. (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0rayonu-289 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri-8 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_rayonu\">\u018fsg\u0259ran<\/a>\u00a0rayonu-928 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonu-779 km\u00b2,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonu-1705 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonu-679 km\u00b2); \u0259razisinin\u00a0<strong>4088<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 300\u00a0km\u00b2-i (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonunun 108.5 km\u00b2-i,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonunun 191.5\u00a0km\u00b2-i) is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n\">La\u00e7\u0131n<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">18 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il, \u0259razisi \u2013 1835 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2_aprel\">2 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1936 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_iyul\">23 iyul<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1094 km\u00b2; \u0259razisinin\u00a0<strong>846.8<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 247.2 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1049,8\u00a0km\u00b2;<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1386 km\u00b2; \u0259razisinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0<strong>886<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 500 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_avqust\">31 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 802\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_oktyabr\">30 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 707\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<\/ul>\n<ol>\n<li><strong> Ordu v\u0259 xalq. <\/strong><\/li>\n<li><strong> D\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu. <\/strong><\/li>\n<li><strong> M\u00fcasir Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131-Qafqaz\u0131n lider \u00f6lk\u0259si kimi.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda elektron h\u00f6kum\u0259t layih\u0259si.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>\u201cE-h\u00f6kum\u0259t\u201d layih\u0259si \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 namin\u0259 informasiya-kommunikasiya texnologiyalar\u0131 \u00fczr\u0259 Milli Strategiyaya (2003-2012-ci ill\u0259r)\u201d \u0259sas\u0259n i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 \u201cElektron Az\u0259rbaycan\u201d D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. Layih\u0259 informasiya-kommunikasiya texnologiyalar\u0131n\u0131n (\u0130KT) geni\u015f t\u0259tbiqi il\u0259 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin v\u0259 operativliyinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sini, \u0259hali, biznes qurumlar\u0131, h\u0259m\u00e7inin \u00f6z aralar\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259rin asanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s\u0259rb\u0259stl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur, v\u0259t\u0259nda\u015f-m\u0259mur m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin yeni m\u00fcst\u0259vid\u0259 qurulmas\u0131na, \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131n t\u0259min olunmas\u0131na v\u0259 informasiya t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131n dol\u011fun \u00f6d\u0259nilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Layih\u0259nin m\u0259qs\u0259di:<\/p>\n<ul>\n<li>D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131nda m\u00fcasir \u0130KT-d\u0259n istifad\u0259ni geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 idar\u0259etm\u0259 metod v\u0259 mexanizml\u0259rinin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131n t\u0259min edilm\u0259si<\/li>\n<li>\u0130ctimai q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n i\u015ftirak\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259t orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin daha sad\u0259 v\u0259 m\u00fcnasib olan elektron \u00fcsullarla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Layih\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri<\/p>\n<ul>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259tin v\u0259 onun istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259nziml\u0259y\u0259n normativ-h\u00fcquqi bazan\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 m\u00fcasir texnologiyalar\u0131n t\u0259tbiqinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si<\/li>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259t infrastrukturunun \u0259sas komponentl\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>\u201cBir p\u0259nc\u0259r\u0259\u201d prinsipi \u0259sas\u0131nda e-xidm\u0259tl\u0259rin t\u0259tbiqi v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259t qulluq\u00e7ular\u0131n\u0131n, \u0130KT \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin haz\u0131rl\u0131q s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si<\/li>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259t infrastrukturunun v\u0259 informasiya sisteml\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin, f\u0259rdi m\u0259lumatlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259sinin t\u0259min olunmas\u0131<\/li>\n<li>\u018fhali qruplar\u0131n\u0131n informasiya texnologiyalar\u0131 sah\u0259sind\u0259 savadl\u0131l\u0131q s\u0259viyy\u0259sinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, e-h\u00f6kum\u0259t xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>E-h\u00f6kum\u0259t infrastrukturunun \u0259sas komponentl\u0259ri:<\/p>\n<ul>\n<li>D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n vahid \u015f\u0259b\u0259k\u0259 infrastrukturu<\/li>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259t portal\u0131<\/li>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259t \u015fl\u00fcz\u00fc<\/li>\n<li>\u0130nformasiya resurslar\u0131 v\u0259 sisteml\u0259rinin d\u00f6vl\u0259t reyestri<\/li>\n<li>E-imza \u00fczr\u0259 milli infrastruktur<\/li>\n<li>E-s\u0259n\u0259d d\u00f6vriyy\u0259si \u00fczr\u0259 milli infrastruktur (haz\u0131rlanmaqdad\u0131r)<\/li>\n<li>E-h\u00f6kum\u0259t veril\u0259nl\u0259r m\u0259rk\u0259zi (data-center)\u00a0(haz\u0131rlanmaqdad\u0131r)<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Layih\u0259nin \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259ri:<\/p>\n<h3>1. H\u00f6kum\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn<\/h3>\n<ul>\n<li>M\u00fcasir texnologiyalar\u0131n geni\u015f t\u0259tbiqi il\u0259 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin artmas\u0131<\/li>\n<li>B\u00fcdc\u0259 v\u0259saitl\u0259rin\u0259 q\u0259na\u0259t edilm\u0259si, d\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tl\u0259rinin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si m\u00fcdd\u0259ti v\u0259 x\u0259rcl\u0259rinin azalmas\u0131<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n vahid informasiya f\u0259zas\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min olunmas\u0131<\/li>\n<li>Effektiv, \u015f\u0259ffaf, n\u0259zar\u0259t oluna bil\u0259n d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259sinin v\u0259 yerli \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259etm\u0259nin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3>2. V\u0259t\u0259nda\u015flar \u00fc\u00e7\u00fcn<\/h3>\n<ul>\n<li>V\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etm\u0259si<\/li>\n<li>V\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 il\u0259 t\u0259maslar\u0131n\u0131n sad\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si, daha m\u00fcnasib v\u0259 \u00e7evik formada h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si<\/li>\n<li>\u0130nformasiya t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131n dol\u011fun \u00f6d\u0259nilm\u0259sind\u0259 rahatl\u0131q<\/li>\n<li>M\u0259hdud imkanl\u0131 insanlar\u0131n d\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f imkan\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259si<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3>3. Biznes sektoru \u00fc\u00e7\u00fcn<\/h3>\n<ul>\n<li>D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 il\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 operativ \u015f\u0259kild\u0259 \u0259laq\u0259 qurulmas\u0131, x\u0259rcl\u0259rin azald\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>\u0130qtisadi aktivliyin, r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tinin v\u0259 xarici bazarlara \u00e7\u0131x\u0131\u015f imkanlar\u0131n\u0131n artmas\u0131<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3>Layih\u0259nin icras\u0131ndan \u0259ld\u0259 olunacaq n\u0259tic\u0259l\u0259r: E-xidm\u0259tl\u0259rin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si:<\/h3>\n<h3>V\u0259t\u0259nda\u015flar \u00fc\u00e7\u00fcn e-xidm\u0259tl\u0259r:<\/h3>\n<ul>\n<li>G\u0259lir vergisi<\/li>\n<li>\u0130\u015f axtar\u0131\u015f\u0131 (m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 vakansiyalar)<\/li>\n<li>S\u0259n\u0259dl\u0259rin verilm\u0259si (pasport v\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fck v\u0259siq\u0259si)<\/li>\n<li>V\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n qeydiyyat aktlar\u0131 (do\u011fum, \u00f6l\u00fcm, nikah)<\/li>\n<li>Avtomobill\u0259rin qeydiyyat\u0131<\/li>\n<li>\u201cOn-layn\u201d \u0259riz\u0259 (ali m\u0259kt\u0259b\u0259 daxil olmaq, tikinti aparma\u011fa raz\u0131l\u0131q almaq, pensiya, m\u00fcavin\u0259t v\u0259 s. haqq\u0131nda)<\/li>\n<li>Ya\u015fay\u0131\u015f yerind\u0259 qeydiyyat<\/li>\n<li>S\u0259hiyy\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri ( e-m\u0259sl\u0259h\u0259t) v\u0259 s.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3>Biznes sektoru \u00fc\u00e7\u00fcn e-xidm\u0259tl\u0259r:<\/h3>\n<ul>\n<li>Sosial fondlara \u00f6d\u0259m\u0259<\/li>\n<li>E-b\u0259yannam\u0259, e-vergi hesab-fakturas\u0131<\/li>\n<li>Yeni \u015firk\u0259tl\u0259rin qeydiyyat\u0131<\/li>\n<li>G\u00f6mr\u00fck b\u0259yannam\u0259l\u0259ri<\/li>\n<li>E-lisenziya<\/li>\n<li>E-sat\u0131nalma, e-kotirovka<\/li>\n<li>E-h\u0259rrac<\/li>\n<li>Aray\u0131\u015flar\u0131n verilm\u0259si v\u0259 s.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3>Layih\u0259 \u00fczr\u0259 \u00e7ap edil\u0259n ayl\u0131q b\u00fclletenl\u0259r:<\/h3>\n<p>2013-c\u00fc ilin yanvar ay\u0131ndan etibar\u0259n layih\u0259 \u00fczr\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/www.mincom.gov.az\/fealiyyet\/it\/e-gov\/bulleten\/\">ayl\u0131q b\u00fclletenl\u0259r<\/a>\u00a0haz\u0131rlan\u0131r. B\u00fclleten \u00f6lk\u0259d\u0259 elektron h\u00f6kum\u0259tin formala\u015fmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n v\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan i\u015fl\u0259ri, elektron h\u00f6kum\u0259t\u00a0 layih\u0259l\u0259ri\u00a0 haqq\u0131nda\u00a0 m\u0259lumatlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n elektron xidm\u0259tl\u0259rin say\u0131n\u0131, onlardan istifad\u0259 v\u0259 s. m\u00fcqayis\u0259li\u00a0 statistikas\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131, yaranmas\u0131, f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 s\u00fcqutu.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>M\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika. T\u00fcrk v\u0259 islam d\u00fcnyas\u0131nda ilk demokratik, h\u00fcquqi v\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmun\u0259si olmu\u015fdur. ADR\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/27_may\">27 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tiflis\">Tiflis<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_%C5%9Euras%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259yan edilmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 quberniya \u0259razil\u0259ri g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedildikd\u0259n sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/28_may\">may\u0131n 28-d\u0259<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcst\u0259qilliyini elan ed\u0259n Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisi\u00a0<strong>99908,86 km\u00b2<\/strong>\u00a0t\u0259\u015fkil edirdi.\u00a0<strong>13983,1 km\u00b2<\/strong>\u00a0\u0259razi is\u0259 m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi kimi q\u0259bul olunaraq g\u0259l\u0259c\u0259k dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesind\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edil\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0259razisi\u00a0<strong>8913,17 km\u00b2<\/strong>\u00a0(\u0259razisi \u2013 Yeni-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n 3\/5-i, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n \u00bc-i, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n \u00bc-i daxil idi \u00a0; \u0259halisi\u00a0<strong>321 min<\/strong>\u00a0n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur ki, bunun da\u00a0<strong>230 mini<\/strong>erm\u0259ni ,\u00a0<strong>80 min<\/strong>\u00a0m\u00fcs\u0259lman ,\u00a0<strong>5 min<\/strong>\u00a0yezidi k\u00fcrd v\u0259\u00a0<strong>6 min<\/strong>\u00a0dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. Edil\u0259n g\u00fcz\u0259\u015ftd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si iddias\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r. Lakin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan ba\u015fqa \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1920-ci il aprelin 28-d\u0259, Az\u0259rbaycan Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildikd\u0259n sonra bol\u015fevikl\u0259rin himay\u0259si il\u0259 yeni \u0259razil\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 nail oldular.<\/p>\n<p>30 may 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131 haqq\u0131nda d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 radioteleqramlar g\u00f6nd\u0259rilib. D\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici i\u015fl\u0259r nazirlikl\u0259ri Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil respublikan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda informasiya ald\u0131lar. Radioteleqramlar \u0130stanbula, Berlin\u0259, Vyanaya, Paris\u0259, Londona, Romaya, Va\u015finqtona, Sofiyaya, Buxarest\u0259, Tehrana, Madrid\u0259, Moskvaya, Stokholma, Tokioya v\u0259 dig\u0259r paytaxtlara g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri Stepan \u015eaumyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Bol\u015fevik Bak\u0131 Soveti v\u0259 Da\u015fnak silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259ti m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdir.<\/p>\n<p>4 iyun 1918 \u2013 Batumda apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n yekunu olaraq Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda &#8220;S\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda&#8221; m\u00fcqavil\u0259 imzalan\u0131b. M\u00fcqavil\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fd\u0259n Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri M.R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri M.Hac\u0131nski , Osmanl\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259dliyy\u0259 naziri X\u0259lil b\u0259y v\u0259 Qafqaz c\u0259bh\u0259sinin komandan\u0131 Vahib pa\u015fa imzalam\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 il\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti birinci olaraq Osmanl\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131n\u0131b. M\u00fcqavil\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcb<\/p>\n<p>17 iyun 1918 \u2013 G\u0259nc\u0259d\u0259 ilk iclas\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259n Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmaq v\u0259 yeni parlament (M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi) \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lanad\u0259k b\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259ti (qanunvericilik v\u0259 icra) Nazirl\u0259r \u015euras\u0131na verm\u0259k bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edib. Bu Nuru pa\u015fan\u0131n t\u0259l\u0259bi idi. H\u0259min g\u00fcn F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 istefa verib v\u0259 onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t qurulub<\/p>\n<p>24 iyun 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk bayra\u011f\u0131 q\u0259bul edilib. H\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 par\u00e7a \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u011f r\u0259ngli aypara v\u0259 s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259svir edilmi\u015f bayraq C\u00fcmhuriyy\u0259tin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti r\u0259mzi elan edilib. Az\u0259rbaycan\u0131n indiki \u00fc\u00e7r\u0259ngli (mavi, q\u0131rm\u0131z\u0131, ya\u015f\u0131l) bayra\u011f\u0131 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzi olaraq 1918-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Noyabr\">noyabr<\/a>\u0131nda q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>26 iyun 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n ilk Milli Ordu hiss\u0259sinin \u2013 \u0259lahidd\u0259 diviziyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edib. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u00fcrk (Osmanl\u0131) ordu hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 (&#8220;Qafqaz \u0130slam Ordusu&#8221;) Nuru pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda &#8220;Bak\u0131 Kommunas\u0131&#8221;n\u0131n qo\u015funlar\u0131 il\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r apar\u0131rd\u0131. C\u00fcmhuriyy\u0259tin H\u0259rbi Nazirliyinin t\u0259\u015fkili bar\u0259d\u0259 q\u0259rar bir q\u0259d\u0259r sonra, avqustun 1-d\u0259 verildi. Nazirlik \u00f6z\u00fc is\u0259 1918-ci ilin dekabr\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Ke\u00e7mi\u015f \u00e7ar Rusiyas\u0131 ordusunun generallar\u0131ndan S\u0259m\u0259d b\u0259yMehmandarov h\u0259rbi nazir, \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski h\u0259rbi nazirin m\u00fcavini t\u0259yin edildil\u0259r.<\/p>\n<p>27 iyun 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t Qafqaz \u0130slam Ordusu G\u00f6y\u00e7ay yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 &#8220;Bak\u0131 Soveti&#8221;nin qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub edib. Bu z\u0259f\u0259rd\u0259n sonra Qafqaz \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri da\u015fnak-bol\u015fevik qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u00fccumlar\u0131n\u0131 dayand\u0131raraq \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131blar<\/p>\n<p>27 iyun 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti &#8220;D\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul edib. Az\u0259rbaycan (t\u00fcrk) dili C\u00fcmhuriyy\u0259t \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili elan olunub<\/p>\n<p>2 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyski \u00f6lk\u0259d\u0259 ilk polis b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 \u0259mr verib. Bununla Az\u0259rbaycan polis orqanlar\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulub.<\/p>\n<p>10 iyul 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri (Qafqaz \u0130slam Ordusu) K\u00fcrd\u0259mir yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 da\u015fnak-bol\u015fevik &#8220;Bak\u0131 Soveti&#8221;nin qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub edibl\u0259r. K\u00fcrd\u0259mir q\u0259s\u0259b\u0259si i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lardan azad olunub. Bu q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259n sonra Qafqaz \u0130slam Ordusunun da\u015fnak-bol\u015fevik q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 geni\u015f \u0259ks-h\u00fccumu ba\u015flan\u0131b. \u0130yulun 14-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131-t\u00fcrk qo\u015fun hiss\u0259l\u0259ri strateji \u0259h\u0259miyy\u0259tli K\u0259rar d\u0259mir yolu stansiyas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7iribl\u0259r<\/p>\n<p>15 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarad\u0131b. Komissiya 1918-ci ilin mart q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri dig\u0259r q\u0259tliamlar haqq\u0131nda \u00e7oxsayl\u0131 materiallar toplam\u0131\u015f, C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 31 mart &#8220;Soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc&#8221; elan edilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n sonra bu tarix gizl\u0259dildi<\/p>\n<p>20 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Nuru pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndak\u0131 birg\u0259 Qafqaz \u0130slam Ordusu da\u015fnak-bol\u015fevik &#8220;Bak\u0131 Kommunas\u0131&#8221; qo\u015funlar\u0131na daha bir z\u0259rb\u0259 endir\u0259r\u0259k \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini azad edibl\u0259r. Bu arada t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 c\u0259nubdan (indiki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Neft%C3%A7ala\">Neft\u00e7ala<\/a>\u00a0rayonu \u0259razisi) Bak\u0131 istiqam\u0259tin\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131<\/p>\n<p>6 sentyabr 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u0130stanbulda Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb.Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri M.R\u0259sulzad\u0259, &#8220;M\u00fcsavat&#8221; fraksiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc X.Xasm\u0259mm\u0259dov v\u0259 general S.S\u0259fik\u00fcrdskinin daxil oldu\u011fu hey\u0259t Osmanl\u0131n\u0131n yeni sultan\u0131 VI Mehmet Vahdettin t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilib. Bu, Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin r\u0259smi hey\u0259tinin ilk xarici s\u0259f\u0259ri idi. Osmanl\u0131 h\u0259rbi r\u0259hb\u0259rliyinin (\u018fnv\u0259r pa\u015fa) d\u0259 i\u015ftirak etdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 h\u0259rbi yard\u0131m v\u0259 Bak\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si \u0259sas m\u00f6vzu olub. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra Bak\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 h\u0259lledici h\u00fccum bar\u0259d\u0259 q\u0259rar verildi<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il sentyabr\u0131n 15-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra, Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n milli ordusunun v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nuru_Pa%C5%9Fa\">Nuru Pa\u015fan<\/a>\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 T\u00fcrk \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri Bak\u0131n\u0131 bol\u015fevik, erm\u0259ni-da\u015fnak v\u0259 ingilis h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n azad etm\u0131\u015fdir v\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>28 may 1919 \u2013 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda AB\u015e prezidenti Vudro Vilsonla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin tan\u0131nmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edib. Antit\u00fcrk v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st m\u00f6vqeyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n Vilson bu xahi\u015fi r\u0259dd edib<\/p>\n<p>16 iyun 1919 \u2013 Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda h\u0259rbi m\u00fctt\u0259fiqlik pakt\u0131 imzalan\u0131b. Raz\u0131la\u015fmaya \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan g\u00fcrc\u00fc t\u0259r\u0259f\u0259 neft verm\u0259kl\u0259 \u0259v\u0259zind\u0259 silah v\u0259 texnika alma\u011fa ba\u015flad\u0131. H\u0259rbi pakta g\u00f6r\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259r Rusiyan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 bir-birin\u0259 d\u0259st\u0259k verm\u0259li idil\u0259r. Lakin 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana h\u00fccumu zaman\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan bu \u00f6hd\u0259liy\u0259 deyil, \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcst\u0259qilliyinin tan\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 ruslarla separat dan\u0131\u015f\u0131qlara \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisi haqq\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 \u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sind\u0259 b\u0259hs edilmi\u015fdi. H\u0259min s\u0259n\u0259dd\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan tamh\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tdir, Lakin yenic\u0259 yaranm\u0131\u015f C\u0259nubi Qafqaz respublikalar\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259ri v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin konkretl\u0259\u015fdirilm\u0259si ciddi probleml\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259ni Milli \u015euralar\u0131 aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n n\u0259tic\u0259si Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il 29 may tarixli iclas\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edildi. S\u0259s \u00e7oxlu\u011fu il\u0259 \u0130r\u0259van Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na g\u00fcz\u0259\u015ft edildi v\u0259 onun paytaxt\u0131 kimi tan\u0131nd\u0131. H\u0259min q\u0259rar q\u0259bul olunark\u0259n h\u0259r iki respublikan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 konfederasiya \u015f\u0259klind\u0259 birl\u0259\u015f\u0259c\u0259yi, Erm\u0259nistan\u0131n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 olan \u0259sass\u0131z iddiadan \u0259l \u00e7\u0259k\u0259c\u0259yi v\u0259 ba\u015fqa m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Lakin tarix bu add\u0131m\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. Erm\u0259nil\u0259r h\u0259min g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, yeni-yeni \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda, Qarayaz\u0131da olan Az\u0259rbaycan h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rinin 24 saat m\u00fcdd\u0259tind\u0259 oradan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda ultimatum verdil\u0259r, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 yeni soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar v\u0259 bununla, h\u0259min \u0259razil\u0259ri zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda da s\u0259rh\u0259d m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri vard\u0131. G\u00fcrc\u00fcstan h\u00f6kum\u0259ti ke\u00e7mi\u015f Tiflis quberniyas\u0131na daxil edilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u2013 Bor\u00e7al\u0131, Qarayaz\u0131 v\u0259 S\u0131\u011fnax mahallar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycana qaytarmaqdan boyun qa\u00e7\u0131rd\u0131. G\u00fcrc\u00fc silahl\u0131 q\u00fcv\u0259l\u0259ri alman h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k, 1918-ci il iyunun \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Bor\u00e7al\u0131ya daxil oldular. Ay\u0131n 14-d\u0259 Az\u0259rbaycanm Xarici I\u015fl\u0259r Nazirliyi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 Bor\u00e7al\u0131ya v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259r\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fcrc\u00fc-alman h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin yeridirilm\u0259sine qar\u015f\u0131 nota verdi, s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259sinin siyasi yolla h\u0259ll olunmas\u0131n\u0131 t\u0259klif etdi. G\u00fcrc\u00fcstan h\u00f6kum\u0259ti buna raz\u0131l\u0131q verm\u0259di. C\u0259nubi Qafqaz respublikalar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri daha k\u0259skin \u015f\u0259kil alma\u011fa ba\u015flad\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259min problemin beyn\u0259lxalq Istanbul konfrans\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nd\u0131. 1918-ci ilin noyabr\u0131nda \u018flim\u0259rdan bey Top\u00e7uba\u015fovun Antanta d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0130stanbuldak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi x\u00fcsusi memorandumda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilirdi. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 daha geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259-&#8216;Paris s\u00fclh konfrans\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan s\u00fclh n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdu. H\u0259min s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi: Bak\u0131 quberniyas\u0131 (Bak\u0131 dair\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Cavad q\u0259zas\u0131, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131, Quba q\u0259zas\u0131, L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131); Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131 (Yelizavetpol, y\u0259ni G\u0259nc\u0259 q\u0259zas\u0131, Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131, Nuxa q\u0259zas\u0131, \u018fr\u0259\u015f q\u0259zas\u0131, \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131, Qaryagin, y\u0259ni C\u0259bray\u0131l q\u0259zas\u0131, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131, Qazax q\u0259zas\u0131 (bu \u0259razinin \u00fc\u00e7d\u0259 birini t\u0259\u015fkil ed\u0259n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi kimi qal\u0131rd\u0131)); \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 (Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z q\u0259zas\u0131, S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131, habel\u0259 Yeni B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, E\u00e7mi\u0259dzin ve Aleksandropol q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si); Tiflis quberniyas\u0131 (Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131, Tiflis ve S\u0131\u011fnax q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si); Zaqatala mahal\u0131; Da\u011f\u0131stan vilay\u0259ti (K\u00fcr\u0259 ve Samur nahiy\u0259l\u0259rini \u0259hate eden \u0259razinin bir hiss\u0259si, habele D\u0259rb\u0259nd \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 onun \u0259traf\u0131 da daxil olmaqla, Qaytaq-Tabasaran q\u0259zas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si). Bundan ba\u015fqa, Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Tiflis quberniyas\u0131ndak\u0131 Axals\u0131x q\u0259zas\u0131n\u0131n Batum, x\u00fcsus\u0259n Qars \u0259yal\u0259tl\u0259rini d\u0259 \u00f6z \u0259razisin\u0259 daxil etm\u0259y\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t verirdi.<\/p>\n<p>Lakin \u0259razi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini dinc yolla h\u0259ll etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olan Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rini C\u0259nubi Qafqazdan \u00e7\u0131xaran kimi erm\u0259nil\u0259r daha da f\u0259alla\u015fd\u0131lar, \u0259razi iddias\u0131 il\u0259 1918-ci ilin sonunda G\u00fcrc\u00fcstanla apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131nda Lorini v\u0259 onun \u0259traflar\u0131n\u0131 z\u0259bt etdil\u0259r. Erm\u0259nistan Azerbaycan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131na olan iddialar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirdi. Nax\u00e7\u0131vanda bu siyas\u0259tin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1918-ci ilin noyabr\u0131nda Araz T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 bu C\u00fcmhuriyy\u0259t sonra C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 birl\u0259\u015fdirildi. C\u0259nubi Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi m\u00fcbahis\u0259l\u0259rini m\u00fczakir\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, n\u0259hay\u0259t, 1919-cu il aprelin 25-d\u0259 Tiflisd\u0259 konfrans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131. Lakin konkret n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259n Tiflis konfrans\u0131 da iyunda i\u015fini dayand\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b beyn\u0259lxalq v\u0259 daxili v\u0259ziyy\u0259t\u0259 baxmayaraq, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0259razi v\u0259 s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t verirdi. C\u00fcmhuriyy\u0259t H\u00f6kum\u0259ti C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 b\u00fct\u00fcn tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u00f6z n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda saxlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. 1920-ci ilin \u00fcnvan \u2013 t\u0259qvimind\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin t\u0259qdim etdiyi x\u0259rit\u0259 v\u0259 m\u0259lumatlar \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisini \u0259ks etdir\u0259n c\u0259dv\u0259l n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, C\u00fcmhuriyy\u0259tin \u0259razisi 113,9 min kv. km-\u0259 b\u0259rab\u0259r idi (o c\u00fcml\u0259d\u0259n, m\u00fcbahis\u0259siz \u0259razi 97,3 min kv. km; m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi 16,6 min kv. km).Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 q\u0131sa d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u0259razisini v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rini qorumaq sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Lakin Aprel i\u015f\u011fal\u0131 (1920) v\u0259 Azerbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin devrilm\u0259sind\u0259n sonra Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n yeritdiyi ayr\u0131se\u00e7kilik siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri daha da azald\u0131ld\u0131. Yeni yarad\u0131lan Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri 86,6 min kv. km m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0259razisinin 27,2 min kv. km-i Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259n al\u0131nd\u0131.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> V\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q borcu. Milli m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r. <\/strong><\/li>\n<li><strong> \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si. M\u00fcqavil\u0259d\u0259 t\u0259msil olunan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r. Siyasi iqtisadi n\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131n 20-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0&#8220;X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Az\u0259rbaycan sektorunda &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rinlikd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hiss\u0259sinin birg\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si v\u0259 hasil olunan neftin pay \u015f\u0259klind\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si&#8221; haqq\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n 11 \u0259n iri neft \u015firk\u0259ti il\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259. Xalq\u0131n irad\u0259si, \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259kidi il\u0259 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi h\u0259yat\u0131nda taley\u00fckl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 qoydu. Az\u0259rbaycan\u0131 lab\u00fcd f\u0259lak\u0259td\u0259n xilas ed\u0259n dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6lk\u0259nin iqtisadi y\u00fcks\u0259li\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>El\u0259 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n ARDN\u015e-in birinci vitse-prezidenti, mill\u0259t v\u0259kili \u0130lham \u018fliyev dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesin\u0259 c\u0259lb edildi, yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n v\u0259 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259n f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndan oldu. Onun b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 etdiyi bel\u0259 bir m\u00f6hk\u0259m ideya durur: &#8220;Bizim m\u0259qs\u0259dimiz t\u0259kc\u0259 neft hasil etm\u0259k, onu n\u0259ql etm\u0259k, bundan v\u0259sait \u0259ld\u0259 etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t deyildir. Bizim m\u0259qs\u0259dimiz neftd\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00fct\u00fcn m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri h\u0259m siyasi, h\u0259m iqtisadi, h\u0259m d\u0259 ba\u015fqa m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k m\u0259nafeyin\u0259, rifah\u0131na y\u00f6n\u0259ltm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n 1994-c\u00fc ilin yaz\u0131nda v\u0259 yay\u0131ndak\u0131 \u0130stanbul v\u0259 Hyustondak\u0131 son m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 a\u011f\u0131r ke\u00e7di. B\u0259z\u0259n b\u00f6hran anlar\u0131 da olur, m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rin q\u0259buledilm\u0259zliyi ucbat\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131qlar dayand\u0131r\u0131lma m\u0259qam\u0131na \u00e7at\u0131rd\u0131. H\u0259min an\u0131 \u0130lham \u018fliyev bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r: &#8220;Biz xarici \u015firk\u0259tl\u0259r\u0259 deyirdik: siz ayr\u0131-ayr\u0131 \u015firk\u0259tl\u0259rin maraqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 edirsiniz. Biz is\u0259 \u00f6lk\u0259nin v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n maraqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 edirik. \u018fg\u0259r siz s\u0259hv\u0259 yol vers\u0259niz, bu, sizin \u015firk\u0259tin yaln\u0131z bir layih\u0259sind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapacaq, \u0259g\u0259r biz s\u0259hv ets\u0259k, bu s\u0259hv b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259nafeyin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259c\u0259kdir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, biz he\u00e7 c\u00fcr he\u00e7 bir s\u0259hv\u0259 yol ver\u0259 bilm\u0259rik&#8221;. B\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, m\u00fcqavil\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n milli m\u0259nafeyin\u0259 uy\u011fun haz\u0131rland\u0131. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc il sentyabr\u0131n 20-d\u0259 Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=G%C3%BCl%C3%BCstan_saray%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r\">X\u0259z\u0259rin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0sektorundak\u0131 &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rin su qatlar\u0131ndak\u0131 neftin birg\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si haqq\u0131nda &#8220;m\u0259hsulun pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc&#8221; tipli m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259 \u00f6z tarixi, siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; adlanm\u0131\u015f, t\u0259xmin\u0259n 400 s\u0259hif\u0259 h\u0259cmind\u0259 v\u0259 4 dild\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131\u0131r. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 8 \u00f6lk\u0259sinin (Az\u0259rbaycan, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, Rusiya, T\u00fcrkiy\u0259, Norve\u00e7, Yaponiya v\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131) 13 \u0259n m\u0259\u015fhur neft \u015firk\u0259ti (Amoko, BP, MakDermott, Yunokal, ARDN\u015e, LUKoyl, Statoyl, Ekson, T\u00fcrkiy\u0259 Petrollar\u0131, Penzoyl, \u0130to\u00e7u, Remko, Delta) i\u015ftirak etmi\u015fdir. Bununla da &#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221; v\u0259 doktrinas\u0131 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edildi v\u0259 12 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi. \u0130lk d\u0259f\u0259 hesablanm\u0131\u015f \u00e7\u0131xar\u0131labil\u0259n neft ehtiyat\u0131 511 milyon ton olmu\u015f, sonralar qiym\u0259tl\u0259ndirici quyular\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu ehtiyat 730 milyon tona \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 t\u0259l\u0259b olunan s\u0259rmay\u0259 x\u0259rcl\u0259ri 11,5 milyard AB\u015e dollar\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir; \u00fcmumi t\u0259miz g\u0259lird\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na 80%, s\u0259rmay\u0259\u00e7il\u0259rin pay\u0131na 20% d\u00fc\u015f\u00fcr. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259liyyat \u015firk\u0259ti yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 t\u0259sdiq olunmu\u015f vahid proqram \u00fczr\u0259 ARDN\u015e il\u0259 birg\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015fland\u0131. Bu sazi\u015f sonradan d\u00fcnyan\u0131n 19 \u00f6lk\u0259sinin 41 neft \u015firk\u0259ti il\u0259 30-d\u0259k sazi\u015fin imzalanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yol a\u00e7d\u0131. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; h\u0259m karbohidrogen ehtiyatlar\u0131n\u0131n miqdar\u0131na, h\u0259m d\u0259 qoyulan s\u0259rmay\u0259l\u0259rin h\u0259cmin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ba\u011flanan \u0259n iri sazi\u015fl\u0259r siyah\u0131s\u0131na daxil olmu\u015fdur. \u0130mzalanm\u0131\u015f neft sazi\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f 64 milyard AB\u015e dollar\u0131 qoyulu\u015funun 57,6 milyard\u0131 d\u0259niz yataqlar\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 v\u0259 perspektivli strukturlarda axtar\u0131\u015f-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanan vaxtdan Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f yarand\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015fland\u0131. Birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 1995-ci ild\u0259 ilkin neft hasilat\u0131 layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00c7\u0131raq-1 \u00f6z\u00fcl\u00fc q\u0259rb standartlar\u0131na uy\u011fun olaraq b\u0259rpa olundu v\u0259 b\u00f6y\u00fck maillikli quyular\u0131n qaz\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 bu \u00f6z\u00fcl\u00fcn \u00fcst modulu moderniz\u0259 edil\u0259r\u0259k yeni qazma avadanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz olundu. Yeni qazma qur\u011fusu laylara horizontal quyular\u0131n qaz\u0131lmas\u0131na imkan verdi. Maksimal maillikl\u0259 qaz\u0131lm\u0131\u015f A-18 (inhiraf\u0131-5500 m), A-19 (inhiraf\u0131-6300m-d\u0259n art\u0131q) v\u0259 s. istismar quyular\u0131 b\u00f6y\u00fck neft hasilat\u0131 il\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. 1997-ci ild\u0259 \u00c7\u0131raq yata\u011f\u0131ndan neft hasilat\u0131na ba\u015fland\u0131. 1999-cu ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n &#8220;m\u0259nf\u0259\u0259t nefti&#8221; il\u0259 doldurulmu\u015f ilk tanker d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Bu neftin sat\u0131\u015f\u0131ndan \u0259ld\u0259 edil\u0259n valyuta sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft Fonduna daxil olur v\u0259 xalqa fayda verir. \u015eimal istiqam\u0259tind\u0259ki uzunlu\u011fu 231 km, diametri 720 mm olan Bak\u0131-Novorossiysk neft k\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259si b\u0259rpa v\u0259 in\u015fa edilmi\u015fdir v\u0259 ilk d\u0259f\u0259 25 oktyabr 1997-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan nefti Novorossiysk liman\u0131na (Rusiya Federasiyas\u0131na) n\u0259ql olunmu\u015fdur. K\u0259m\u0259r istifad\u0259y\u0259 veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k bu mar\u015frutla 11 milyon 34 min ton neft n\u0259ql edilib.<\/p>\n<p>Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 uzunlu\u011fu 837 km, diametri 530 mm Bak\u0131-Supsa boru k\u0259m\u0259ri in\u015fa edil\u0259r\u0259k, 17 aprel 1999-cu ild\u0259 i\u015f\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130stifad\u0259y\u0259 veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k Bak\u0131-Supsa k\u0259m\u0259ri il\u0259 45 milyon 542 min ton neft n\u0259ql edilib. 1997-ci ild\u0259 respublikada neft hasilat\u0131 9 milyon ton idis\u0259, 2007-ci ild\u0259 bu r\u0259q\u0259m 40 milyon tonu ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p>X\u0259z\u0259rin b\u00f6y\u00fck d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n sah\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259rin k\u0259\u015ffiyyat quyular\u0131n\u0131n qaz\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; (ke\u00e7mi\u015f &#8220;Kaspmorneft&#8221;) yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fusu t\u0259mir v\u0259 moderniz\u0259 edilmi\u015fdir v\u0259 50-475 m d\u0259niz d\u0259rinliyind\u0259 7620 m d\u0259rinliyin\u0259 q\u0259d\u0259r quyu qazmaq imkan\u0131na malikdir. Dig\u0259r qur\u011fu &#8220;\u0130stiqlal&#8221; (ke\u00e7mi\u015f &#8220;\u015eelf-5&#8221;) yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fusu t\u0259mir v\u0259 moderniz\u0259 edil\u0259r\u0259k, 50-700 m d\u0259niz d\u0259rinliyind\u0259 7620 m d\u0259rinliy\u0259 q\u0259d\u0259r quyu qazmaq m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur. Moderniz\u0259 olunmu\u015f qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 &#8220;Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131nda birg\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 6 k\u0259\u015ffiyyat quyusu qaz\u0131ld\u0131, bunlar\u0131n s\u0259h\u0259sind\u0259 sonradan neft ehtiyatlar\u0131 30%-d\u0259n \u00e7ox art\u0131r\u0131ld\u0131. Bu qur\u011fular 1996-c\u0131 ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f &#8220;Kaspian Drillinq Kompani&#8221; m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259ssis\u0259nin t\u0259rkibind\u0259 &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; v\u0259 &#8220;Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131nda \u00f6z i\u015fl\u0259rini u\u011furla davam etdirirl\u0259r. Xarici \u015firk\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn tikilmi\u015f, Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na &#8220;Lider&#8221; qur\u011fusunun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 d\u0259 texnika-texnoloqiya sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1999-cu ilin noyabr\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin \u0130stanbul \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f AT\u018fT-in Sammitind\u0259 AB\u015e, T\u00fcrkiy\u0259, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan prezidentl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan (BTC) &#8220;\u018fsas \u0130xrac Neft K\u0259m\u0259ri&#8221;nin \u00e7\u0259kili\u015fi haqq\u0131nda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 M\u00fcqavil\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. 2002-ci il sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Bak\u0131da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan ixrac neft k\u0259m\u0259rinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 qoyulmu\u015f v\u0259 tikintisin\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. BTC-nin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin G\u00fcrc\u00fcstan hiss\u0259si il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si 2004-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda ba\u015f tutdu. 2006-c\u0131 il iyulun 13-d\u0259 is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 XXI \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck enerji layih\u0259si olan Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259rinin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimi ke\u00e7irildi. BTC istismara veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k Ceyhan liman\u0131ndan 36 milyon 796 min 555 ton Az\u0259rbaycan nefti d\u00fcnya bazarlar\u0131na yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu &#8220;\u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri&#8221;nin texniki-iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259tind\u0259n ba\u015fqa, onun siyasi rolu da b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bel\u0259 ki, bu neft k\u0259m\u0259ri d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin yeni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin, d\u00fcnya xalqlar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259rinin yenid\u0259n qurulmas\u0131na t\u0259kan ver\u0259c\u0259k, Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tinin g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olacaqd\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas prioritetl\u0259r. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan: iqtisadi-siyasi reall\u0131qlar.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\"><strong>Bak\u0131<\/strong><\/a><strong>&#8211;<\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tbilisi\"><strong>Tbilisi<\/strong><\/a><strong>&#8211;<\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ceyhan\"><strong>Ceyhan<\/strong><\/a><strong>\u00a0boru x\u0259tti<\/strong>, Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Neft\">neftinin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r_d%C9%99nizi\">X\u0259z\u0259r d\u0259nizind<\/a>\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan liman\u0131na, oradan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Aral%C4%B1q_d%C9%99nizi\">Aral\u0131q d\u0259nizi<\/a>vasit\u0259sil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>\u00a0bazarlar\u0131na n\u0259qli k\u0259m\u0259rdir. Uzunlu\u011fu 1773 kilometrdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycandan<\/a>\u00a0(449 km),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstandan<\/a>\u00a0(235 km) v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259d<\/a>\u0259n (1059 km) ke\u00e7ir. Boru x\u0259ttinin diametri Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 daxilind\u0259 42 d\u00fcym (106,68 santimetr), G\u00fcrc\u00fcstanda is\u0259 46 d\u00fcymd\u00fcr (116,84 santimetr). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Ceyhan D\u0259niz Terminal\u0131na do\u011fru son hiss\u0259sind\u0259 e\u011fimden \u00f6t\u0259ri boru x\u0259ttinin diametri azalaraq 34 d\u00fcym\u0259 (86,36 santimetr) enir. 1994-c\u00fc ilin sentyabr ay\u0131nda Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti<\/a>\u00a0il\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 11 b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259ti aras\u0131nda X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Az\u0259rbaycan sektorundak\u0131 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99ri-%C3%87%C4%B1raq-G%C3%BCn%C9%99%C5%9Fli\">Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli<\/a>&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n istifad\u0259 edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; adlanan m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan boru x\u0259ttid\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqazda<\/a>\u00a0\u0259n b\u00f6y\u00fck lahiy\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Axalkalaki-Qars_(BTAQ)\">Bak\u0131-Tbilisi-Axalkalaki-Qars (BTAQ)<\/a>d\u0259miryolu lahiy\u0259sidir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycana hakim olan respublika\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0idi. X\u00fcsusil\u0259 1920 v\u0259 1930-cu ill\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n Stalin siyas\u0259ti Sovetl\u0259r Birliyi daxilind\u0259 bir \u00e7ox etnik altqrupun ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015fdi. \u00d6z\u00fcn\u00fcn hegemon g\u00fcc\u00fcn\u00fc istifad\u0259 ed\u0259n Rusiya enerji sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259ki t\u0259bii ehtiyatlar\u0131n istifad\u0259sini \u00f6z lehin\u0259 olacaq bir \u015f\u0259kild\u0259 planlay\u0131b t\u0259tbiq etmi\u015fdi. X\u00fcsusil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r_d%C9%99nizi\">X\u0259z\u0259r d\u0259nizi<\/a>\u00a0\u0259traf\u0131nda \u00e7\u0131xar\u0131lan neft v\u0259 t\u0259bii qaz\u0131n d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n boru x\u0259ttl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 Rusiyadan ke\u00e7irdi. Bel\u0259likl\u0259 Rusiya Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin enerji m\u00f6vzusunda m\u00fcst\u0259qil h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259 qabiliyy\u0259tl\u0259rini b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan neft v\u0259 t\u0259bii qaz\u0131n\u0131n d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn alternativ bir yol axtarmas\u0131 da yen\u0259 Sovetl\u0259r Birliyi d\u00f6vr\u00fcn\u0259, 1980-ci ill\u0259rin sonuna t\u0259sad\u00fcf edir. Bu d\u00f6vrd\u0259 SSR\u0130 \u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fc tamamlamaq \u00fczr\u0259 olan z\u0259if bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrilir v\u0259 birliyi meydana g\u0259tir\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259r biri \u00f6z yolunu se\u00e7ir. AB, ba\u015fda olmaqla Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 Qafqaz v\u0259 Orta Asiyan\u0131n t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rini Rusiyan\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xaraq \u00f6zl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n istismar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131z\u011f\u0131n i\u015f apar\u0131rd\u0131lar. 1989-cu ild\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ramco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ramco<\/a>\u00a0adl\u0131 \u0130ngilis neft \u015firk\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Stiv_Remp&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Stiv Rempin<\/a>\u00a0Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259siyl\u0259 BTC lahiy\u0259sinin realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259rin \u0259sas\u0131 qoyulur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_D%C3%B6vl%C9%99t_Neft_%C5%9Eirk%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti<\/a>\u00a0(ARDN\u015e), 1990-c\u0131 ild\u0259 Rempd\u0259n Az\u0259rbaycan neftinin Q\u0259rb\u0259 sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259diyl\u0259 b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259tl\u0259riyl\u0259 t\u0259maslarda olmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir. Remp \u0259vv\u0259lc\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/British_Petroleum\">British Petroleum<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>) il\u0259 \u0259laq\u0259 qurur. D\u0259rhal 1991-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Amoco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Amoco<\/a>\u00a0adl\u0131 bir ba\u015fqa AB\u015e-\u0131n neft n\u0259h\u0259ngi d\u0259 d\u00f6vr\u0259y\u0259 girir. H\u0259min ilin 30 avqustunda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini elan edir. Bunun d\u0259rhal ard\u0131ndan da Az\u0259rbaycan v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0aras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda<\/a>\u00a0m\u00fcharib\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 neft m\u00f6vzusundak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r bir m\u00fcdd\u0259t dondurulur.<\/p>\n<p>1992-ci ilin sonunda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">ARDN\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=BOTA%C5%9E&amp;action=edit&amp;redlink=1\">BOTA\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Pennzoil&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Pennzoil<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Amoco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Amoco<\/a>\u00a0aras\u0131nda Bak\u0131dan G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n liman \u015f\u0259h\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Supsa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Supsaya<\/a>, Rusiyan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Novorossiysk\">Novorossiysk<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rin\u0259 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan liman\u0131na \u00e7\u0259kil\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7 ayr\u0131 boru x\u0259tti \u00fcz\u0259rin\u0259 ara\u015fd\u0131rmalara ba\u015flanmas\u0131 haqq\u0131nda raz\u0131la\u015fma imzalan\u0131r. 1993-c\u00fc ilin 11 iyununda Az\u0259rbaycan prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fb%C3%BClf%C9%99z_El%C3%A7ib%C9%99y\">\u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y<\/a>\u00a0Q\u0259rbin bir \u00e7ox neft firmas\u0131yla neft sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf etdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259diyl\u0259 bir m\u00fcqavil\u0259 imzalay\u0131r. Lakin bundan c\u0259mi bir h\u0259ft\u0259 sonra 18 iyunda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Az%C9%99rbaycan_DTK&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Az\u0259rbaycan DTK<\/a>\u00a0eks ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan olan v\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leonid_Brejnev\">Brejnev<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Politb%C3%BCro&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Politb\u00fcro<\/a>\u00a0\u00fczv\u00fc olmu\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015fi h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 El\u00e7ib\u0259y s\u00fcrg\u00fcn\u0259 getm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00e7evrili\u015fd\u0259n sonra neft raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 l\u0259\u011fv edir. Aradan bir ild\u0259n \u00e7ox m\u00fcdd\u0259t ke\u00e7dikd\u0259n sonra 1994-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsrin_M%C3%BCqavil%C9%99si\">\u018fsrin M\u00fcqavil\u0259si<\/a>\u00a0olaraq adland\u0131r\u0131lan neft raz\u0131la\u015fmas\u0131 imzalan\u0131r. Bunun ard\u0131ndan, b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259tl\u0259ri \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn daha s\u0259rf\u0259li olan \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 neft istehsal\u0131na ba\u015flay\u0131rlar. Bak\u0131-Ceyhan x\u0259tti is\u0259 uzun bir m\u00fcdd\u0259t sanki unudulur.<\/p>\n<p>1998-ci ilin oktyabr ay\u0131nda AB\u015e, Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ankara_B%C9%99yannam%C9%99sini&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ankara B\u0259yannam\u0259sini<\/a>\u00a0imzalamaqla Bak\u0131-Ceyhan boru x\u0259ttin\u0259 d\u0259st\u0259k verirl\u0259r. Bu vaxt Amerika h\u00f6kum\u0259ti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>-y\u0259 Bak\u0131-Ceyhan x\u0259ttinin tikintisi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. BP is\u0259 israrla bu \u0131ahiy\u0259nin iqtisadi olaraq s\u0259rf\u0259li olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirirdi. 1999-cu ilin aprel ay\u0131nda Bak\u0131-Supsa boru k\u0259m\u0259ri f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131r. G\u00fcrc\u00fcstan k\u0259m\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259ki b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r edir. BP T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6k\u00fcm\u0259ti il\u0259 bir \u00e7ox g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259l\u0259rin ard\u0131ndan Bak\u0131 &#8211; Ceyhan boru x\u0259ttin\u0259 d\u0259st\u0259k verdiyini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. Lakin bu k\u0259m\u0259rin geopolitik deyil, ticari bir lahiy\u0259 oldu\u011funu elan edir. Bak\u0131-Ceyhan il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 1999-cu ilin Noyabr ay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_v%C9%99_%C6%8Fm%C9%99kda%C5%9Fl%C4%B1q_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>\u00a0konfrans\u0131d\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin liderl\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E_prezidenti\">AB\u015e prezidenti<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bill_Klinton\">Bill Klintonun<\/a>\u00a0da imza atd\u0131\u011f\u0131 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259 bu lahiy\u0259y\u0259 d\u0259st\u0259k verdikl\u0259rini a\u00e7\u0131qlay\u0131rlar v\u0259 k\u0259m\u0259rin ad\u0131 Bak\u0131-Tiflis-Ceyhan olaraq d\u0259yi\u015fdirilir. Yen\u0259 eyni konfransda Bak\u0131dan \u018frzuruma q\u0259d\u0259r olan t\u0259bii qaz boru x\u0259ttinin tikilm\u0259si bar\u0259sind\u0259 d\u0259 raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 olunur. Bu x\u0259ttl\u0259 Az\u0259rbaycana aid\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eahd%C9%99niz\">\u015eahd\u0259niz<\/a>yata\u011f\u0131ndan t\u0259bii qaz\u0131n ixrac\u0131 planlanla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Bu konfrans\u0131n ard\u0131ndan BTC boru x\u0259tti il\u0259 \u0259laq\u0259dar i\u015fl\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirildi. Aradan ke\u00e7\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 neft boru k\u0259m\u0259rinin tikintisin\u0259 laz\u0131m olan h\u0259r c\u00fcr \u00f6n i\u015f g\u00f6r\u00fcld\u00fc v\u0259 10 Sentyabr 2003-c\u00fc ild\u0259 boru x\u0259ttinin in\u015fas\u0131na ba\u015fland\u0131. 17 Sentyabr 2002-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda boru x\u0259ttinin ba\u015fland\u0131\u011f\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0boru x\u0259ttinin ke\u00e7diyi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 t\u0259m\u0259latma m\u0259rasimi ke\u00e7irildi. 10 \u0130yun 2003-c\u00fc ild\u0259 sayca alt\u0131nc\u0131 d\u0259f\u0259 ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C3%9C%C3%A7_D%C9%99nizin_Hekay%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u00dc\u00e7 D\u0259nizin Hekay\u0259si<\/a>\u00a0adl\u0131 konfransda T\u00fcrkiy\u0259 prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fhm%C9%99d_Necd%C9%99t_Sez%C9%99r\">\u018fhm\u0259d Necd\u0259t Sez\u0259r<\/a>\u00a0etdiyi \u00e7\u0131x\u0131\u015fda BTC x\u0259ttinin n\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259tli oldu\u011funu bir daha vur\u011fulayaraq, bu x\u0259tt\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n da daxil edilm\u0259sinin vacib oldu\u011funu bildirdi. Az\u0259rbaycan b\u00fcdc\u0259sinin g\u0259lirinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0%50i neft ixrac\u0131ndan g\u0259lm\u0259kd\u0259dir. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn ixracat\u0131n\u0131n 90 faizini neft v\u0259 t\u0259bii qaz t\u0259\u015fkil edir. Neft v\u0259 t\u0259bii qazdan bu c\u00fcr as\u0131l\u0131 olan bir \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u0259hsullar\u0131 n\u0259ql ed\u0259c\u0259k boru x\u0259ttl\u0259ri son d\u0259r\u0259c\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistanla aras\u0131nda olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fcz\u00fcnd\u0259n, h\u0259m\u00e7inin AB\u015e-\u0131n \u0130ran v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqeyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bak\u0131-Ceyhan boru x\u0259ttinin uzunlu\u011fu G\u00fcrc\u00fcstan \u00fcz\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k daha da uzanm\u0131\u015f v\u0259 c\u0259mi 1760 kilometri \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fcr. Boru k\u0259m\u0259rinin \u00f6t\u00fcrm\u0259 qabiliyy\u0259ti g\u00fcnd\u0259 bir milyon barel neftdir. BTC boru k\u0259m\u0259rl\u0259rinin obyektl\u0259rin\u0259 daxildir:<\/p>\n<ul>\n<li>8 nasos stansiyas\u0131 (Az\u0259rbaycanda 2, G\u00fcrc\u00fcstanda 2, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 4)<\/li>\n<li>2 aral\u0131q \u0259rsinburaxma stansiyas\u0131<\/li>\n<li>1 t\u0259zyiqazaltma stansiyas\u0131<\/li>\n<li>101 ki\u00e7ik siyirtm\u0259<\/li>\n<\/ul>\n<p>Boru k\u0259m\u0259rinin diametri Az\u0259rbaycanda v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n 42\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%BCym\">d\u00fcymd<\/a>\u00fcr. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 boru k\u0259m\u0259rinin diametri 46 d\u00fcymd\u00fcr. Boru k\u0259m\u0259rinin diametri T\u00fcrkiy\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ceyhan_d%C9%99niz_terminal%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ceyhan d\u0259niz terminal\u0131na<\/a>\u00a0en\u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 eni\u015f boyu hiss\u0259d\u0259 34 d\u00fcym\u0259d\u0259k azal\u0131r.<\/p>\n<p>Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan Boru k\u0259m\u0259ri Kompani (BTC Ko) \u015firk\u0259ti b\u00fct\u00f6vl\u00fckl\u0259 boru k\u0259m\u0259rinin tikintisin\u0259 v\u0259 istismar\u0131na cavabdehdir. Bu, 11 s\u0259hmdar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil olunaraq korporasiya kimi qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f birg\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259dir, \u015firk\u0259tin \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hmdar\u0131 olan BP t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur. BTC boru k\u0259m\u0259rinin neftl\u0259 doldurulmas\u0131na 2005-ci il may ay\u0131n\u0131n 10-da ba\u015flan\u0131ld\u0131 v\u0259 neft Ceyhan terminal\u0131na 2006-c\u0131 ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 \u00e7atd\u0131. K\u0259m\u0259rin doldurulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259xmin\u0259n 10 milyon barel neft t\u0259l\u0259b olunurdu. Bu k\u0259m\u0259rl\u0259 n\u0259ql edilmi\u015f ixrac xam nefti y\u00fckl\u0259nmi\u015f ilk tanker 2006-c\u0131 ilin iyun ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 yola sal\u0131nd\u0131. BTC boru k\u0259m\u0259ri layih\u0259sinin ilkin qiym\u0259ti 2,95 milyard AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulsa da, sonda bu r\u0259q\u0259m 4,3 milyard dollara \u00e7at\u0131b, bank kreditl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 ald\u0131qda is\u0259 bu x\u0259rcl\u0259rin 5 milyard dollar\u0131 \u00f6td\u00fcy\u00fc \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. Layih\u0259nin bahala\u015fmas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bi var. Bunlardan biri tikinti xidm\u0259tl\u0259rinin qiym\u0259tinin artmas\u0131d\u0131r ki, bu da neft v\u0259 ba\u015fqa enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n qiym\u0259tinin artmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Bundan ba\u015fqa, \u0259lav\u0259 x\u0259rcl\u0259r boru k\u0259m\u0259rinin G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 tikintisi zaman\u0131 meydana \u00e7\u0131x\u0131b. G\u00fcrc\u00fcstanda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Borjomi_d%C9%99r%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Borjomi d\u0259r\u0259sinin<\/a>\u00a0ekoloji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaranm\u0131\u015f qalmaqal m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda tikinti i\u015fl\u0259rinin 45 g\u00fcn dayanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. N\u0259tic\u0259d\u0259 t\u0259bi\u0259ti m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259xmin\u0259n 100 milyon dollar \u0259lav\u0259 v\u0259sait s\u0259rf olunub. BTC-nin T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259ki tikintisi il\u0259 ba\u011fl\u0131 BTC Co. boru k\u0259m\u0259ri \u015firk\u0259tinin s\u0259hmdarlar\u0131na 333 milyon dollar h\u0259cmind\u0259 \u0259lav\u0259 v\u0259sait ay\u0131rmal\u0131 olub. K\u0259m\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259 hiss\u0259sini tik\u0259n BOTA\u015e \u015firk\u0259ti x\u0259rcl\u0259rin artmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini sifari\u015f\u00e7inin- BP-nin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 layih\u0259nin dizayn\u0131na d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin \u0259traf m\u00fchitin qorunmas\u0131na dair \u0259lav\u0259 i\u015fl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si il\u0259 izah edib. Qeyd ed\u0259k ki, BTC-nin tikintisi T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259finin g\u00fcnah\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n yuban\u0131b. \u00d6nc\u0259 neftl\u0259 dolu ilk tankerin Ceyhandan 2005-ci ilin mart\u0131nda yola d\u00fc\u015f\u0259c\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Sonra bu tarix m\u00fcvafiq olaraq 15 may 2005-ci il, 1 oktyabr 2005-ci il, mart 2006-ci il, 31 may 2006-c\u0131 il\u0259 ke\u00e7irilib. Sonda Az\u0259rbaycan neftini da\u015f\u0131yan ilk tanker Ceyhandan 2 iyun 2006-c\u0131 ild\u0259 yola d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Sosial-iqtisadi siyas\u0259t.<\/strong><\/li>\n<li><strong>BMT v\u0259 Az\u0259rbaycan. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n qeyri-daimi \u00fczv\u00fc kimi.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra yaran\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il mart\u0131n 2-d\u0259 BMT-nin \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair 822, 853, 874, 884 n\u00f6mr\u0259li q\u0259tnam\u0259l\u0259ri q\u0259bul edib. H\u0259r bir q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunub. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259sdiq ed\u0259n bu d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259rhal at\u0259\u015fk\u0259sin elan olunmas\u0131, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 v\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb.q\u0259tnam\u0259l\u0259rin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 indiy\u0259d\u0259k yerin\u0259 yetirilm\u0259yib. Az\u0259rbaycanda humanitar v\u0259ziyy\u0259tin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259\u015fm\u0259si, qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n 1 milyondan ke\u00e7diyind\u0259n d\u0259rin narahatl\u0131q hissi ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131 (BA)\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7irdiyi 85-ci plenar iclas\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycanda olan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 beyn\u0259lxalq yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259 (A\/RES\/48\/114) q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 BMT-nin T\u015e-n\u0131n S\u0259dri v\u0259 BMT Ba\u015f Katibi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, suverenliyini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f AT\u018fT-in Minsk Qrupunun s\u0259yl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 bir s\u0131ra b\u0259yanatlarla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ild\u0259n ba\u015flayaraq BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 &#8220;BMT v\u0259 AT\u018fT aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259) t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n i\u015fi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir. Bel\u0259 ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 BMT BA-n\u0131n 49-cu v\u0259 50-ci sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. O, h\u0259m\u00e7inin,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ilin sentyabr ay\u0131nda BMT-nin Minillik Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. \u00dcmummilli lider \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda qlobalizasiya m\u00f6vzusuna toxunmu\u015f v\u0259 qlobalizasiyan\u0131n m\u00fcsb\u0259t inki\u015faf\u0131, h\u0259m\u00e7inin C\u0259nubi Qafqazda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda o vaxt Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f Naziri olan c\u0259nab\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0BMT BA-n\u0131n 58-ci sessiyas\u0131nda milli sosial-iqtisadi inki\u015faf v\u0259 regional v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hdidl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n \u00fcmumi m\u00fczakir\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. \u00d6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 respublikam\u0131z\u0131n maraq dair\u0259sind\u0259 olan bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 toxunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259hz BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n prinsipial m\u00f6vqeyi say\u0259sind\u0259 2004-c\u00fc il 23 noyabrda BA-n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 v\u0259ziyy\u0259t&#8221; adll\u0131 163 n\u00f6mr\u0259li b\u0259nd daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 BA-n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015f bu b\u0259nd Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi m\u0259skunla\u015fd\u0131rma f\u0259aliyy\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli add\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin bir \u00e7ox x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P), BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131, BMT-nin U\u015faq Fondu, BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131, S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131, \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT-nin Qad\u0131nlar Fondu, Atom Enerjisi \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Agentlik, N\u00fcv\u0259 S\u0131naqlar\u0131n\u0131n H\u0259rt\u0259r\u0259fli Qada\u011fan olunmas\u0131 haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 s. qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan v\u0259 BMT-nin U\u015faq Fondu (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>) aras\u0131nda olan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259 qa\u00e7q\u0131n u\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259l\u0259r aras\u0131nda v\u0259ziyy\u0259tin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 b\u0259rq\u0259rar olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>-in \u0130cra Hey\u0259tinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Az\u0259rbaycan Qad\u0131nlar\u0131n statusu haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur (2000-2002). Az\u0259rbaycan h\u0259m\u00e7inin Komissiyan\u0131n &#8220;H\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 girov g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n azad edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; illik q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259sinin \u0259sas sponsorudur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurumlar\u0131 qismind\u0259 BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P) v\u0259 BMT-nin S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131 (S\u0130N) il\u0259 x\u00fcsusi \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 malikdir. M\u00fcxt\u0259lif layih\u0259 v\u0259 proqramlar ya\u015fay\u0131\u015f standartlar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259, iqtisadiyyat\u0131n struktur t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 d\u0259, BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n B\u0259rpa v\u0259 Yenid\u0259nqurma Agentliyinin (ARRA) v\u0259 \u0259razil\u0259rin Minalardan T\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 Milli Agentliyin (ANAMA) imkanlar\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si yolu il\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259n sonrak\u0131 b\u0259rpa prosesin\u0259 b\u00f6y\u00fck yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 ARRA-n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 D\u00fcnya Bank\u0131, BMT\u0130P, BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR), Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n (A\u0130) M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyin\u0259 Texniki Yard\u0131m\u0131 (TAC\u0130S) proqram\u0131 v\u0259 s. h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u00f6z siyasi v\u0259 iqtisadi sistemini yenil\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, \u00f6lk\u0259nin m\u00fcasir norma v\u0259 standartlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 inki\u015faf etm\u0259sini \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fck hesab edir. Bu prosesin m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259si kimi demokratik infrastrukturun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, geni\u015f \u015f\u0259ffafl\u0131q, q\u0259rar q\u0259bulu v\u0259 siyasi m\u00fczakir\u0259l\u0259r prosesind\u0259 ictimaiyy\u0259tin inki\u015faf\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k olar. Yeni i\u015f yerl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P siyasi v\u0259 dig\u0259r m\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259rin x\u00fcsusi sektorda effektiv inki\u015faf\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 yard\u0131m edir. Struktur islahatlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P Az\u0259rbaycanda x\u00fcsusi sektorda proqram\u0131n icras\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar D\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni aqressiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda 1 milyon qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r m\u00f6vcuddur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259n b\u0259ri Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR) il\u0259 birg\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti davam etdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin vacibliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNESKO) il\u0259 geni\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n YUNESKO n\u0259zdind\u0259 Milli Komissiyas\u0131 t\u0259sis edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif nazirlik v\u0259 qurumlar\u0131 BMT sistemind\u0259 olan m\u00fcvafiq qurumlarla s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r (m\u0259s: Az\u0259rbaycan S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyi v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259ti narahat ed\u0259n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r il\u0259 \u0259laq\u0259dar BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259rin kosponsorudur. Milli n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u00f6z t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 b\u0259zi q\u0259tnam\u0259l\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bel\u0259likl\u0259, BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komissiyas\u0131n\u0131n (CHR) 58-60-c\u0131 sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f &#8220;\u0130tkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r&#8221; adl\u0131 q\u0259tnam\u0259 layih\u0259si t\u0259klif edilmi\u015fdir. CHR t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f bu Q\u0259tnam\u0259nin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq normalar\u0131 \u0259sas\u0131nda q\u0259bul edilm\u0259kl\u0259, beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k m\u0259qs\u0259dini g\u00fcdm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin m\u00fcvafiq orqan v\u0259 qurumlar\u0131na \u00f6z namiz\u0259dl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259, bu orqanlara se\u00e7kil\u0259rd\u0259 aktiv i\u015ftirak edir. \u018fvv\u0259l qeyd edildiyi kimi, Az\u0259rbaycan UN\u0130CEF-in \u0130cra Hey\u0259tinin 1995-1997, 1998-2000-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259, Qad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n 2000-2002-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 v\u0259 BMT-nin Davaml\u0131 \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 Komissiyas\u0131n\u0131n 2002-2004-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan 2003-2005-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015euras\u0131n\u0131n (ECOSOC) \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Son 4 ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r\u0259 verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda, onun qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 apar\u0131lan m\u00fcbariz\u0259d\u0259 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak\u0131 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilm\u0259lidir. Bu bax\u0131mdan respublikam\u0131z BMT T\u015e-n\u0131n Terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 Komit\u0259si il\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259r\u0259k, h\u0259min Komit\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycanda terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda m\u00fcvafiq hesabatlar t\u0259qdim etmi\u015fdir (S\/2001\/1325, S\/2002\/1022, S\/2003\/1085).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 qorunmas\u0131nda, davaml\u0131 inki\u015faf v\u0259 demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259 prosesind\u0259 BMT-nin vacib rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Az\u0259rbaycan BMT-nin XXI \u0259srd\u0259 olacaq t\u0259hdid v\u0259 probleml\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apara bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n iki illiy\u0259 (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>) qeyri-daimi \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na iki illiy\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 17 raundluq s\u0259sverm\u0259d\u0259n sonra se\u00e7ilmi\u015fdir. S\u0259sverm\u0259nin ilk raundu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/21_oktyabr\">21 oktyabrda<\/a>\u00a0olmu\u015fdur. H\u0259min s\u0259sverm\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a074, r\u0259qibl\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a067,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Macar%C4%B1stan\">Macar\u0131stan<\/a>\u00a0is\u0259 54 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Ancaq yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn (129 s\u0259s)\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanla<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0n\u00f6vb\u0259ti raunda qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130kinci raundda is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a097,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0is\u0259 90 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Yet\u0259rsay yen\u0259 d\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc raundda da yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan \u00fcmidini 4-c\u00fc raunda ba\u011flay\u0131b. Daha sonra s\u0259sverm\u0259 9-cu raundad\u0259k qalib m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmadan davam edib. Ax\u0131rda is\u0259 s\u0259sverm\u0259nin bazar ert\u0259si g\u00fcn\u00fc &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0davam etdirilm\u0259si q\u0259rar\u0131na g\u0259linib.<\/p>\n<p>C\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc sonuncu raundda Az\u0259rbaycan 113-77 nisb\u0259tind\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ets\u0259 d\u0259, yet\u0259rsay (129 s\u0259s v\u0259 ya s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin 2\/3-n\u00fcn s\u0259si) olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259sverm\u0259 bazar ert\u0259sin\u0259d\u0259k &#8211; oktyabr\u0131n 24-d\u0259k t\u0259xir\u0259 sal\u0131n\u0131b.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0s\u0259sverm\u0259 yenid\u0259n ke\u00e7irilib. S\u0259h\u0259r sessiyas\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n 10-cu raund s\u0259sverm\u0259d\u0259 d\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 bo\u015f qalan 5-ci yer m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259yib.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0110,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0is\u0259 83 s\u0259s toplay\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniyan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 namiz\u0259dliyini geri g\u00f6t\u00fcrm\u0259sind\u0259n sonra yegan\u0259 namiz\u0259d kimi son s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0155 s\u0259s toplayaraq n\u00f6vb\u0259ti iki il \u0259rzind\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131nda qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck h\u00fcququ qazanm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015euraya \u00fczvl\u00fcy\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci il yanvar ay\u0131ndand\u0131r. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda qeyri-daimi \u00fczv\u00fc kimi ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_yanvar\">4 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ild\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan may\u0131n 1-d\u0259n etibar\u0259n is\u0259 BMT T\u015e-y\u0259 s\u0259drlik etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan s\u0259drlik estafetini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>-dan alm\u0131\u015f v\u0259 bir ay sonra &#8211; iyunun 1-d\u0259 is\u0259 s\u0259drliyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87in\">\u00c7in<\/a>\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259drliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 BMT T\u015e 13 a\u00e7\u0131q, 16 qapal\u0131 iclas ke\u00e7irmi\u015fdir. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 BMT T\u015e-nin 2-si\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sudan\">Sudandak<\/a>\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259, 1-i is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qvineya-Bisau\">Qvineya-Bisaudak<\/a>\u0131 h\u0259rbi \u00e7evrili\u015f\u0259 dair olmaqla 3 q\u0259tnam\u0259si; habel\u0259 m\u0259tbuat \u00fc\u00e7\u00fcn 7 b\u0259yanat\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n ilk daxil oldu\u011fu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat. Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fczv oldu\u011fu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan v\u0259 \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Tarixi ke\u00e7mi\u015fi, dini, m\u0259d\u0259ni v\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259ri il\u0259 islam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259si olan Az\u0259rbaycan\u0131n 1991-ci ilin dekabr ay\u0131nda \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na (\u0130KT) \u00fczv olmas\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 respublikam\u0131z\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda yeni \u00fcf\u00fcql\u0259r a\u00e7d\u0131. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan \u0130KT v\u0259 ona \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ard\u0131c\u0131l d\u0259st\u0259yin\u0259 nail oldu. \u0130lkin vaxtlar\u0131nda \u0130KT Ba\u015f katibliyi Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 respublikam\u0131z\u0131n m\u00f6vqeyini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n b\u0259yanatlar verdiyi halda, daha sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0130KT konfranslar\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si haqq\u0131nda k\u0259s\u0259rli q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir. Bu q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>\u0130KT xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 1993-c\u00fc ild\u0259 Kara\u00e7id\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f XXI, 1994-c\u00fc ild\u0259 Kasablankada ke\u00e7irilmi\u015f XXII, 1995-ci ild\u0259 Konakrid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f XXIII konfranslar\u0131 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 haqq\u0131nda q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir. \u0130KT xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 1996-c\u0131 ild\u0259 Cakartada ke\u00e7irilmi\u015f XXIV konfrans\u0131nda m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259nin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k, &#8220;Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc haqq\u0131nda&#8221; adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. O vaxtdan etibar\u0259n xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn konfranslar\u0131nda bu q\u0259bild\u0259n olan q\u0259tnam\u0259l\u0259rin ad\u0131 d\u0259yi\u015film\u0259z qalm\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130KT d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 1997-ci ild\u0259 Tehranda ke\u00e7irilmi\u015f VIII, 2000-ci ild\u0259 Dohada ke\u00e7irilmi\u015f IX v\u0259 2003-c\u00fc ild\u0259 Malayziyan\u0131n Putracaya \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f X konfranslar\u0131 eyni adl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, son q\u0259tnam\u0259l\u0259r xeyli t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f, yeni b\u0259ndl\u0259r \u0259lav\u0259 edilmi\u015fdir: &#8220;B\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259cav\u00fczkar\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq ed\u0259n v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 davam etdirm\u0259y\u0259 imkan yaradan silah v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f s\u00fcrsat\u0131 t\u0259chizat\u0131ndan imtina etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r; \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisi h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131n tranziti \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259m\u0259lidir; \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 d\u00fcnya birliyinin dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rini Erm\u0259nistan t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259sirli siyasi v\u0259 iqtisadi t\u0259zyiql\u0259rd\u0259n istifad\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edir; hesab edir ki, Az\u0259rbaycan ona d\u0259ymi\u015f ziyana g\u00f6r\u0259 kompensasiya almaq h\u00fcququna malikdir v\u0259 bu ziyan\u0131n tam \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6d\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259suliyy\u0259ti Erm\u0259nistan\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyur; bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fczr\u0259 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00f6vqeyi bar\u0259d\u0259 AT\u018fT-in haz\u0131rk\u0131 s\u0259drin\u0259 m\u0259lumat verm\u0259sini \u0130KT Ba\u015f katibind\u0259n t\u0259l\u0259b edir&#8221; v\u0259 s.<\/p>\n<p>\u0130KT D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259kc\u0259 bu ilin oktyabr ay\u0131nda Putracayada ke\u00e7irilmi\u015f X Zirv\u0259 Konfrans\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan-\u0130KT m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin haz\u0131rk\u0131 v\u0259ziyy\u0259tinin \u0259yani g\u00f6st\u0259ricisidir. Konfrans qeyd edil\u0259n siyasi q\u0259tnam\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na iqtisadi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131, bir milyonad\u0259k \u0259halinin \u00f6z yurdundan zorla qovulmas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015fay\u0259t olunan \u0259m\u0259ll\u0259ri pisl\u0259nilir, \u00f6lk\u0259nin tarixi \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 \u00e7\u0259tin v\u0259 b\u00f6hranl\u0131 vaxtda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 il\u0259 tam h\u0259mr\u0259ylik ifad\u0259 olunur, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259zab-\u0259ziyy\u0259tini y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, islam qurumlar\u0131na v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u00fcraci\u0259t edilir ki, respublikam\u0131za laz\u0131mi iqtisadi, maliyy\u0259 v\u0259 humanitar yard\u0131m g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Konfrans \u00f6lk\u0259mizl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0259n\u0259d &#8211; &#8220;Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 islam tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin m\u0259hv edilm\u0259si v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; q\u0259tnam\u0259ni q\u0259bul etmi\u015fdir. Geni\u015f v\u0259 \u0259hat\u0259li preambula v\u0259 7 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t bu q\u0259tnam\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131m\u0131zdak\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 tarixi abid\u0259l\u0259rimizin m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Konfrans \u0130KT Ba\u015f katibinin bu haqda m\u00fcvafiq hesabat\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 islam sivilizasiyas\u0131n\u0131n tam m\u0259hvin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f v\u0259h\u015fi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini ciddi sur\u0259td\u0259 pisl\u0259mi\u015f, BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rinin Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd-\u015f\u0259rtsiz v\u0259 m\u00fctl\u0259q yerin\u0259 yetirilm\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015f, probleml\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00f6vqeyi bar\u0259d\u0259 BMT, AT\u018fT v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u0259lumat verm\u0259sini \u0130KT Ba\u015f katibind\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Respublikam\u0131zla ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn q\u0259tnam\u0259 layih\u0259l\u0259rinin t\u0259qdim etdiyimiz \u015f\u0259kild\u0259, m\u00fcbahis\u0259siz, he\u00e7 bir d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 t\u0259fti\u015f\u0259 m\u0259ruz qalmadan q\u0259bul olunmas\u0131 bir daha t\u0259sdiq edir ki, islam al\u0259mi probleml\u0259rimizl\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bizi d\u00f6nm\u0259d\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259yir. Bu da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 d\u00fczg\u00fcn qurulmu\u015f xarici siyas\u0259timizin n\u0259tic\u0259sidir. Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0130KT d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 1994-c\u00fc ild\u0259 Kasablankada ke\u00e7irilmi\u015f VII v\u0259 1997-ci ild\u0259 Tehranda ke\u00e7irilmi\u015f VIII zirv\u0259 konfranslar\u0131nda \u015f\u0259xsi i\u015ftirak\u0131, oradak\u0131 nitqi v\u0259 ke\u00e7irdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri islam al\u0259mind\u0259 geni\u015f reaksiyaya s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u0130KT-nin sabiq Ba\u015f katibi \u0130zz\u0259ddin \u0130raqi d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Tehran zirv\u0259 konfrans\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti il\u0259 ke\u00e7irdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sora jurnalistin sual\u0131na verdiyi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 cavab fikrimiz\u0259 \u0259yani s\u00fcbutdur: &#8220;M\u0259n f\u0259xr edir\u0259m ki, Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcm, onun fikirl\u0259rini dinl\u0259dim. F\u0259xr edir\u0259m ki, o, t\u0259\u015fkilat\u0131m\u0131z\u0131n i\u015fin\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t verdi. Biz t\u0259\u015fkilat\u0131m\u0131z\u0131n Az\u0259rbaycanla \u0259laq\u0259l\u0259rinin daha da s\u0131xla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259limizd\u0259n g\u0259l\u0259ni ed\u0259c\u0259yik&#8230; M\u0259n c\u0259nab Prezidenti \u0259min etdim ki, \u0130KT h\u0259mi\u015f\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259 olmu\u015f v\u0259 bundan sonra da olacaqd\u0131r. M\u0259n c\u0259nab Prezidenti h\u0259m\u00e7inin \u0259min etdim ki, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011faldan azad edilm\u0259si bizim d\u0259yi\u015fm\u0259z m\u00f6vqeyimizdir. M\u0259n bel\u0259 hesab edir\u0259m ki, Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130KT il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259si Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin b\u00f6y\u00fck z\u0259kaya, a\u011f\u0131la malik oldu\u011funa d\u0259lal\u0259t edir&#8221;.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130KT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131m\u0131r, respublikam\u0131za m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6st\u0259ril\u0259n humanitar, texniki v\u0259 s. yard\u0131m\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si \u0130KT konfranslar\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi bu kimi m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>\u0130slam \u0130nki\u015faf Bank\u0131 (\u0130\u0130B) 1994-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n h\u0259r il 2500 \u0259d\u0259d (son ill\u0259r bu r\u0259q\u0259m ikiqat artm\u0131\u015fd\u0131r) qurbanl\u0131q qoyun c\u0259md\u0259yi g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 bu yard\u0131m\u0131n respublikam\u0131za da\u015f\u0131nmas\u0131 m\u0259sr\u0259fl\u0259rini d\u0259 \u00f6d\u0259yir. \u018flav\u0259 olaraq \u0130\u0130B qa\u00e7q\u0131nlara humanitar yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 500 min dollar v\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f yerl\u0259ri yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 d\u0259zgah v\u0259 avdanl\u0131\u011f\u0131n al\u0131nmas\u0131na 1 milyon dollar v\u0259sait ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Respublikam\u0131z\u0131n sosial-inki\u015faf layih\u0259l\u0259rinin texniki-iqtisadi \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na \u0130\u0130B t\u0259m\u0259nnas\u0131z olaraq 142 milyon dollar ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130\u0130B-in respublikam\u0131za t\u0259qdim etdiyi g\u00fcz\u0259\u015ftli kreditin \u00fcmumi m\u0259bl\u0259\u011fi 74 milyon dollardan art\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131n\u0131n humanitar m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri, Kral F\u0259hd ad\u0131na yard\u0131m proqram\u0131, K\u00f6rf\u0259z \u00f6lk\u0259l\u0259rinin bir s\u0131ra humanitar t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n v\u0259 fondlar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 qeyd olunan s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<ul>\n<li><a>\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f 13\/30-P sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/a><\/li>\n<li><a>\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f 21\/30-E sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/a><\/li>\n<li><a>\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f 10\/30-C sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycanda q\u0259dim d\u00f6vl\u0259tl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> AT\u018fT-in Minsk Qrupunun son t\u0259klif\u0259ri. <\/strong><\/li>\n<li><strong> BMT-nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 son q\u0259tnam\u0259si v\u0259 mahiyy\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<li><strong> D\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259ri haqq\u0131nda \u00fcmumi m\u0259lumat.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN RESPUBL\u0130KASININ D\u00d6VL\u018fT R\u018fMZL\u018fR\u0130<\/strong><\/p>\n<p>Madd\u0259 23. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259mzl\u0259ri<br \/>\n(Konstitusiya madd\u0259si)<\/p>\n<p>I. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259ri Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t gerbi v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t himnidir.<\/p>\n<p>II. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 b\u0259rab\u0259r enli \u00fc\u00e7 \u00fcf\u00fcqi zolaqdan ibar\u0259tdir. Yuxar\u0131 zolaq mavi, orta zolaq q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u015fa\u011f\u0131 zolaq ya\u015f\u0131l r\u0259ngd\u0259dir v\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 zola\u011f\u0131n ortas\u0131nda bayra\u011f\u0131n h\u0259r iki \u00fcz\u00fcnd\u0259 a\u011f r\u0259ngli aypara il\u0259 s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259svir edilmi\u015fdir. Bayra\u011f\u0131n eninin uzunlu\u011funa nisb\u0259ti 1:2-dir.<\/p>\n<p>III. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131n\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t gerbinin t\u0259sviri, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t himninin musiqisi v\u0259 m\u0259tni Konstitusiya qanunu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.<\/p>\n<p><a id=\"post-3985-1\"><\/a><strong>D\u00d6VL\u018fT BAYRA\u011eI<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"160\" height=\"80\" class=\"wp-image-4005\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/http-azerbaijan-az-_generalinfo-_statesymbols-im.jpeg\" alt=\"http:\/\/azerbaijan.az\/_GeneralInfo\/_StateSymbols\/images\/stateSymbols_01_1.jpg\" \/> Az\u0259rbaycanda \u00fc\u00e7r\u0259ngli d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 ilk d\u0259f\u0259 1918-ci il noyabr ay\u0131n\u0131n 9-da Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. 1920-ci il aprelin 28-d\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcqut etdikd\u0259n v\u0259 Sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra Az\u0259rbaycanda bu bayraqdan imtina edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu bayraq ikinci d\u0259f\u0259 1990-c\u0131 il noyabr\u0131n 17-d\u0259 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131 Ali M\u0259clisinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 b\u0259rpa edilmi\u015f v\u0259 Muxtar Respublikan\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir. Eyni zamanda Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131 Ali M\u0259clisi Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzi kimi tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1991-ci il fevral ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Soveti Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131 Ali M\u0259clisinin v\u0259sat\u0259tin\u0259 baxm\u0131\u015f v\u0259 \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 b\u0259rab\u0259r enli \u00fc\u00e7 \u00fcf\u00fcqi zolaqdan ibar\u0259tdir. Yuxar\u0131 zolaq mavi, orta zolaq q\u0131rm\u0131z\u0131, a\u015fa\u011f\u0131 zolaq ya\u015f\u0131l r\u0259ngd\u0259dir. Mavi r\u0259ng &#8211; Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131n\u0131, q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ng &#8211; m\u00fcasir c\u0259miyy\u0259t qurmaq, demokratiyan\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k ist\u0259yini, ya\u015f\u0131l r\u0259ng &#8211; islam sivilizasiyas\u0131na m\u0259nsublu\u011funu ifad\u0259 edir. Q\u0131rm\u0131z\u0131 zola\u011f\u0131n ortas\u0131nda bayra\u011f\u0131n h\u0259r iki \u00fcz\u00fcnd\u0259 a\u011f r\u0259ngli aypara il\u0259 s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259svir edilmi\u015fdir. Bayra\u011f\u0131n eninin uzunlu\u011funa nisb\u0259ti 1:2-dir.<\/p>\n<p><a id=\"post-3985-2\"><\/a><strong>D\u00d6VL\u018fT GERB\u0130<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"158\" class=\"wp-image-4006\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/http-azerbaijan-az-_generalinfo-_statesymbols-im-1.jpeg\" alt=\"http:\/\/azerbaijan.az\/_GeneralInfo\/_StateSymbols\/images\/stateSymbols_01_2.jpg\" \/> Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t gerbi haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti 1920-ci il yanvar\u0131n 30-da m\u00fcsabiq\u0259 elan etmi\u015f v\u0259 m\u00fcsabiq\u0259d\u0259n ke\u00e7\u0259c\u0259k gerb n\u00fcmun\u0259sinin h\u0259min ilin may\u0131n 28-d\u0259 q\u0259bul edil\u0259c\u0259yi haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin 1920-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqut etm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 gerb q\u0259bul edilm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>1990-c\u0131 il noyabr\u0131n 17-d\u0259 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Ali M\u0259clisi D\u00f6vl\u0259t gerbi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t gerbinin haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni m\u00fcsabiq\u0259nin elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcsabiq\u0259 1991-ci il fevral\u0131n 5-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 elan olunmu\u015fdur. 1991-1992-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 m\u00fcsabiq\u0259y\u0259 D\u00f6vl\u0259t gerbinin onlarla layih\u0259si t\u0259qdim olunmu\u015f, m\u00fczakir\u0259l\u0259r zaman\u0131 1919-1920-ci ill\u0259rd\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f layih\u0259l\u0259rd\u0259n birinin q\u0259bul edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259klifl\u0259r d\u0259 s\u0259sl\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ali Soveti 1993-c\u00fc il yanvar\u0131n 19-da q\u0259bul etdiyi Konstitusiya Qanunu il\u0259 1919-1920-ci ill\u0259rd\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f D\u00f6vl\u0259t gerbi layih\u0259l\u0259rind\u0259n birini m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t gerbi kimi t\u0259sdiq etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t gerbi Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin m\u00fcst\u0259qilliyi r\u0259mzidir. D\u00f6vl\u0259t gerbi pal\u0131d budaqlar\u0131ndan v\u0259 s\u00fcnb\u00fcll\u0259rd\u0259n ibar\u0259t q\u00f6vs\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259rq qalxan\u0131n\u0131n t\u0259svirind\u0259n ibar\u0259tdir. Qalxan\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131n\u0131n r\u0259ngl\u0259ri fonunda s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz, ulduzun m\u0259rk\u0259zind\u0259 alov t\u0259sviri vard\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t gerbinin qabar\u0131q t\u0259sviri:<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin iqam\u0259tgah\u0131na v\u0259 xidm\u0259ti kabinetin\u0259;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 parlamentinin binas\u0131na, iclas salonuna v\u0259 parlament s\u0259drinin xidm\u0259ti kabinetin\u0259;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rinin, h\u0259rbi tribunallar\u0131n\u0131n binalar\u0131na, m\u0259hk\u0259m\u0259 iclaslar\u0131n\u0131n salonlar\u0131na, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiya M\u0259hk\u0259m\u0259si v\u0259 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si s\u0259drl\u0259rinin xidm\u0259ti kabinetl\u0259rin\u0259;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 qanunvericiliyind\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f hallarda d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n binalar\u0131na;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n diplomatik v\u0259 ticar\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rinin, konsulluq idar\u0259l\u0259rinin binalar\u0131na vurulur.<\/p>\n<p><a id=\"post-3985-3\"><\/a><strong>D\u00d6VL\u018fT H\u0130MN\u0130<\/strong><\/p>\n<p>1920-ci il yanvar\u0131n 30-da Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 C\u00fcmhuriyy\u0259tin milli himninin haz\u0131rlanmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Xalq Maarif Nazirliyi t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcsabiq\u0259 elan edildi. Lakin 1920-ci il aprelin 28-d\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutu Az\u0259rbaycan\u0131n milli himnini q\u0259bul etm\u0259y\u0259 imkan verm\u0259di.<\/p>\n<p>1992-ci il may\u0131n 27-d\u0259 parlament &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t himni haqq\u0131nda&#8221; Qanun q\u0259bul etdi. Qanuna \u0259sas\u0259n, 1919-cu ild\u0259 b\u00f6y\u00fck b\u0259st\u0259kar \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov v\u0259 \u015fair \u018fhm\u0259d Cavad t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edilmi\u015f &#8220;Az\u0259rbaycan mar\u015f\u0131&#8221; Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t himni kimi t\u0259sdiq edildi.<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td colspan=\"2\"><em>Musiqisi: \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun<br \/>\nS\u00f6zl\u0259ri: \u018fhm\u0259d Cavad\u0131nd\u0131r<\/em><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"200\" height=\"332\" class=\"wp-image-4007\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/http-azerbaijan-az-_generalinfo-_statesymbols-im-2.jpeg\" alt=\"http:\/\/azerbaijan.az\/_GeneralInfo\/_StateSymbols\/images\/stateSymbols_01_3.jpg\" srcset=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/http-azerbaijan-az-_generalinfo-_statesymbols-im-2.jpeg 200w, https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/http-azerbaijan-az-_generalinfo-_statesymbols-im-2-181x300.jpeg 181w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/td>\n<td>&nbsp;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan, Az\u0259rbaycan!<br \/>\nEy q\u0259hr\u0259man \u00f6vlad\u0131n \u015fanl\u0131 V\u0259t\u0259ni!<br \/>\nS\u0259nd\u0259n \u00f6tr\u00fc can verm\u0259y\u0259 c\u00fcml\u0259 haz\u0131r\u0131z!<br \/>\nS\u0259nd\u0259n \u00f6tr\u00fc qan t\u00f6km\u0259y\u0259 c\u00fcml\u0259 qadiriz!<br \/>\n\u00dc\u00e7 r\u0259ngli bayra\u011f\u0131nla m\u0259sud ya\u015fa!<br \/>\nMinl\u0259rl\u0259 can qurban oldu,<br \/>\nSin\u0259n h\u0259rb\u0259 meydan oldu!<br \/>\nH\u00fcququndan ke\u00e7\u0259n \u0259sg\u0259r!<br \/>\nH\u0259r\u0259 bir q\u0259hr\u0259man oldu!<br \/>\nS\u0259n olasan g\u00fcl\u00fcstan,<br \/>\nS\u0259n\u0259 h\u0259r an can qurban!<br \/>\nS\u0259n\u0259 min bir m\u0259h\u0259bb\u0259t<br \/>\nSin\u0259md\u0259 tutmu\u015f m\u0259kan!<br \/>\nNamusunu hifz etm\u0259y\u0259,<br \/>\nBayra\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259y\u0259,<br \/>\nC\u00fcml\u0259 g\u0259ncl\u0259r m\u00fc\u015ftaqd\u0131r!<br \/>\n\u015eanl\u0131 V\u0259t\u0259n, \u015fanl\u0131 V\u0259t\u0259n!<br \/>\nAz\u0259rbaycan, Az\u0259rbaycan!<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/azerbaijan.az\/\">http:\/\/azerbaijan.az<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<ol>\n<li><strong>Q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259rfi m\u0259nas\u0131.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rketm\u0259.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Milli m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> D\u00f6vl\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t qullu\u011funun \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Az\u0259rbayacan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131<\/p>\n<h4>Madd\u0259 12. D\u00f6vl\u0259tin ali m\u0259qs\u0259di<\/h4>\n<p>I. \u0130nsan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin ali m\u0259qs\u0259didir.<\/p>\n<p>II. Bu Konstitusiyada sadalanan insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r\u0259 uy\u011fun t\u0259tbiq edilir.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t qullu\u011fu haqq\u0131ndaAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qanunu<\/p>\n<p><em>Madd\u0259 3. D\u00f6vl\u0259t qullu\u011funun \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259ri <\/em><\/p>\n<p>3.1. D\u00f6vl\u0259t qullu\u011funun \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<p>3.0.1. <a href=\"file:\/\/\/C:\\Users\\W10\\AppData\\Local\\Temp\\Rar$DIa0.026\\271\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131<\/a> v\u0259 dig\u0259r qanunvericilik aktlar\u0131 \u0259sas\u0131nda v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si;<\/p>\n<p>3.0.2. d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n s\u0259lahiyy\u0259ti h\u00fcdudlar\u0131nda q\u0259rarlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, q\u0259bul edilm\u0259si, icras\u0131 v\u0259 icraya n\u0259zar\u0259t edilm\u0259si;<\/p>\n<p>3.0.3. d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259li f\u0259aliyy\u0259tinin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t qulluq\u00e7ular\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259zif\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rinin yerin\u0259 yetirilm\u0259sinin t\u0259min edilm\u0259si.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Konstitusiyaya edil\u0259n son d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259rin tarixi v\u0259 \u0259sas mahiyy\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>1. 12-ci madd\u0259nin I hiss\u0259sin\u0259 \u00abazadl\u0131qlar\u0131n\u0131n\u00bb s\u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra \u00ab, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na layiqli h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sinin\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 edilsin &#8211; 87.84%<br \/>\n2. 15-ci madd\u0259nin II hiss\u0259sin\u0259 \u00ab\u0259sas\u0131nda\u00bb s\u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra \u00absosial y\u00f6n\u00fcml\u00fc\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 edilsin- 87.61%<br \/>\n3. 17-ci madd\u0259 \u00abAil\u0259, u\u015faqlar v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00bb adland\u0131r\u0131ls\u0131n, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda III, IV, V v\u0259 VI hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin: \u00ab III. Valideynl\u0259ri v\u0259 ya q\u0259yyumlar\u0131 olmayan, valideyn qay\u011f\u0131s\u0131ndan m\u0259hrum olan u\u015faqlar d\u00f6vl\u0259tin himay\u0259sind\u0259dirl\u0259r . IV. U\u015faqlar\u0131 onlar\u0131n h\u0259yat\u0131na, sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na v\u0259 ya m\u0259n\u0259viyyat\u0131na t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259 bil\u0259n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb etm\u0259k qada\u011fand\u0131r. V. 15 ya\u015f\u0131na \u00e7atmam\u0131\u015f u\u015faqlar i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259 bilm\u0259zl\u0259r .VI. U\u015faq h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 d\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259t edir.\u00bb- 87.32%<br \/>\n4. 18-ci madd\u0259nin II hiss\u0259sind\u0259 \u00abdinl\u0259rin\u00bb s\u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra \u00ab(dini c\u0259r\u0259yanlar\u0131n)\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 edilsin- 87.56%<br \/>\n5. 19-cu madd\u0259nin II hiss\u0259sind\u0259 \u00abMilli\u00bb s\u00f6z\u00fc \u00abM\u0259rk\u0259zi\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin. 95-ci madd\u0259nin 15-ci b\u0259ndind\u0259 \u00abMilli\u00bb s\u00f6z\u00fc \u00abM\u0259rk\u0259zi\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin.<br \/>\n109-cu madd\u0259nin I hiss\u0259sinin 10-cu b\u0259ndind\u0259 \u00abMilli\u00bb s\u00f6z\u00fc \u00abM\u0259rk\u0259zi\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin, b\u0259nd\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Bank\u0131 \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin \u00fczvl\u0259ri s\u0131ras\u0131ndan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Bank\u0131n\u0131n s\u0259drini t\u0259yin edir.\u00bb- 87.56%<br \/>\n6. 25-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda IV v\u0259 V hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIV. He\u00e7 k\u0259s\u0259 bu madd\u0259nin III hiss\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259saslara g\u00f6r\u0259 z\u0259r\u0259r vurula bim\u0259z, g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r v\u0259 ya imtiyazlar veril\u0259 bilm\u0259z , yaxud g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259rin v\u0259 ya imtiyazlar\u0131n verilm\u0259sind\u0259n imtina oluna bilm\u0259z.<br \/>\nV. H\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rarlar q\u0259bul ed\u0259n d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259ti s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rinin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 h\u0259r k\u0259sin b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqla t\u0259min edilir\u00bb- 87.84%<br \/>\n7. 29-cu madd\u0259nin IV hiss\u0259sind\u0259n \u00abv\u0259 ya ictimai ehtiyaclar\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131ls\u0131n- 87.30%<br \/>\n8. 32-ci madd\u0259d\u0259:<br \/>\nII hiss\u0259sinin ikinci c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u00ab\u015f\u0259xsi h\u0259yata\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00ab\u015f\u0259xsi v\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131na\u00bb s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin v\u0259 h\u0259min hiss\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda c\u00fcml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abh\u0259r k\u0259sin \u015f\u0259xsi v\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131na qanunsuz m\u00fcdaxil\u0259d\u0259n m\u00fcdafi\u0259 h\u00fcququ vard\u0131r.\u00bb;<br \/>\nIII hiss\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda c\u00fcml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abQanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f hallar istisna olmaqla, he\u00e7 k\u0259s onun x\u0259b\u0259ri olmadan v\u0259 ya etiraz\u0131na baxmadan izl\u0259nil\u0259 bilm\u0259z, video v\u0259 foto \u00e7\u0259kili\u015fin\u0259, s\u0259s yaz\u0131s\u0131na v\u0259 dig\u0259r bu c\u00fcr h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoyula bilm\u0259z\u00bb;<br \/>\nA\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda V hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abV. Qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f hallar istisna olmaqla, h\u0259r k\u0259s onun haqq\u0131nda toplanm\u0131\u015f m\u0259lumatlarla tan\u0131\u015f ola bil\u0259r.H\u0259r k\u0259sin onun bar\u0259sind\u0259 toplanm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fun olmayan, tam olmayan, habel\u0259 qanunun t\u0259l\u0259bl\u0259ri pozulmaqla \u0259ld\u0259 edilmi\u015f m\u0259lumatlar\u0131n d\u00fcz\u0259ldilm\u0259sini v\u0259 ya \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 (l\u0259\u011fv edilm\u0259sini) t\u0259l\u0259b etm\u0259k h\u00fcququ vard\u0131r.- 87.90%<\/p>\n<p>9. 39-cu madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda III v\u0259 IV hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIII. He\u00e7 k\u0259s \u0259traf m\u00fchit\u0259, t\u0259bii ehtiyatlara qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f h\u0259dl\u0259rd\u0259n art\u0131q t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259 v\u0259 ya z\u0259r\u0259r vura bilm\u0259z.<br \/>\nIV. D\u00f6vl\u0259t ekoloji tarazl\u0131\u011f\u0131n saxlan\u0131lmas\u0131na, yaban\u0131 bitkil\u0259rin v\u0259 v\u0259h\u015fi heyvanlar\u0131n qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131na t\u0259minat verir.\u00bb- 87.62%<br \/>\n10. 48-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda V hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abV. He\u00e7 k\u0259s \u00f6z dini etiqad\u0131n\u0131 v\u0259 \u0259qid\u0259sini ifad\u0259 etm\u0259y\u0259 (n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259y\u0259), dini m\u0259rasiml\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259y\u0259 v\u0259 ya dini m\u0259rasiml\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edil\u0259 bilm\u0259z\u00bb- 87.53%<br \/>\n11. 50-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda III hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIII. H\u0259r k\u0259sin k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n v\u0259 onun h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 pozan v\u0259 ya m\u0259nafel\u0259rin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259n m\u0259lumat\u0131 t\u0259kzib etm\u0259k v\u0259 ya ona cavab verm\u0259k h\u00fcququna t\u0259minat verilir\u00bb- 87.49%<br \/>\n12. 67-ci madd\u0259d\u0259:<br \/>\nmadd\u0259nin ad\u0131nda \u00abittiham edil\u0259nl\u0259rin\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00abt\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rin\u00bb s\u00f6zl\u0259ri il\u0259, madd\u0259nin m\u0259tnind\u0259 \u00abittiham etdiyi\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00abt\u0259qsirl\u0259ndirdiyi\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin;madd\u0259nin m\u00f6vcud m\u0259tni I hiss\u0259 hesab edilsin, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda II hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abII. Cinay\u0259t t\u00f6r\u0259dilm\u0259sind\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n h\u0259r bir \u015f\u0259xs m\u0259hkum edilm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l dinl\u0259nilm\u0259lidir.\u00bb- 87.56%<br \/>\n13. 71-ci madd\u0259d\u0259:<br \/>\nII hiss\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda c\u00fcml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abH\u0259r k\u0259sin h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131 bu Konstitusiyada v\u0259 qanunlarda m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f \u0259saslarla, habel\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015f\u0131r.\u00bbA\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda IX v\u0259 \u0425 hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIX. H\u0259r k\u0259s qanunla qada\u011fan olunmayan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri ed\u0259 bil\u0259r v\u0259 he\u00e7 k\u0259s qanunla n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmayan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edil\u0259 bilm\u0259z .<br \/>\n\u0425. D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 yaln\u0131z bu Konstitusiya \u0259sas\u0131nda, qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f qaydada v\u0259 h\u00fcdudlarda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rl\u0259r\u00bb- 87.70%<br \/>\n14. 72-madd\u0259nin I hiss\u0259sin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda c\u00fcml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abH\u0259r k\u0259sin \u00fcz\u0259rin\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r yaln\u0131z bu Konstitusiya il\u0259 v\u0259 ya qanunla qoyula bil\u0259r.\u00bb- 87.74%<br \/>\n15. 75-ci madd\u0259nin m\u00f6vcud m\u0259tni I hiss\u0259 hesab edilsin, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda II hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abII. D\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259tsizliyin n\u00fcmayi\u015f etdirilm\u0259si qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f m\u0259suliyy\u0259t\u0259 s\u0259b\u0259b olur.\u00bb- 88.22%<br \/>\n16. 84-c\u00fc madd\u0259nin I hiss\u0259sin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda c\u00fcml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abM\u00fcharib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259sini m\u00fcmk\u00fcn etm\u0259dikd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131n\u0131n s\u0259lahiyy\u0259t m\u00fcdd\u0259ti h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n sonunad\u0259k uzad\u0131l\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 q\u0259rar se\u00e7kil\u0259rin (referendumun) ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259min ed\u0259n d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131n\u0131n m\u00fcraci\u0259tin\u0259 \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya M\u0259hk\u0259m\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilir.\u00bb- 89.08%<br \/>\n17. 88-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda IV hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIV. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin sessiyalar\u0131n\u0131n iclaslar\u0131 a\u00e7\u0131q ke\u00e7irilir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin 83 deputat\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 v\u0259 ya Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin sessiyas\u0131n\u0131n qapal\u0131 iclas\u0131 ke\u00e7iril\u0259 bil\u0259r.\u00bb- 87.70%<br \/>\n18. 92-ci madd\u0259d\u0259 \u00abdaimi v\u0259 ba\u015fqa\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00abkomit\u0259l\u0259r v\u0259\u00bb s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin- 87.18%<br \/>\n19. 95-ci madd\u0259nin I hiss\u0259sin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda 20-ci b\u0259nd \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00ab20) b\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin hesabatlar\u0131n\u0131n dinl\u0259nilm\u0259si.\u00bb.<br \/>\n146-c\u0131 madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda IV hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIV. Qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f hallarda v\u0259 qaydada b\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259r \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri bar\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisin\u0259 hesabat t\u0259qdim edirl\u0259r.\u00bb- 87.41%<br \/>\n20. 96-c\u0131 madd\u0259d\u0259:<br \/>\nI hiss\u0259y\u0259 \u00abAli M\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259\u00bb s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra \u00abAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n se\u00e7ki h\u00fcququ olan 40 min v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131na,\u00bb s\u00f6zl\u0259ri, II v\u0259 IV hiss\u0259l\u0259rin\u0259 \u00abAli M\u0259hk\u0259m\u0259sinin\u00bb s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra \u00abAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n se\u00e7ki h\u00fcququ olan 40 min v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n,\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 edilsin;<br \/>\nIII hiss\u0259d\u0259 \u00aborqan\u0131n\u00bb s\u00f6z\u00fc \u00absubyektin\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin;<br \/>\nA\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda VI v\u0259 VII hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abVI. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n se\u00e7ki h\u00fcququ olan 40 min v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n qanunvericilik t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc h\u00fcququndan istifad\u0259 etm\u0259si qaydas\u0131 qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.<br \/>\nVII. Qanun v\u0259 q\u0259rar layih\u0259l\u0259ri \u0259sasland\u0131r\u0131lmal\u0131 v\u0259 onlar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sinin m\u0259qs\u0259dl\u0259ri g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir .\u00bb- 87.35%<br \/>\n21. 101-ci madd\u0259nin V hiss\u0259si a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 redaksiyada verilsin:<br \/>\n\u00abV. M\u00fcharib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259sini m\u00fcmk\u00fcn etm\u0259dikd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin s\u0259lahiyy\u0259t m\u00fcdd\u0259ti h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n sonunad\u0259k uzad\u0131l\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 q\u0259rar se\u00e7kil\u0259rin (referendumun) ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259min ed\u0259n d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131n\u0131n m\u00fcraci\u0259tin\u0259 \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya M\u0259hk\u0259m\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilir.\u00bb- 91.76%<br \/>\n22. 108-ci madd\u0259nin m\u00f6vcud m\u0259tni I hiss\u0259 hesab edilsin, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda II hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abII. \u018fvv\u0259ll\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ilmi\u015f \u015f\u0259xsin t\u0259minat\u0131 qaydalar\u0131 Konstitusiya qanunu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.\u00bb- 87.90%<br \/>\n23. 109-cu madd\u0259nin I hiss\u0259sind\u0259:<br \/>\n13-c\u00fc b\u0259ndd\u0259 \u00ab\u0130cra Aparat\u0131n\u0131\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00abAdministrasiyas\u0131n\u0131\u00bb s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin;<br \/>\n17-ci b\u0259ndd\u0259 \u00abd\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 beyn\u0259lxalq\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u00abd\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanunlar\u0131ndan f\u0259rqli qaydalar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan h\u00f6k\u00fcm\u0259tl\u0259raras\u0131\u00bb s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259z edilsin, 95-ci madd\u0259nin I hiss\u0259sinin 4-c\u00fc b\u0259ndind\u0259 \u00abd\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131\u00bb s\u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra \u00abv\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanunlar\u0131ndan f\u0259rqli qaydalar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan h\u00f6k\u00fcm\u0259tl\u0259raras\u0131\u00bb s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 edilsin- 87.58%<br \/>\n24. 125-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda VII hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abVII. M\u0259hk\u0259m\u0259 icraat\u0131 h\u0259qiq\u0259tin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sini t\u0259min etm\u0259lidir.\u00bb- 87.49%<br \/>\n25. 129-cu madd\u0259nin m\u00f6vcud m\u0259tni \u0130 hiss\u0259 hesab edilsin, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda II v\u0259 III hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abII. M\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rar\u0131n\u0131n icra olunmamas\u0131 qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f m\u0259suliyy\u0259t\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<br \/>\nIII. M\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rar\u0131 qanuna v\u0259 s\u00fcbutlara \u0259saslanmal\u0131d\u0131r.\u00bb- 87.50%<br \/>\n26. 130-cu madd\u0259nin IX hiss\u0259sin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda cuml\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiya M\u0259hk\u0259m\u0259sinin q\u0259rarlar\u0131 d\u0259rc edilm\u0259lidir.\u00bb- 88.69%<br \/>\n27. 131-ci madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda III hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abIII. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin q\u0259rarlar\u0131 d\u0259rc edilm\u0259lidir.\u00bb- 87.57%<br \/>\n28. 146-c\u0131 madd\u0259nin m\u00f6vcud m\u0259tni V hiss\u0259 hesab edilsin, madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda I, II v\u0259 III hiss\u0259l\u0259r \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abI. B\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259r \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259 m\u00fcst\u0259qildirl\u0259r, bu is\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan v\u0259t\u0259nda\u015flar qar\u015f\u0131s\u0131nda onlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259tini istisna etmir. B\u0259l\u0259diyy\u0259 \u00fczvl\u0259rinin se\u00e7ilm\u0259si, s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rinin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 xitam verilm\u0259si, b\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin vaxt\u0131ndan \u0259vv\u0259l burax\u0131lmas\u0131 hallar\u0131 v\u0259 qaydas\u0131 qanunla m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.<br \/>\nII. B\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini m\u00fcst\u0259qil h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259si Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin suverenliyin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259 bilm\u0259z .<br \/>\nIII. D\u00f6vl\u0259t b\u0259l\u0259diyy\u0259l\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259zar\u0259t edir.\u00bb-87.14%<br \/>\n29. 149-madd\u0259y\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda VIII hiss\u0259 \u0259lav\u0259 edilsin:<br \/>\n\u00abVIII. Normativ h\u00fcquqi aktlar d\u0259rc edilm\u0259lidir. He\u00e7 k\u0259s d\u0259rc edilm\u0259mi\u015f normativ h\u00fcquqi akt\u0131n icras\u0131na (ona riay\u0259t olunmas\u0131na) m\u0259cbur edil\u0259 bilm\u0259z v\u0259 bel\u0259 akt\u0131n icra olunmamas\u0131na (ona riay\u0259t olunmamas\u0131na) g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edil\u0259 bilm\u0259z. Normativ h\u00fcquqi aktlar\u0131n d\u0259rc edilm\u0259si qaydas\u0131 Konstitusiya qanunu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir.\u00bb- 88.49%<\/p>\n<p><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezident Administrasiyas\u0131n\u0131n Siyasi T\u0259hlil v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259minat\u0131 \u015e\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri Elnur Aslanovun x\u00fcsusi olaraq R\u0130A Novosti \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcsahib\u0259si.<br \/>\n<\/em> &#8211; Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131na \u0259lav\u0259 v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin edilm\u0259sin\u0259 dair referendumun ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259\u015fviqat kampaniyalar\u0131 art\u0131q start g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Referendumun ke\u00e7irilm\u0259si t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc hakim Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs hans\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur?<br \/>\n&#8211; Ba\u015flan\u011f\u0131c \u00fc\u00e7\u00fcn bildirim ki, bizi \u0259hat\u0259 ed\u0259n d\u00fcnya intensiv \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fir v\u0259 bu m\u00fcvafiq olaraq Az\u0259rbaycan kimi lokal m\u0259kanlara da t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. 2003-2008-ci ill\u0259rd\u0259 iqtisadi s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f \u00f6lk\u0259d\u0259 yeni siyasi v\u0259 sosial m\u0259d\u0259ni paradiqmalar\u0131n formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm d\u00f6vr olub. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259li olduqlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 v\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar qlobal miqyasda d\u0259yi\u015fib, m\u00fcvaifq olaraq v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 s\u0259viyy\u0259si d\u0259 formas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir. C\u0259miyy\u0259tin siyasi, iqtisadi v\u0259 sosial bazisinin d\u0259yi\u015fm\u0259si m\u00fctl\u0259q qanunyarad\u0131c\u0131 bazan\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 apar\u0131r. Konstitusiyaya d\u0259yi\u015fiklik \u0259sas qanunu inki\u015faf reall\u0131qlar\u0131na, son ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259nin nail oldu\u011fu s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. Ax\u0131 1995-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul olunduqdan sonra h\u0259m milli, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u00e7ox d\u0259yi\u015fiklik olub.<br \/>\nHakim partiyan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, o, bo\u015f yer\u0259 ortaya \u00e7\u0131xmay\u0131b. \u00dczvl\u0259rinin say\u0131 500 000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox olan hakim Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 bu d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259ri t\u0259klif etm\u0259zd\u0259n \u00f6nc\u0259, geni\u015f partiyadaxili m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131b. Bununla yana\u015f\u0131, bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ictimai t\u0259\u015fkilatlar, deputat korpuslar\u0131 v\u0259 ekspertl\u0259r \u00e7\u0131x\u0131\u015f edibl\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 Konstitusiyaya d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lib.<br \/>\nD\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259rl\u0259 diqq\u0259tl\u0259 tan\u0131\u015f olsaq, bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin d\u00f6vl\u0259ti n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirdiyini, insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyini g\u00f6r\u0259rik. D\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin \u0259n m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259si s\u0259m\u0259r\u0259li d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, h\u0259m\u00e7inin f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar zaman\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 sabitliyin d\u0259yi\u015fm\u0259 riskl\u0259rinin minimuma endirilm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir. Bu halda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, referenduma \u00e7\u0131xar\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, d\u00f6vl\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259yi namin\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t pay\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n inki\u015faf etmi\u015f demokratik \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 Konstitusiyaya n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259yi\u015fiklik v\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259rin edilm\u0259sin\u0259 dair misal g\u0259tirm\u0259y\u0259c\u0259y\u0259m, \u00e7\u00fcnki h\u0259r \u015fey ayd\u0131nd\u0131r.<br \/>\n-AR Konstitusiyas\u0131na t\u0259klif olunan d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r aras\u0131nda daha \u00e7ox 101-ci madd\u0259nin be\u015finci b\u0259ndinin f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan redaksiyas\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si rezonans yaratd\u0131. Nec\u0259 hesab edirsiniz, bu d\u00fcz\u0259li\u015f haz\u0131rk\u0131 Az\u0259rbaycan reall\u0131qlar\u0131nda n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 aktuald\u0131r?<br \/>\n&#8211; M\u00f6vcud Konstitusiya v\u0259 101-ci madd\u0259nin be\u015finci b\u0259ndi bu v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259xs\u0259 ard\u0131c\u0131l iki d\u0259f\u0259 prezident postunu tutma\u011f\u0131 qada\u011fan edirdi. Mart\u0131n 18-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k referenduma t\u0259klif olunan Konstitusiyaya \u0259lav\u0259 v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rd\u0259 bildirilir ki, h\u0259r bir \u015f\u0259xs qeyri-m\u0259hdud m\u00fcdd\u0259t\u0259 prezident postuna se\u00e7il\u0259 bil\u0259r. Az\u0259rbaycanda bu b\u0259ndin redaksiyas\u0131na qar\u015f\u0131 \u0259sas\u0259n radikal m\u00fcxalif\u0259tin b\u0259zi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r. Xat\u0131rlad\u0131m ki, onlar 1995-ci ild\u0259 haz\u0131rk\u0131 Konstitusiyan\u0131n da q\u0259bul olunmas\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 se\u00e7kil\u0259ri baykot etmi\u015fdil\u0259r.<br \/>\nBir \u015f\u0259xsin qeyri-m\u0259hdud m\u00fcdd\u0259t\u0259 prezident postuna se\u00e7ilm\u0259 m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc \u00fcmumilikd\u0259 demokratik d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 zidd deyil, \u00e7\u00fcnki o, h\u0259r be\u015f ild\u0259n bir prezident se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259sini v\u0259 h\u0259r bir v\u0259t\u0259nda\u015f t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6z namiz\u0259dliyini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.<br \/>\nHe\u00e7 kim he\u00e7 kimi se\u00e7ilm\u0259k v\u0259 r\u0259qab\u0259t aparmaq h\u00fcququndan v\u0259 ba\u015fqa h\u00fcquqlardan m\u0259hrum etmir. Siyasi m\u0259kan oldu\u011fu kimi qalacaq, yaln\u0131z prosesin i\u015ftirak\u00e7\u0131 say\u0131 arta bil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, radikal m\u00fcxalif\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bu m\u0259s\u0259l\u0259ni \u015f\u0259xsl\u0259ndirirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki onlar ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r ki, real olaraq onlar\u0131n d\u00f6vr\u00fc ba\u015fa \u00e7at\u0131b. Lakin referendum onun \u00fc\u00e7\u00fcn ke\u00e7irilir ki, h\u0259r bir v\u0259t\u0259nda\u015f se\u00e7ki qutusuna yax\u0131nla\u015fs\u0131n v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi m\u00fcnasib\u0259tini bildirsin. Demokratiyan\u0131n mahiyy\u0259ti v\u0259 xalq hakimiyy\u0259tinin \u0259sas\u0131 bundad\u0131r. H\u0259r \u015fey kifay\u0259t q\u0259d\u0259r transparent olmal\u0131d\u0131r v\u0259 c\u0259miyy\u0259t bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u00fcz\u0259li\u015fin &#8220;lehin\u0259&#8221; v\u0259 ya &#8220;\u0259leyhin\u0259&#8221; s\u0259s ver\u0259rs\u0259, dem\u0259li ictimaiyy\u0259t bunun bel\u0259 olmas\u0131n\u0131 ist\u0259yir, dem\u0259li bu onun maraqlar\u0131ndad\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin suverenlik v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin mahiyy\u0259ti bundad\u0131r.<br \/>\n&#8211; M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Avropa \u015euras\u0131n\u0131n Venesiya Komissiyas\u0131 referendumun ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259d\u0259k referenduma \u00e7\u0131xar\u0131lan d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6z q\u0259rar\u0131n\u0131 verm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131r. O, referendumun ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 onun n\u0259tic\u0259l\u0259ri n\u00f6qteyi n\u0259z\u0259rind\u0259n hans\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olacaq?<br \/>\n&#8211; Avropa \u015euras\u0131 Venesiya Komissiyas\u0131n\u0131n r\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nacaq, lakin h\u0259lledici olmayacaq. Konstitusiyaya d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n se\u00e7imin\u0259 verilib v\u0259 xalq\u0131n suveren h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, xalq nec\u0259 q\u0259rar vers\u0259, el\u0259 d\u0259 olacaq. T\u0259bi\u0259td\u0259 daha<br \/>\ndemokratik prosedurlar m\u00f6vcud deyil. Ekspertl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r, denmokratiya kriteriyalar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r apara bil\u0259rl\u0259r, lakin c\u0259miyy\u0259t nec\u0259 ya\u015famal\u0131 oldu\u011funu h\u0259ll etm\u0259k h\u00fcququna malikdir. Fikir verin, Konstitusiyaya d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r d\u00f6vl\u0259t v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flara m\u00fcnasib\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r t\u0259klif etmir, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rm\u0131r, \u0259ksin\u0259 onlar\u0131 geni\u015fl\u0259ndirir v\u0259 daha s\u0259m\u0259r\u0259li realla\u015fmaya g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biz d\u00fczg\u00fcn yolday\u0131q v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 hakim partiyan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259c\u0259k.<br \/>\n&#8211; \u018fn\u0259n\u0259vi m\u00fcxalif\u0259tin bir hiss\u0259si, o c\u00fcml\u0259d\u0259n k\u00fctl\u0259vi aksiyalar ke\u00e7irm\u0259k vasit\u0259si il\u0259 referenduma qar\u015f\u0131 f\u0259al kampaniya aparma\u011fa haz\u0131rla\u015f\u0131rlar. Bu m\u00f6vqeyi nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz v\u0259 sizin fikrinizc\u0259, onun s\u0259m\u0259r\u0259liliyi nec\u0259 olacaq?<br \/>\n&#8211; Bu sual\u0131n cavab\u0131 art\u0131q s\u0259sl\u0259ndirilib. Konstitusiyaya d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin edilib-edilm\u0259m\u0259sini mart\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 h\u0259ll ed\u0259c\u0259k. Bu tutulan m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq se\u00e7ki qutusuna yax\u0131nla\u015fmaq, ya &#8220;h\u0259&#8221;, ya da &#8220;yox&#8221; dem\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn f\u00fcrs\u0259tdir. Az\u0259rbaycan qanunvericiliyin\u0259 m\u00fcvafiq olaraq, MSK-d\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini Kostitusiyaya d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin lehin\u0259 v\u0259 ya \u0259leyhin\u0259 aparan b\u00f6y\u00fck sayda t\u0259\u015fviqat qruplar\u0131 qeydiyyatdan ke\u00e7ib. Bu tatamil\u0259 t\u0259biidir v\u0259 demokratik v\u0259 transparent c\u0259miyy\u0259tin ruhuna uy\u011fundur.<br \/>\nM\u00fcxalif\u0259t\u0259 televiziya v\u0259 dig\u0259r K\u0130V-l\u0259rd\u0259 tribuna verlib, referendum il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6z fikirl\u0259rini tam olaraq \u00e7atd\u0131rmaqdan \u00f6tr\u00fc k\u00fctl\u0259vi aksiyalar\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yer ayr\u0131l\u0131b. H\u0259r \u015fey tamamil\u0259 normald\u0131r v\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 m\u00f6vcud olan m\u00fcxt\u0259lif siyasi qruplar\u0131n r\u0259qab\u0259t ruhuna xidm\u0259t etm\u0259lidir. Lakin geni\u015f sosial bazan\u0131n olmamas\u0131, t\u0259bii ki, onlar\u0131n kampaniyalar\u0131n\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259liliyin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. F\u0259al t\u0259\u015fviqatlar\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdd\u0259td\u0259n art\u0131q iki h\u0259ft\u0259 ke\u00e7ib, m\u00fcxalif\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 h\u0259l\u0259 ki, bu istiqam\u0259td\u0259 real add\u0131mlar\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmur.<br \/>\nHakim partiya m\u00fcxalif\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 hans\u0131sa \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u0259 malik deyil, o, se\u00e7ki qanunvericiliyin\u0259 m\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259 se\u00e7icil\u0259rl\u0259 f\u0259al g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irir v\u0259 ba\u015fqa t\u0259dbirl\u0259r t\u0259\u015fkil edir.<br \/>\n&#8211; Rusiyan\u0131n Erm\u0259nistana 800 mln. dollar h\u0259cmind\u0259 silah-sursat t\u0259dar\u00fck etm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si, h\u0259m\u00e7inin KTMT-nin Rusiya Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin b\u0259zi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 c\u0259lb edil\u0259 bil\u0259c\u0259yi s\u0259sl\u0259ndiril\u0259n Kollektiv Operativ Reaksiya Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin (KORQ) yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 \u0259ld\u0259 olunan raz\u0131l\u015fmalar s\u0259b\u0259bind\u0259n soyuqla\u015fan Az\u0259rbaycan-Rusiya m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 perspektivl\u0259rini nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz? Bu aspektd\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi hans\u0131 add\u0131mlar\u0131 atmaq niyy\u0259tind\u0259dir?<br \/>\n&#8211; Biz Rusiyaya strateji t\u0259r\u0259fda\u015f qismind\u0259 bax\u0131r\u0131q v\u0259 \u00f6z siyas\u0259timizi b\u0259yan olunan prioritetl\u0259r\u0259 m\u00fcvafiq apar\u0131r\u0131q. \u00d6lk\u0259l\u0259rimiz aras\u0131nda mal d\u00f6vriyy\u0259si art\u0131r, humanitar \u0259laq\u0259l\u0259r m\u00f6hk\u0259ml\u0259nir, bizi t\u0259kc\u0259 tarixi deyil, dig\u0259r tell\u0259r d\u0259 ba\u011flay\u0131r. Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Bak\u0131da Lomonosov ad\u0131na MDU filial\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 buna bir n\u00f6v s\u00fcbutdur. Bu m\u00fch\u00fcm v\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259dir.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Rusiyan\u0131n dostudur v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin \u0259sas\u0131nda sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin m\u0259ntiqi v\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 s\u0259mimilik durur. T\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, Az\u0259rbaycan \u00f6z v\u0259dl\u0259rini yerin\u0259 yetirir v\u0259 t\u0259bii ki, biz b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131m\u0131zdan analoji yana\u015fman\u0131 g\u00f6zl\u0259yirik.<br \/>\nKTMT KORQ-a g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, qeyd edim ki, birincisi, bu qar\u0131\u015f\u0131q h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259r yaln\u0131z i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz olaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 \u0259m\u0259liyyat apara bil\u0259rl\u0259r. Lakin etiraf etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, KTMT-da art\u0131q t\u0259cav\u00fczkar \u00f6lk\u0259 &#8211; Erm\u0259nistan var. V\u0259 ikincisi, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yi t\u0259qdird\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc b\u0259rpa etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u00f6z \u0259razil\u0259rind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar aparacaq. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, biz KTMT KORQ-a onu yaradan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00f6z daxili i\u015fi kimi bax\u0131r\u0131q. \u00dcmid edir\u0259m ki, KTMT dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u0259razil\u0259rin\u0259 t\u0259zav\u00fcz v\u0259 iddialar\u0131n yer almad\u0131\u011f\u0131 prinsipl\u0259r haz\u0131rlayacaq.<br \/>\n&#8211; Siz nec\u0259 hesab edirsiniz, Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn NATO v\u0259 ya KTMT-y\u0259 qo\u015fulmas\u0131 v\u0259 \u00fczv olmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bar\u0259d\u0259 dilemma yaland\u0131rm\u0131? Sual\u0131n bu c\u00fcr qoyulmas\u0131 Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn bir n\u00f6v aprioridir? Yoxsa bu\u00a0v\u0259 ya dig\u0259r t\u0259r\u0259fi d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k, ya da h\u0259r ikisind\u0259n z\u0259rb\u0259 almaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalan ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259b\u0259di taleyi?<br \/>\n&#8211; Bu proses d\u0259rin siyasi t\u0259hlil t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki bu m\u0259s\u0259l\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259n paradiqmalar\u0131na v\u0259 beyn\u0259lxalq siyas\u0259tin m\u00fcxt\u0259lif t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259 toxunur.<br \/>\n\u018flb\u0259tt\u0259, m\u00fcasir d\u00fcnyada beyn\u0259lxalq strukturlara inteqrasiya etm\u0259k, bu m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin v\u0259d etdiyi bu v\u0259 dig\u0259r \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r v\u0259 m\u00fch\u00fcmd\u00fcr. Lakin Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z milli maraqlar\u0131 v\u0259 prioritetl\u0259ri var, onlardan \u0259n \u0259sas\u0131 d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcd\u00fcr. Biz d\u0259 bu prioritetl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, d\u00f6vl\u0259tin milli maraqlar\u0131na cavab ver\u0259n \u00f6z xarici siyas\u0259timizi apar\u0131r\u0131q. Prezident \u0130lham \u018fliyev \u00f6z siyas\u0259tind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 bu m\u00fcdd\u0259alar\u0131 qeyd edir, onlar regionun bu c\u00fcr \u00e7\u0259tin geosiyasi kontekstind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 \u0259razil\u0259ri a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 i\u015f\u011fal olunan d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn qanunauy\u011fundur.<br \/>\nBiz b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz regionu \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 m\u0259nb\u0259yi olan Erm\u0259nistan\u0131n \u00fczv oldu\u011fu h\u0259rbi-siyasi ittifaq\u0131n \u00fczv\u00fc ola bilm\u0259rik. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, NATO-nun bizim regionun d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 d\u0259qiq b\u0259yan olunan m\u0259qs\u0259dl\u0259ri yoxdur.<br \/>\nBu g\u00fcn Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lan siyas\u0259tin s\u0259m\u0259r\u0259liliyi g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r. Biz he\u00e7 k\u0259sin &#8220;forpost&#8221; adland\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 real m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tik. Bizim beyn\u0259lxalq siyas\u0259td\u0259 \u015f\u0259xsi prioritetl\u0259rimiz var v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 da b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r\u0131q.\/Trend\/<\/p>\n<ol>\n<li><strong> D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n son s\u0259f\u0259r etdiyi \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 i\u015ftirak etdiyi t\u0259dbirl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 prezidentl\u0259rin son g\u00f6r\u00fc\u015f tarixi v\u0259 yeri.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Cari ilin d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259sind\u0259 m\u00fcdafi\u0259 x\u0259rcl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan v\u0259sait.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u0259yi\u015film\u0259z \u0259sas prinsipl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<li><strong> SSR\u0130-nin h\u0259rbi \u0259mlak\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 dair m\u00fcqavil\u0259 v\u0259 vaxt v\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 imzalan\u0131b? <\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini ilk ill\u0259ri. Az\u0259rbaycan\u0131n eks prezidentl\u0259ri. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 i\u015f\u011fal etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini bu g\u00fcn\u0259 kimi tan\u0131mayan d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Pakistan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131mayan yegan\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0\u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan\u0131n neft strategiyas\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Sabiq prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyevin<\/a>\u00a01969-cu ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259r se\u00e7ildikd\u0259n sonra sosial-iqtisadi h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi, neft emal\u0131 s\u0259nayesind\u0259 d\u0259 d\u0259rin keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri ba\u015f vermi\u015fdir. 1969-cu ild\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan\u0131n xalq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri kimi neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin d\u0259 y\u00fcks\u0259k dinamik inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymas\u0131 il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259nir Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin inki\u015faf tarixind\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>70-80-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131na t\u0259kan ver\u0259n 75 n\u00f6vd\u0259 400-d\u0259n \u00e7ox a\u011f\u0131r y\u00fck qald\u0131ran kran g\u0259misi, boru\u00e7\u0259k\u0259n g\u0259mil\u0259r, seysmik, s\u0259rni\u015fin v\u0259 s. g\u0259mi n\u00f6vl\u0259ri g\u0259tirildi. X\u0259z\u0259rd\u0259 2500 t g\u00fcc\u00fcnd\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; kran\u0131, &#8220;X\u0259z\u0259r&#8221; tipli \u00f6z\u00fcqalxan, sonralar is\u0259 d\u0259nizin 200 m d\u0259rinliyind\u0259ki sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n &#8220;\u015eelf&#8221; tipli yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259nizin daha d\u0259rin sah\u0259l\u0259rind\u0259 z\u0259ngin neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ff olunmas\u0131na imkan yarand\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 60-c\u0131 ill\u0259rin sonu il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 yeni 8 neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131 k\u0259\u015ff edildi, neft ehtiyatlar\u0131 iki, qaz ehtiyatlar\u0131 is\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 art\u0131r\u0131ld\u0131. 1975-ci ild\u0259 neft v\u0259 qaz\u0131n \u00fcmumi hasilat\u0131 27,1 mln. t-a (\u015f\u0259rti yanacaq) \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131. 80-ci ill\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n say\u0131 11-\u0259 \u00e7atd\u0131 v\u0259 onlardan istifad\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259, indi Az\u0259rbaycan neftinin \u0259sas hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n d\u0259nizin 80-350 m d\u0259rinlkd\u0259 yatan z\u0259ngin neft ehtiyatlar\u0131na malik olan yataqlar k\u0259\u015ff olundu (G\u00fcn\u0259\u015fli, \u00c7\u0131raq, Az\u0259ri v\u0259 b.).<\/p>\n<p>Eyni zamanda neftay\u0131rma zavodlar\u0131n\u0131n yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015fland\u0131. &#8220;Az\u0259rbaycanda neftay\u0131rma s\u0259nayesinin yenid\u0259n qurulmas\u0131&#8221; plan\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 icra olunduqca, bu sah\u0259d\u0259 ba\u015flanan keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri d\u0259 geni\u015fl\u0259n\u0259r\u0259k d\u0259rinl\u0259\u015firdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1976-c\u0131 ild\u0259 &#8220;ELOU-AVT-6&#8221;, 1980-ci ild\u0259 &#8220;Katalitik Riforminq&#8221;, 1986-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Neftin koksla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131&#8221;, 1993-c\u00fc ild\u0259 &#8220;Katalitik Krekinq&#8221; qur\u011fular\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131, h\u0259l\u0259 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 respublikam\u0131zda g\u00f6r\u00fcl\u0259n dig\u0259r i\u015fl\u0259r, yarad\u0131lan m\u00f6hk\u0259m t\u0259m\u0259l bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycanda d\u00fcnya standartlar\u0131na uy\u011fun neft s\u0259nayesinin formala\u015fmas\u0131na imkan yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259 D\u0259rin D\u0259niz \u00d6z\u00fcll\u0259ri zavodunun Az\u0259rbaycanda, Bak\u0131da tiklm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn o zaman Sovetl\u0259r m\u0259kan\u0131nda 450 mln. AB\u015e dollar\u0131n\u0131n ayr\u0131ld\u0131, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn Moskvadan bel\u0259 bir icaz\u0259nin al\u0131nmas\u0131na nail olundu (bu zavodun H\u0259\u015ft\u0259rxanda tikilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra 90-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdir. SSR\u0130-nin ke\u00e7mi\u015f respublikalar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin q\u0131r\u0131lmas\u0131, respublika \u0259razisind\u0259 qeyri-sabitliyin m\u00f6vcud olmas\u0131, maliyy\u0259 v\u0259 texniki t\u0259chizat\u0131n s\u0131fra enm\u0259si neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin a\u011f\u0131r b\u00f6hran v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r maliyy\u0259, texniki v\u0259 dig\u0259r probleml\u0259r a\u015fkar edilmi\u015f &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; kimi yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 imkan vermirdi. Neft s\u0259nayesind\u0259 yaranm\u0131\u015f \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xmaq v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin karbohidrogen ehtiyatlar\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn iki variantdan birini se\u00e7m\u0259k laz\u0131m idi. Ya 15-20 il \u00f6lk\u0259mizin maliyy\u0259-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tinin \u0259lveri\u015fli olmas\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259k, ya da xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259rini d\u0259v\u0259t etm\u0259k laz\u0131m idi. Heyd\u0259r \u018fliyev xarici iri neft \u015firk\u0259tl\u0259rini Az\u0259rbaycana d\u0259v\u0259t etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi v\u0259 &#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221; tez bir vaxtda i\u015fl\u0259nib haz\u0131rland\u0131. O d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli (d\u0259rin sulu hiss\u0259si) yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015fland\u0131. 1994-c\u00fc ilin sentyabr\u0131n 20-d\u0259 Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli (d\u0259rin sulu hiss\u0259si) yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 7 \u00f6lk\u0259sinin 11 m\u0259\u015fhur neft \u015firk\u0259ti il\u0259 &#8220;M\u0259hsulun Pay B\u00f6lg\u00fcs\u00fc&#8221; sazi\u015fi \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsrin_m%C3%BCqavil%C9%99si\">\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si<\/a>&#8221; imzaland\u0131.<\/p>\n<p>&#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221;n\u0131n nailiyy\u0259tl\u0259rinin a\u015fa\u011fdak\u0131 istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 realla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar:<\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan\u0131n, neft-qaz layih\u0259l\u0259rin\u0259 beyn\u0259lxalq neft korporasiyalar\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 xarici i\u015fg\u00fczar dair\u0259l\u0259rin, iri investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si hesab\u0131na d\u00fcnyan\u0131n enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 bazar\u0131na s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n t\u0259min edilm\u0259si;<\/p>\n<p>B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259n bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259ri il\u0259 26 neft sazi\u015fi imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu sazi\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n neft-qaz s\u0259nayesin\u0259 t\u0259xmin\u0259n 60 milyard AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 s\u0259rmay\u0259 qoyulmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur ki, bu da respublikam\u0131z\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sl qarant\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>2. Az\u0259rbaycan neftinin d\u00fcnya bazar\u0131na s\u0259rb\u0259st v\u0259 s\u00fcr\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ixrac boru k\u0259m\u0259rl\u0259ri sisteminin yarad\u0131lmas\u0131;<\/p>\n<p>Haz\u0131rda hasil edil\u0259n neft d\u00fcnya bazarlar\u0131na iki mar\u015frut \u00fczr\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r:\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qara_d%C9%99niz\">Qara d\u0259niz<\/a>\u00a0sahilind\u0259ki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Novorossiysk\">Novorossiysk<\/a>\u00a0\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Supsa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Supsa<\/a>\u00a0liman\u0131 vasit\u0259sil\u0259.<\/p>\n<p>H.\u018fliyev h\u0259r iki neft k\u0259m\u0259rinin \u00e7\u0259kilm\u0259si q\u0259rar\u0131n\u0131 verdi. \u0130lkin neft layih\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 onun d\u00fcnya bazar\u0131na ixrac\u0131 &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221; v\u0259 &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131ndak\u0131 i\u015fl\u0259rin intensivl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n karbohidrogen resurslar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 yeni investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratd\u0131.<\/p>\n<p>1999-cu ilin noyabr\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbul<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT<\/a>-in Sammitind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan\">Qazax\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>\u0131n prezidentl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Ceyhan\">Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan<\/a>\u00a0(BTC) &#8220;\u018fsas \u0130xrac Neft K\u0259m\u0259ri&#8221;nin \u00e7\u0259kili\u015fi haqq\u0131nda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 M\u00fcqavil\u0259 imzalanm\u0131\u015f v\u0259 sonradan is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259, Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Parlamentl\u0259ri bu M\u00fcqavil\u0259ni ratifikasiya etmi\u015fl\u0259r. 2002-ci ilin sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Bak\u0131da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0Heyd\u0259r \u018fliyevin, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan ixrac neft k\u0259m\u0259rinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 qoyulmu\u015f v\u0259 tikintisin\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. BTC-nin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin G\u00fcrc\u00fcstan hiss\u0259si il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si 2004-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda ba\u015f tutdu.<\/p>\n<p>G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 bu k\u0259m\u0259r n\u0259inki Az\u0259rbaycan neftinin d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259c\u0259kdir, h\u0259m\u00e7inin &#8220;\u0130p\u0259k yolu&#8221;nun v\u0259 t\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin d\u0259 \u0259sas magistral k\u0259m\u0259ri olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>3. Az\u0259rbaycan\u0131n milli s\u0259rv\u0259ti olan neftd\u0259n g\u0259l\u0259n g\u0259lirl\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn toplanaraq art\u0131r\u0131lmas\u0131, bu g\u0259lirl\u0259rd\u0259n \u00f6lk\u0259mizin cari sosial ehtiyaclar\u0131n\u0131, iqtisadi t\u0259r\u0259qqi v\u0259 inki\u015faf t\u0259l\u0259bl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla, bug\u00fcnk\u00fc n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si;<\/p>\n<p>Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1999-cu il dekabr\u0131n 29-da sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyev &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft Fondunun yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalam\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t Neft Fondu f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayandan indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bu fonda bir ne\u00e7\u0259 milyard AB\u015e dollar\u0131 m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 v\u0259sait daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>4. Yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin nailiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Q\u0259rbin qabaqc\u0131l texnika-texnologiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259tirilm\u0259sidir;<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 tikintid\u0259 v\u0259 yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259sind\u0259, qaz\u0131mada v\u0259 istismarda t\u0259tbiq olunan yeni texnika, texnologiya v\u0259 avadanl\u0131qlar neft s\u0259nayesin\u0259 pozitiv t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 olaraq M\u0259rk\u0259zi Az\u0259ri yata\u011f\u0131nda 48 quyunun qaz\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259n n\u0259h\u0259ng v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tli d\u0259rin d\u0259niz \u00f6z\u00fcl\u00fc tikilib qurtarmaq \u00fczr\u0259dir. Texniki bax\u0131mdan d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u0259n iri terminallardan biri S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131d\u0131r v\u0259 burada geni\u015fl\u0259ndirm\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u00e7oxlu obyektl\u0259r tikilmi\u015fdir. S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131na Az\u0259ri yata\u011f\u0131ndan g\u0259l\u0259n 186 km-lik 800 mm sualt\u0131 neft v\u0259 187 km-lik 720 mm sualt\u0131 qaz k\u0259m\u0259rl\u0259ri tikilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda yuxar\u0131da adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n n\u0259h\u0259ng tikilil\u0259rin apar\u0131lmas\u0131nda, onlar\u0131n ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131nda &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Tekfen&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Tekfen<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Azfen&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Azfen<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Makdermot&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Makdermot<\/a>&#8221; v\u0259 s. m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Az\u0259rbaycanda neft-qaz sektorunda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n xarici \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259, firmalarda 17 mind\u0259n art\u0131q Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 i\u015fl\u0259yir. Bunlardan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99ri-%C3%87%C4%B1raq-G%C3%BCn%C9%99%C5%9Fli\">Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015flid<\/a>\u0259 bilavasit\u0259 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n say\u0131 9500 n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan malik oldu\u011fu neft potensial\u0131 hesab\u0131na neftin hasilat\u0131n\u0131 2010-cu il \u00fc\u00e7\u00fcn 40-45 milyon tona \u00e7atd\u0131raca\u011f\u0131 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Sazi\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259d\u0259n \u00fcmumi g\u0259lirin 100 mlrd. AB\u015e dollar\u0131na q\u0259d\u0259r olaca\u011f\u0131 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259rinin \u00e7\u0259kili\u015fi ideyas\u0131n\u0131n meydana qoyulmas\u0131 v\u0259 onun reall\u0131\u011fa \u00e7evrilm\u0259sidir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Z\u0259ngin v\u0259 q\u0259dim tarix\u0259 malikdir. Min ill\u0259r \u0259rzind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n \u0259razisind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t x\u0259zin\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015f z\u0259ngin m\u0259d\u0259ni irs yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00fcnyada \u0259n q\u0259dim insan m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259n olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C4%B1x\">Az\u0131x<\/a>\u00a0ma\u011faras\u0131n\u0131n, q\u0259dim da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid bir s\u0131ra insan m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin k\u0259\u015ffi s\u00fcbut edir ki, Az\u0259rbaycan antropogenez zonas\u0131na daxildir, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin ilkin be\u015fikl\u0259rind\u0259ndir. Az\u0259rbaycanda sivilizasiyan\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l III minillikd\u0259 burada q\u0259bil\u0259l\u0259rin formala\u015fmas\u0131 prosesi getmi\u015f, eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l I minillikd\u0259 is\u0259 ilk siyasi qurumlar meydana g\u0259lmi\u015fdir. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l IX \u0259srd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tap\u0131r: y\u00fcks\u0259k iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni s\u0259viyy\u0259y\u0259 malik<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Manna\">Manna<\/a>\u00a0\u00e7arl\u0131\u011f\u0131 yaran\u0131r. Mannal\u0131lar t\u0259bi\u0259t hadis\u0259l\u0259rin\u0259, g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 v\u0259 aya inan\u0131rd\u0131lar. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l VI \u0259srin \u0259vv\u0259l\u0259rind\u0259 Manna Midiya d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th edilmi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99rd%C3%BC%C5%9Ftl%C3%BCk\">Z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fck<\/a>\u00a0r\u0259smi din idi v\u0259 onun burada yay\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 yanan neft v\u0259 qaz m\u0259nb\u0259l\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011fu idi. Antik d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Atropatena\">Atropatena<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz_Albaniyas%C4%B1\">Qafqaz Albaniyas\u0131<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131lar. \u00d6lk\u0259nin ad\u0131 Atropatena \u00e7ar\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Atropat\">Atropat<\/a>\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sonralar o d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 u\u011frayaraq &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; \u015f\u0259klin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Atropatenada Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc prosesi ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. III-V \u0259srd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259ti m\u00f6hk\u0259ml\u0259nir Az\u0259rbaycanda xristianl\u0131q yay\u0131lma\u011fa ba\u015flay\u0131r, Zaqafqaziyada ilk apostol v\u0259 avtokefal xristian kils\u0259l\u0259rind\u0259n hesab edil\u0259n kils\u0259l\u0259r meydana g\u0259lir, m\u0259n\u0259vi v\u0259 d\u00fcny\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259t inki\u015faf edir. VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259r\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fala m\u0259ruz qald\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Arran\">Arran<\/a>\u00a0vilay\u0259ti ad\u0131 alt\u0131nda \u018fr\u0259b Xilaf\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil oldu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0slam\">\u0130slam<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycanda hakim din\u0259 \u00e7evrildi. Y\u0259ni \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapd\u0131. Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanin \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilikd\u0259 varislik saxlanmaqda idi:\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraqoyunlu\">Qaraqoyunlu<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fqoyunlu\">A\u011fqoyunlu<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99f%C9%99vil%C9%99r\">S\u0259f\u0259vil\u0259r<\/a>. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259srl\u0259r boyu yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259l\u0259ri h\u0259yat e\u015fqi, azadl\u0131q v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik duy\u011fular\u0131 il\u0259 a\u015f\u0131lanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Xalq\u0131m\u0131z\u0131n &#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kitabi_D%C9%99d%C9%99-Qorqud\">Kitabi D\u0259d\u0259-Qorqud<\/a>\u00a0&#8220;, &#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Koro%C4%9Flu\">Koro\u011flu<\/a>\u00a0&#8221; dastanlar\u0131 kimi m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m s\u0259n\u0259t abid\u0259l\u0259ri, d\u00fcnya sivilizasiya tarixind\u0259 silinm\u0259z iz qoymu\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nizami_G%C9%99nc%C9%99vi\">Nizami G\u0259nc\u0259vi<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffz%C9%99l%C9%99ddin_Xaqani\">\u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqani<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99tib_T%C9%99brizi\">X\u0259tib T\u0259brizi<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99tran_T%C9%99brizi\">Q\u0259tran T\u0259brizi<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0mad%C9%99ddin_N%C9%99simi\">\u0130mad\u0259ddin N\u0259simi<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_F%C3%BCzuli\">M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli<\/a>\u00a0kimi korifeyl\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 b\u0259\u015f\u0259ri ideyalar\u0131n t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fcn\u0259, haqq\u0131n, \u0259dal\u0259tin, humanist ideyalar\u0131n b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131na xidm\u0259t etmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C9%99fiyy%C9%99ddin_Urm%C9%99vi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u0259fiyy\u0259ddin Urm\u0259vinin<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fbd%C3%BClq%C9%99dir_Mara%C4%9Fai&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fbd\u00fclq\u0259dir Mara\u011fai<\/a>\u00a0nin,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fc%C9%99mi_Nax%C3%A7%C4%B1vani\">\u018fc\u0259mi Nax\u00e7\u0131vaninin<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sultan_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_T%C9%99brizi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d T\u0259brizinin<\/a>\u00a0d\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti x\u0259zin\u0259sin\u0259 verdikl\u0259ri incil\u0259r s\u0259n\u0259tsev\u0259rl\u0259ri indi d\u0259 heyran qoyur. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n d\u00fcnya elmin\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259rl\u0259 f\u0259xr etm\u0259y\u0259 haqq\u0131 var.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=N%C9%99sirr%C9%99ddin_Tusi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">N\u0259sirr\u0259ddin Tusinin<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fbulh%C9%99s%C9%99n_B%C9%99hm%C9%99nyar&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fbulh\u0259s\u0259n B\u0259hm\u0259nyar<\/a>\u0131n ,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirz%C9%99_Kaz%C4%B1m_b%C9%99y\">Mirz\u0259 Kaz\u0131m b\u0259y<\/a>\u00a0in,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirz%C9%99_F%C9%99t%C9%99li_Axundov\">Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov<\/a>\u00a0un ,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abbasqulu_a%C4%9Fa_Bak%C4%B1xanov\">Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov<\/a>\u00a0un v\u0259 dig\u0259r m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rin adlar\u0131 d\u00fcnya elm al\u0259min\u0259 yax\u015f\u0131 tan\u0131\u015fd\u0131r. Cavan\u015fir v\u0259 Bab\u0259k kimi s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rin q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131 b\u00f6y\u00fck v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik m\u0259kt\u0259bin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f, V\u0259t\u0259nin b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, xalq\u0131n birliyinin t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc olmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_Cahan_P%C9%99hl%C9%99van\">M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van<\/a>\u0131n ,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1z%C4%B1l_Arslan\">Q\u0131z\u0131l Arslan<\/a>\u0131n ,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uzun_H%C9%99s%C9%99n\">Uzun H\u0259s\u0259nin<\/a>\u00a0,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eah_%C4%B0smay%C4%B1l_X%C9%99tai\">\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin<\/a>\u00a0v\u0259 ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rimizin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti xalq\u0131n V\u0259t\u0259n sevgisi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik hissini daha da inki\u015faf etdirmi\u015f, onu h\u0259yat\u0131n \u0259n vacib, \u0259n \u00fcmd\u0259 m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7evirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6z t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 salmaq u\u011frunda b\u0259zi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin r\u0259qab\u0259ti XVIII \u0259srd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 daxili sabitliyin k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131, n\u0259tic\u0259d\u0259 bir ne\u00e7\u0259 m\u00fcst\u0259qil v\u0259 yar\u0131m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 &#8211; xanl\u0131qlar meydana g\u0259ldi. XVIII \u0259srin sonu XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0aras\u0131nda ziddiy\u0259tl\u0259r g\u00fccl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r, Az\u0259rbaycan u\u011frunda m\u00fcharib\u0259l\u0259r \u015fidd\u0259tl\u0259nir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci ild\u0259 Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99n%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sin<\/a>\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan Rusiyan\u0131n, C\u0259nubi Az\u0259rbaycan is\u0259 \u0130ran\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olur. XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycanda faydal\u0131 qaz\u0131nt\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 v\u0259 emal edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259nayenin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259ri intensiv \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf edir. \u018fsrin \u0259vv\u0259lind\u0259 d\u00fcnya neftinin yar\u0131dan \u00e7oxunu v\u0259 Rusiya neftinin 95 faizini verm\u0259kl\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>\u00a0d\u00fcnyan\u0131n neft m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. M\u0259d\u0259ni h\u0259yatda canlanma hiss edilirdi. Elmin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259ri inki\u015faf etm\u0259y\u0259, q\u0259zet v\u0259 jurnallar \u00e7ap olunma\u011fa ba\u015flad\u0131. Siyasi c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin, t\u0259\u015fkilatlar\u0131n, partiyalar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 demokratik ideyalar\u0131n inki\u015faf\u0131na, azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sinin y\u00fcks\u0259li\u015fin\u0259 z\u0259min yarad\u0131rd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1917\">1917<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyada<\/a>\u00a0monarxiyanin s\u00fcqutu \u0259yal\u0259tl\u0259rd\u0259 azadl\u0131q h\u0259r\u0259katlar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yaratd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99mm%C9%99d_%C6%8Fmin_R%C9%99sulzad%C9%99\">M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti elan edildi. 23 ay ya\u015fad\u0131qdan sonra bu respublika\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1920\">1920<\/a>-ci il aprelin 28-d\u0259 XI rus ordusunun Bak\u0131ya daxil olmasi il\u0259 s\u00fcqut etdi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1922\">1922<\/a>-ci il dekabr ay\u0131ndan Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t atributlar\u0131na malik &#8211; konstitusiyal\u0131, bayraql\u0131, himn v\u0259 gerbli m\u00fctt\u0259fiq respublika kimi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0&#8211; nin t\u0259rkibin\u0259 daxil edildi. Xalq\u0131n uzun s\u00fcr\u0259n azadl\u0131q h\u0259r\u0259katlar\u0131 v\u0259 SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il oktyabr\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi b\u0259rpa edildi.<\/p>\n<p>XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131nda rol oynayan \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99lil_M%C9%99mm%C9%99dquluzad%C9%99\">C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sabir\">Sabir<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fbd%C3%BCrr%C9%99him_b%C9%99y_Haqverdiyev\">\u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%BCseyn_Cavid\">H\u00fcseyn Cavid<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/N%C9%99riman_N%C9%99rimanov\">N\u0259riman N\u0259rimanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99f%C9%99r_Cabbarl%C4%B1\">C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hac%C4%B1_Zeynalabdin_Ta%C4%9F%C4%B1yev\">Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C9%99msi_%C6%8Fs%C9%99dullayev\">\u015e\u0259msi \u018fs\u0259dullayev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Musa_Na%C4%9F%C4%B1yev\">Musa Na\u011f\u0131yev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Murtuza_Muxtarov\">Murtuza Muxtarov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%BCseyn_%C6%8Fr%C9%99blinski\">H\u00fcseyn \u018fr\u0259blinski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mustafa_M%C9%99rdanov\">Mustafa M\u0259rdanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fli_Qurbanov\">\u018fli Qurbanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fli_Zeynalov\">\u018fli Zeynalov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99m%C9%99d_Vur%C4%9Fun\">S\u0259m\u0259d Vur\u011fun<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mikay%C4%B1l_M%C3%BC%C5%9Ffiq\">Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C4%B1x%C9%99li_Qurbanov\">\u015e\u0131x\u0259li Qurbanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ziya_B%C3%BCnyadov\">Ziya B\u00fcnyadov<\/a>\u00a0v\u0259 s. g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n q\u0259dim m\u0259d\u0259ni irsinin \u00f6lm\u0259z n\u00fcmun\u0259si,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_musiqisi\">Az\u0259rbaycan musiqisinin<\/a>\u00a0z\u0259ngin f\u0259ls\u0259fi t\u0259m\u0259l \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131nda \u0259v\u0259zsiz rol oynayan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mu%C4%9Fam\">mu\u011fam<\/a>\u0131n v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Seyid_%C5%9Eu%C5%9Finski\">Seyid \u015eu\u015finski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xan_%C5%9Eu%C5%9Finski\">Xan \u015eu\u015finski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cabbar_Qarya%C4%9Fd%C4%B1o%C4%9Flu\">Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flu<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%BClb%C3%BCl\">B\u00fclb\u00fcl<\/a>\u00a0kimi mu\u011fam ustadlar\u0131n\u0131n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C9%99%C5%9Fid_Behbudov\">R\u0259\u015fid Behbudov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C3%B6vk%C9%99t_%C6%8Fl%C9%99kb%C9%99rova\">\u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova<\/a>\u00a0kimi vokal s\u0259n\u0259ti n\u0259h\u0259ngl\u0259rinin Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 x\u00fcsusi yeri vard\u0131r. B\u0259st\u0259karlardan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%9Czeyir_Hac%C4%B1b%C9%99yov\">\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCsl%C3%BCm_Maqomayev\">M\u00fcsl\u00fcm Maqomayev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/As%C9%99f_Zeynall%C4%B1\">As\u0259f Zeynall\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qara_Qarayev\">Qara Qarayev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fikr%C9%99t_%C6%8Fmirov\">Fikr\u0259t \u018fmirov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Niyazi\">Niyazi<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sultan_Hac%C4%B1b%C9%99yov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sultan Hac\u0131b\u0259yov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tofiq_Quliyev\">Tofiq Quliyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Arif_M%C9%99likov\">Arif M\u0259likov<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cahangir_Cahangirov\">Cahangir Cahangirov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%BCleyman_%C6%8Fl%C9%99sg%C9%99rov\">S\u00fcleyman \u018fl\u0259sg\u0259rov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99id_R%C3%BCst%C9%99mov\">S\u0259id R\u00fcst\u0259mov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rauf_Hac%C4%B1yev\">Rauf Hac\u0131yev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Aq%C5%9Fin_%C6%8Flizad%C9%99\">Aq\u015fin \u018flizad\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vasif_Ad%C4%B1g%C3%B6z%C9%99lov\">Vasif Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rafiq_Babayev\">Rafiq Babayev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99mb%C9%99r_H%C3%BCseynli\">Q\u0259mb\u0259r H\u00fcseynli<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Oqtay_Kaz%C4%B1mov\">Oqtay Kaz\u0131mov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Emin_Sabito%C4%9Flu\">Emin Sabito\u011flu<\/a>\u00a0v\u0259 s. g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>M\u0259d\u0259niyy\u0259t sferas\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UNESCO\">UNESCO<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99rin_T%C9%99hsil,_Elm_v%C9%99_M%C9%99d%C9%99niyy%C9%99t_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259rin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ICESCO\">ICESCO<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0slam_Konfrans%C4%B1n%C4%B1n_T%C9%99hsil,_Elm_v%C9%99_M%C9%99d%C9%99niyy%C9%99t_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">\u0130slam Konfrans\u0131n\u0131n T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131<\/a>\u00a0kimi beyn\u0259lxalq v\u0259 regional qurumlarla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 layih\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak edir.<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin 26-28 sentyabr tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n &#8220;Avropa M\u0259d\u0259ni \u0130rs G\u00fcnl\u0259ri-2003 Kompaniyas\u0131&#8221; ke\u00e7irilmi\u015fdir. &#8220;Avropa M\u0259d\u0259ni \u0130rs G\u00fcnl\u0259ri-2003 Kompaniyas\u0131&#8221; zaman\u0131 beyn\u0259lxalq layih\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 b\u0259rpas\u0131 sona \u00e7atm\u0131\u015f abid\u0259l\u0259rin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda i\u015ftirak, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u0259rpa i\u015fl\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 davam etdiril\u0259n abid\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131\u015f, ke\u00e7\u0259n ill\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, n\u00f6vb\u0259ti (8-ci) &#8220;Photoexperiense \u2013 2003&#8221; Beyn\u0259lxalq Foto T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u00fczr\u0259 s\u0259rginin v\u0259 kataloqun t\u0259qdimat\u0131, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 universitetl\u0259rd\u0259 &#8220;Avropa \u00fcmumi irs&#8221; Proqram\u0131 v\u0259 Avropa M\u0259d\u0259ni \u0130rs g\u00fcnl\u0259ri Kompaniyas\u0131, &#8220;M\u0259d\u0259ni irsin qorunmas\u0131-m\u0259nim v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q borcumdur&#8221; fak\u00fcltativ d\u0259rsl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sin\u0259 layih\u0259sind\u0259 \u2013 &#8220;STAGE&#8221; (&#8220;Support for Transition in the Arts in Greater Europe&#8221;) layih\u0259sind\u0259 d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir. Layih\u0259nin \u0259sas prinsipl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:\n<ul>\n<li>m\u0259d\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fun d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si;<\/li>\n<li>m\u0259d\u0259ni m\u00fcxt\u0259lifliyin d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si;<\/li>\n<li>yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si;<\/li>\n<li>\u00f6lk\u0259nin m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u0131n\u0131n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>&#8220;STAGE&#8221; layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n ekspert qrupu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci ilin may ay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0olmu\u015fdur. Bu s\u0259f\u0259r zaman\u0131 ekspertl\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n d\u0259st\u0259k ver\u0259 bil\u0259c\u0259yi sah\u0259l\u0259ri qeyd etmi\u015fl\u0259r v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirliyi il\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n t\u0259klifl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alm\u0131\u015flar.<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci il iyunun 13-d\u0259n 17-d\u0259k bu layih\u0259 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tbilisi\">Tbilisi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 &#8220;M\u0259d\u0259niyy\u0259tin ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si&#8221; m\u00f6vzusunda seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. Seminarda<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a06 n\u0259f\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>-c\u00fc il dekabr\u0131n 9-10-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vrotslav&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vrotslav<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Avropa_M%C9%99d%C9%99niyy%C9%99t_Konvensiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259t Konvensiyas\u0131n<\/a>\u0131n 50 illiyin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Konfrans&amp;action=edit&amp;redlink=1\">konfrans<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmidir. Konfransda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n<\/a>\u0131n da n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/li>\n<\/ul>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Prezidenti. \u00dcmumi m\u0259lumatlar.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>\u0130lham Heyd\u0259r o\u011flu \u018fliyev<\/strong>\u00a0(<strong><em>d.<\/em><\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_dekabr\">24 dekabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1961\">1961<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_SSR\">Az\u0259rbaycan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>) \u2014 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t, siyasi v\u0259 olimpiya h\u0259r\u0259kat\u0131 xadimi,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Olimpiya_Komit%C9%99si\">Az\u0259rbaycan Milli Olimpiya Komit\u0259sinin<\/a>\u00a0Prezidenti (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>-ci ild\u0259n),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_ba%C5%9F_nazirl%C9%99rinin_siyah%C4%B1s%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f Naziri<\/a>(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1n%C4%B1n_Prezidenti\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ild\u0259n),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_Az%C9%99rbaycan_Partiyas%C4%B1\">Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131n<\/a>\u0131n S\u0259dri (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005-ci_il\">2005-ci ild<\/a>\u0259n). \u0130lham \u018fliyev\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1961\">1961<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_dekabr\">dekabr\u0131n 24-d\u0259<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev#sitat_qeyd-prezident.az-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1967\">1967<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1977\">1977<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki 6 sayl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bd\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1977\">1977<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva_D%C3%B6vl%C9%99t_Beyn%C9%99lxalq_M%C3%BCnasib%C9%99tl%C9%99r_%C4%B0nstitutu\">Moskva D\u00f6vl\u0259t Beyn\u0259lxalq M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0130nstitutuna<\/a>\u00a0(MDBM\u0130) daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>MDB\u018f\u0130-ni bitirdikd\u0259n sonra institutun aspiranturas\u0131na q\u0259bul edilmi\u015f,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>-ci ild\u0259 dissertasiya m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k tarix elml\u0259ri namiz\u0259di elmi d\u0259r\u0259c\u0259si alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Moskva D\u00f6vl\u0259t Beyn\u0259lxalq M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0130nstitutunda m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u00f6z\u0259l biznes sah\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Bir s\u0131ra istehsal-kommersiya m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin avqust ay\u0131nad\u0259k\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_D%C3%B6vl%C9%99t_Neft_%C5%9Eirk%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259tinin<\/a>\u00a0vitse-prezidenti, birinci vitse-prezidenti olmu\u015fdur. Heyd\u0259r \u018fliyevin neft strategiyas\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Suveren Az\u0259rbaycan\u0131n neft siyas\u0259tinin geosiyasi aspektl\u0259rin\u0259 dair bir s\u0131ra t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin m\u00fc\u0259llifidir. Siyasi elml\u0259r doktorudur.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_Milli_M%C9%99clisi\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisin<\/a>\u0259 deputat se\u00e7ilmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq deputat s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 xitam vermi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>-ci ild\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Olimpiya_Komit%C9%99si\">Az\u0259rbaycan Milli Olimpiya Komit\u0259sinin<\/a>\u00a0Prezidentidir. \u0130dman\u0131n v\u0259 Olimpiya h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Beyn%C9%99lxalq_Olimpiya_Komit%C9%99si\">Beyn\u0259lxalq Olimpiya Komit\u0259sinin<\/a>\u00a0ali ordeni il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1999\">1999<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_Az%C9%99rbaycan_Partiyas%C4%B1\">Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131<\/a>\u00a0s\u0259drinin m\u00fcavini,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci ild\u0259 s\u0259drin birinci m\u00fcavini,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ild\u0259 is\u0259 partiyan\u0131n s\u0259dri se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1_Parlament_Assambleyas%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131nda<\/a>\u00a0(A\u015ePA)\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_Milli_M%C9%99clisi\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin<\/a>n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131 s\u0259drinin m\u00fcavini, A\u015ePA-n\u0131n B\u00fcro \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>-c\u00fc ilin aprelind\u0259 A\u015ePA-n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak\u0131na v\u0259 Avropa ideallar\u0131na s\u0259daq\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 A\u015ePA-n\u0131n f\u0259xri \u00fczv\u00fc diplomu v\u0259 A\u015ePA medal\u0131 il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_avqust\">avqustun 4-d\u0259<\/a>\u00a0Milli M\u0259clis t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f naziri t\u0259yin edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/15_oktyabr\">15 oktyabrda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Republikas\u0131n\u0131n Prezidenti se\u00e7ilmi\u015fdir. Prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 se\u00e7icil\u0259rin 76%-d\u0259n \u00e7oxu \u0130lham \u018fliyevin lehin\u0259 s\u0259s vermi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">oktyabr\u0131n 31-d\u0259<\/a>\u00a0v\u0259zif\u0259sinin icras\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259 yenid\u0259n prezident se\u00e7ilmi\u015fdir v\u0259 haz\u0131rda prezident v\u0259zif\u0259sini icra edir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rus_dili\">Rus<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ingilis<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Frans%C4%B1z_dili\">frans\u0131z<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrk_dili\">t\u00fcrk<\/a>\u00a0dill\u0259rini s\u0259rb\u0259st bilir.<\/p>\n<p>Ail\u0259lidir. \u00dc\u00e7 \u00f6vlad\u0131, \u00fc\u00e7 n\u0259v\u0259si vard\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<li><strong>\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131n\u0131n tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Bak\u0131-Tehran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan. <\/strong><\/li>\n<li><strong> X\u0259z\u0259r d\u0259nizi. Sahilyan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259r. Toqqu\u015fan v\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n maraqlar. <\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan idman\u0131. D\u00f6vl\u0259tin idman siyas\u0259ti. <\/strong><\/li>\n<li><strong>\u018fn b\u00f6y\u00fck (\u0259razisin\u0259 v\u0259 \u0259halisin\u0259 g\u00f6r\u0259) t\u00fcrkdilli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259halisinin say\u0131.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f xanl\u0131qlar.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<li><strong>S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin yaranmas\u0131nda yeri.<\/strong><\/li>\n<li><strong>X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin m\u00fcasir ekoloji probleml\u0259ri. X\u0259z\u0259r Sammitl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>X\u0259z\u0259r d\u0259nizi probleml\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 s\u0259viyy\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd\u00fc il\u0259 yana\u015f\u0131, d\u0259niz sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar ekoloji \u015f\u0259raitin korlanmas\u0131 son d\u00f6vr\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm problemidir. Z\u0259ngin t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259ri v\u0259 m\u00fcalic\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti tarix\u0259n onun \u0259traf\u0131nda \u00e7oxlu sayda insanlar\u0131n m\u0259skunla\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u0259sas \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri onun h\u00f6vz\u0259sind\u0259, sahill\u0259rind\u0259 v\u0259 akvatoriyalar\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin v\u0259 s\u0259naye obyektl\u0259rinin \u00e7irkab sular\u0131, d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131ndan v\u0259 neft m\u0259d\u0259nl\u0259rind\u0259n daxil olan m\u00fcxt\u0259lif \u00e7irkl\u0259ndiricil\u0259rdir. Haz\u0131rda X\u0259z\u0259r sahili zonalarda 15 milyona q\u0259d\u0259r \u0259hali ya\u015fay\u0131r ki, onlar\u0131n da h\u0259yat f\u0259aliyy\u0259ti bilavasit\u0259 bu d\u0259nizl\u0259 (\u0259sas\u0259n d\u0259 bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla) ba\u011fl\u0131d\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259hsuldar su sah\u0259si olan X\u0259z\u0259r yegan\u0259 d\u0259nizdir ki, n\u0259r\u0259 bal\u0131qlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck ehtiyat\u0131 (t\u0259xmin\u0259n 95%) burada c\u0259ml\u0259\u015fmi\u015fdir. M\u0259lumdur ki, n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnya bazar\u0131nda \u00e7ox qiym\u0259tli say\u0131lan qara k\u00fcr\u00fcn\u00fcn &#8220;istehsal\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r&#8221;. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259min bal\u0131qlar\u0131n X\u0259z\u0259rd\u0259ki genofondu ciddi \u015f\u0259kild\u0259 qorunur. Qeyd ed\u0259k ki, planetd\u0259 qara k\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259sas icracat\u0131 bu g\u00f6l\u00fcn sakinl\u0259ri hesab\u0131nad\u0131r. Lakin X\u0259z\u0259rin varidat\u0131 bununla t\u00fck\u0259nmir. Neft-qaz ehtiyat\u0131 potensial\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u0259 o, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri karbohidrogen xammal\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biridir. Ekoloji xarakteristikas\u0131na g\u00f6r\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00e7ox vaxt dig\u0259r qapal\u0131 h\u00f6vz\u0259l\u0259r kimi \u00f6yr\u0259nilir. Qapal\u0131 h\u00f6vz\u0259l\u0259rin is\u0259 m\u00fcvafiq probleml\u0259ri var. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bii resurslar\u0131n v\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 t\u00fck\u0259nm\u0259si, antropogen v\u0259 torpaq\u00fcst\u00fc t\u0259bii ekosisteml\u0259rin t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc, d\u0259niz m\u00fchitinin \u00e7irkl\u0259nm\u0259si v\u0259 su ekosisteml\u0259rinin t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc. Sonuncu \u0259n b\u00f6y\u00fck problem say\u0131l\u0131r. Bal\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 sanitar-toksiki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan X\u0259z\u0259rin durumu h\u0259l\u0259 Sovetl\u0259r Birliyinin sonunda krizis d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilirdi. Bel\u0259 ki, 1992-ci ild\u0259 Volqa h\u00f6vz\u0259si v\u0259 X\u0259z\u0259rin sahil zonas\u0131 &#8220;ekoloji f\u0259lak\u0259t zonas\u0131&#8221; adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizini \u00e7irkl\u0259ndir\u0259n \u0259sas m\u0259nb\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: t\u0259mizl\u0259nm\u0259mi\u015f s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131 v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 tullant\u0131lar\u0131, \u00e7ay v\u0259 d\u0259niz g\u0259mi\u00e7iliyi, quru v\u0259 su sahill\u0259rind\u0259 qaz v\u0259 neft buruqlar\u0131n\u0131n istismar\u0131, d\u0259niz dibinin d\u0259rinl\u0259\u015fdirilm\u0259si i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 ikinci \u00e7irkl\u0259nm\u0259, atmosfer v\u0259 su vasit\u0259sil\u0259 uzaq zonalardan \u00e7irkli madd\u0259l\u0259rin g\u0259lm\u0259si. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00e7aylar vasit\u0259sil\u0259 h\u0259r il X\u0259z\u0259r\u0259 40-45 km\u00a0<sup>3<\/sup>\u00a0\u00e7irkab daxil olur ki, onun da 60 faizi Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. \u018fg\u0259r bu \u00e7irkli sular d\u0259nizin \u00fcst qat\u0131nda b\u0259rab\u0259r paylansayd\u0131, onda il \u0259rzind\u0259 h\u0259min qat\u0131n qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 10-11 sm-\u0259 \u00e7atard\u0131. X\u0259z\u0259r sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259 K\u00fcr v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 da az rol oynam\u0131r. Tbilisi, Rustavi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin v\u0259 s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin \u00e7irkab sular\u0131, h\u0259m\u00e7inin k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda i\u015fl\u0259dil\u0259n m\u00fcxt\u0259lif toksiki madd\u0259l\u0259r K\u00fcr \u00e7ay\u0131 vasit\u0259sil\u0259 X\u0259z\u0259r\u0259 daxil olur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi sahill\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n Bak\u0131, Sumqay\u0131t, Maha\u00e7qala, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, R\u0259\u015ft, \u018fnz\u0259li \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n d\u0259niz\u0259 ax\u0131d\u0131lan \u00e7irkab sular\u0131 onun \u0259sas \u00e7irkl\u0259ndiricil\u0259rind\u0259n hesab edilir. Bununla yana\u015f\u0131 d\u0259niz neft yataqlar\u0131n\u0131n istismar\u0131 v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n da\u015f\u0131nmas\u0131, d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131 da X\u0259z\u0259r sular\u0131n\u0131 xeyli \u00e7irkl\u0259ndirir.<\/p>\n<p>D\u0259niz dibi qruntlar\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, fenollar, b\u0259zi rayonlarda is\u0259 civ\u0259 olmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. \u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f Bak\u0131 buxtas\u0131 olmaqla burada dib qruntlar\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si orqanizml\u0259rin v\u0259 bentosun azalmas\u0131na, b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 is\u0259 dib faunas\u0131n\u0131n yox olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. D\u0259niz sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si X\u0259z\u0259rin ekoloji \u015f\u0259raitind\u0259 b\u00f6y\u00fck g\u0259rginliy\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015f, onun bir s\u0131ra sahil b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 ekoloji b\u00f6hran yaratm\u0131\u015fd\u0131r. D\u0259nizin ekoloji \u015f\u0259raitin\u0259 Volqa, K\u00fcr h\u00f6vz\u0259l\u0259rind\u0259 bir s\u0131ra sututarlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu sututarlar\u0131n miqdar\u0131n\u0131n k\u0259skin azalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015f, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bir s\u0131ra olduqca qiym\u0259tli bal\u0131q n\u00f6vl\u0259rini \u0259n\u0259n\u0259vi k\u00fcr\u00fc t\u00f6km\u0259k yerl\u0259rind\u0259n m\u0259hrum etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ekoloji \u015f\u0259rait\u0259 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sinin t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259ri d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. D\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc zaman \u015forlu\u011fu art\u0131r, bal\u0131qlar\u0131n sahil zonalar\u0131nda qidalanma b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 sah\u0259si azal\u0131r. D\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si qaxd\u0131qca is\u0259 sular\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7aylar\u0131n delta b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 yana\u015fan sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u015forlu\u011fu azal\u0131r, yem ehtiyat\u0131 art\u0131r.<\/p>\n<p>Bunlarla yana\u015f\u0131 d\u0259niz sular\u0131n\u0131n yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n madd\u0259l\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nm\u0259si aerasiya prosesini ciddi pozur, d\u0259niz fauna v\u0259 floras\u0131n\u0131n m\u0259hv olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0259nizin \u0259n \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f sah\u0259l\u0259ri eyni zamanda ekoloji b\u00f6hran sah\u0259l\u0259ridir. Bel\u0259 sah\u0259l\u0259r\u0259 Bak\u0131, Sumqay\u0131t, Maha\u00e7qala, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin akvatoriyalar\u0131, istismarda olan d\u0259niz neft yataqlar\u0131 rayonlar\u0131 aid edilir. X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259n dan\u0131\u015fark\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r: birincisi, \u00e7irkab\u0131n qeyri- b\u0259rab\u0259r paylanmas\u0131 d\u0259nizin ayr\u0131-ayr\u0131 sah\u0259l\u0259rinin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. Ikincisi, sahilboyu yaranan \u00e7irkl\u0259nm\u0259ni bir zonadan ba\u015fqas\u0131na apar\u0131r v\u0259 oran\u0131 da \u00e7irkl\u0259ndirir. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, tullant\u0131lar \u0259sas\u0259n suyun \u00fcz\u0259nd\u0259 &#8211; \u00fcst qat\u0131nda topla\u015faraq &#8220;su-atmosfer&#8221; zonas\u0131 yarad\u0131r, onda m\u0259hz burada y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00e7irkablar hesab\u0131na daha \u00e7ox d\u0259nizin bioloji \u0259h\u0259miyy\u0259tli sah\u0259l\u0259rinin \u00e7irkl\u0259ndiyini qeyd etm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir.<br \/>\nX\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li \u00e7irkl\u0259nm\u0259 t\u0259rkibind\u0259 z\u0259r\u0259rli kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259r olan tullant\u0131larla \u00e7irkl\u0259nm\u0259dir. Bunlardan neft karbohidrogenl\u0259rini, karbohidrogenl\u0259ri, karbonukleidl\u0259ri, xlor \u00fczvi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini v\u0259 a\u011f\u0131r metallar\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. D\u0259nizin \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259 neft karbohidrogenl\u0259ri b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. S\u00f6hb\u0259t Ab\u015feron yar\u0131madas\u0131 v\u0259 Manq\u0131\u015fla\u011f\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n d\u0259niz neft s\u0259nayesi v\u0259 sualt\u0131 neft borular\u0131ndan gedir. Vaxtil\u0259 d\u0259nizd\u0259 neft buruqlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnm\u0259si elm v\u0259 texnikan\u0131n nailiyy\u0259ti say\u0131lsa da, b\u0259zi aliml\u0259r bunun yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 z\u0259r\u0259rli f\u0259sadlar t\u00f6r\u00e7d\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 h\u0259yacan dolu m\u0259lumatlar veribl\u0259r. \u00dcst\u00fcnd\u0259n yar\u0131m \u0259srd\u0259n \u00e7ox \u00f6tm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, h\u0259min fikirl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011fruldur v\u0259 biz art\u0131q X\u0259z\u0259rin d\u00fcnya miqyasl\u0131 problem\u0259 \u00e7evrildiyinin \u015fahidl\u0259riyik. Onun ekoloji v\u0259ziyy\u0259ti indi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 narahat edir. Bak\u0131 is\u0259 X\u0259z\u0259rin \u0259n \u00e7irkli hiss\u0259sidir. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, o, bioloji c\u0259h\u0259td\u0259n &#8220;\u00f6l\u00fc buxta&#8221; statusunu qazan\u0131b.<\/p>\n<p>X\u0259z\u0259ryan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n ictimai-siyasi prosesl\u0259r, ziddiyy\u0259tli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u0259 d\u0259nizin ekom\u00fchitin\u0259 \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rib. X\u00fcsusil\u0259 h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1991-ci ild\u0259n ba\u015flanan Rus-\u00c7e\u00e7en m\u00fcharib\u0259si d\u0259nizin ekosistemind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n probleml\u0259r yarad\u0131b. H\u00f6vz\u0259d\u0259 il \u0259rzind\u0259 20-30 h\u0259rbi tullant\u0131 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, texnogen q\u0259zalar\u0131n say\u0131 da xeyli art\u0131b. Bel\u0259 ki, X\u0259z\u0259rin Rusiya sahill\u0259rind\u0259 karbohidrogenl\u0259rin miqdar\u0131 \u00c7e\u00e7en m\u00fcharib\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar xeyli artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan\u0131n yataqlar\u0131n\u0131n birg\u0259 istismar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; (1994) adl\u0131 sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n m\u0259\u015fhur neft korporasiyalar\u0131n\u0131n qo\u015fulduqlar\u0131 sazi\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n xam neftini d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xarmaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. Regiondak\u0131 dig\u0259r neft istehsal\u00e7\u0131lar\u0131 da eyni maraqdan \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r. Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistanda da Ab\u015feronda oldu\u011fu kimi neft-qaz istehsal\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri a\u00e7\u0131l\u0131b. Bu regionlar\u0131n ekoloji durumu respublikam\u0131zla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 he\u00e7 d\u0259 yax\u015f\u0131 deyil. \u00c7\u00fcnki burada \u00e7\u0131xar\u0131lan neftin t\u0259rkibind\u0259 merkaptanlar\u0131n miqdar\u0131 \u00e7ox, k\u00fck\u00fcrdl\u00fc birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r daha art\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 nefti x\u00fcsusi yolla t\u0259mizl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259lir ki, bu da \u0259lav\u0259 probleml\u0259r yarad\u0131r. Bu prosesd\u0259 ekoloji standartlar m\u00fctl\u0259q n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r, \u0259ks halda X\u0259z\u0259rin b\u00fct\u00fcn akvatoriyas\u0131 pis hala d\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>D\u0259nizin \u015f\u0259rq-q\u0259rb hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u015fimal t\u0259r\u0259find\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin s\u0259viyy\u0259si nisb\u0259t\u0259n azd\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn m\u00fchitinin qorunmas\u0131nda, x\u00fcsusil\u0259 \u00e7irkablardan m\u00fchafiz\u0259d\u0259 Volqa v\u0259 dig\u0259r \u00e7ay-su anbarlar\u0131n\u0131n rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Eyni zamanda, X\u0259z\u0259rin dib \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ri v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn fiziki-kimy\u0259vi v\u0259 bioloji t\u0259mizl\u0259nm\u0259 prosesl\u0259rinin d\u0259 rolu var. Orta v\u0259 c\u0259nub zonalar\u0131nda temperaturun sabitliyi (normall\u0131\u011f\u0131) suda kimy\u0259vi reaksiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tini art\u0131r\u0131r v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 burada d\u0259niz suyunun t\u0259mizliyi \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259min olunur.<br \/>\nX\u0259z\u0259rin ekoloji probleml\u0259ri onun s\u0259viyy\u0259sinin vaxta\u015f\u0131r\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259sil\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. 1978-ci ild\u0259n tranqressiv m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ke\u00e7\u0259n d\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si t\u0259dric\u0259n qalxaraq ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, suyun s\u0259viyy\u0259sinin 2,5 m qalxmas\u0131 sahil zonas\u0131n\u0131n il \u0259rzind\u0259 1-2 km sah\u0259sinin d\u0259nizin alt\u0131nda qalmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 10-15 il \u0259vv\u0259l \u00f6lk\u0259mizin c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki (L\u0259nk\u0259ran-Astara) sahil zola\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n bir \u00e7ox ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259ri h\u0259min f\u0259lak\u0259tl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdi, \u0259haliy\u0259, d\u00f6vl\u0259t\u0259 xeyli ziyan d\u0259ydi. El\u0259 burdaca bir m\u0259s\u0259l\u0259ni xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r. \u018fski tarixd\u0259 ulu babalar\u0131m\u0131z he\u00e7 vaxt h\u00f6vz\u0259 k\u0259nar\u0131nda daimi m\u0259skunla\u015fmay\u0131blar. Yaln\u0131z m\u00f6vs\u00fcmi xarakter da\u015f\u0131yan f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olublar. \u00c7\u00fcnki onlar ha\u00e7ansa yarana bil\u0259c\u0259k t\u0259bii hadis\u0259l\u0259ri \u00e7ox d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259tl\u0259ndiribl\u0259r. M\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn insanlar\u0131 is\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, sanki t\u0259bi\u0259ti ram edirmi\u015fl\u0259r kimi d\u0259nizin d\u00fcz q\u0131ra\u011f\u0131nda m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m s\u0259naye obyektl\u0259ri, neft-qaz\u00e7\u0131xarma qur\u011fular\u0131, \u00e7oxm\u0259rt\u0259b\u0259li ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 in\u015fa edir, fermer t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 sal\u0131rlar. Hesab edirl\u0259r ki, onlar\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259lik sahild\u0259 saxlamaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu bel\u0259 deyil. T\u0259bi\u0259t \u00f6z\u00fc \u015f\u0131ltaq olsa da, \u015f\u0131ltaqlar\u0131 sevmir.<br \/>\nD\u0259nizd\u0259 v\u0259 sahilboyunda g\u00f6zl\u0259nil\u0259n q\u0259zalar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, burada yerl\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesil\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Avadanl\u0131qlar\u0131n suda batmas\u0131, neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n d\u0259niz\u0259 axmas\u0131, qur\u011fular\u0131n yarars\u0131z hala d\u00fc\u015fm\u0259si v\u0259 s. C\u0259nub v\u0259 orta sah\u0259l\u0259rd\u0259 X\u0259z\u0259r daha \u00e7ox hidrodinamiki t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. Bunlardan ba\u015fqa, X\u0259z\u0259rin dibi pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131na meyllidir. K\u00fck\u00fcrd t\u0259rkibli neft \u00e7\u0131xar\u0131lan sah\u0259l\u0259r daha t\u0259hl\u00fck\u0259lidir. G\u00fccl\u00fc z\u0259lz\u0259l\u0259 ba\u015f ver\u0259rs\u0259, havaya 1000 atmosfer t\u0259zyiql\u0259 milyon ton k\u00fck\u00fcrd t\u0259rkibli karbohidrogen daxil ola bil\u0259r ki, bu da qlobal f\u0259lak\u0259tdir.<br \/>\nIri tankerl\u0259rl\u0259 neftin da\u015f\u0131nmas\u0131 da X\u0259z\u0259rin \u00e7irkl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259bdir. X\u0259z\u0259r qapal\u0131 ekosistem oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onun neft ax\u0131nlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259si kifay\u0259tdir ki, &#8220;can\u0131n\u0131 tap\u015f\u0131rs\u0131n&#8221; &#8211; &#8220;\u00f6ls\u00fcn&#8221;.<br \/>\nX\u0131rda d\u0259niz donanmalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi bax\u0131mdan \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131sa da, \u00e7irkl\u0259ndirici amil kimi onlar\u0131n da rolu az deyil. Iri g\u0259mil\u0259rin ixrac etdiyi ax\u0131nt\u0131 sular\u0131 \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259ndir. Yeni limanlar\u0131n tikilm\u0259si, g\u0259mi istehsal\u0131, neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n n\u0259qli v\u0259 s. suyun \u00e7irkl\u0259nm\u0259sinin \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259ndir. X\u0259z\u0259rsahili \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259rbi d\u0259niz donanmalar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da h\u0259min faktorlardand\u0131r. X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259yini yaln\u0131z fiziki-kimy\u0259vi s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k olmaz. Problemin \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 bioloji \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin d\u0259 pay\u0131 var. S\u00f6hb\u0259t Volqa-Don kanal\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Azov-Qara d\u0259niz h\u00f6vz\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259n yad orqanizml\u0259rd\u0259n gedir. Bel\u0259 ki, bu yax\u0131nlarda T\u00fcrkm\u0259nistana aid sektorda meduzalar (aurella aurita, mneniopsis leudyi) a\u015fkar edilmi\u015fdir. Bu meduzalar X\u0259z\u0259rd\u0259 \u00e7oxalaraq v\u0259t\u0259g\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli iri bal\u0131qlar\u0131n qidas\u0131n\u0131 yeyib t\u00fck\u0259ndirir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bu meduzalar kilk\u0259 il\u0259 qidalan\u0131rlar. Kilk\u0259nin azalmas\u0131 paralel olaraq onlarla qidalanan m\u00fcxt\u0259lif su heyvanlar\u0131n\u0131n sayca azalmas\u0131yla n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Neft-qaz istismar\u0131na geni\u015f yer verilm\u0259si bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na da \u00f6z m\u0259nfi t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir. Su m\u00fchitinin ifrat \u00e7irkl\u0259nm\u0259si bal\u0131q s\u0259nayesin\u0259 ciddi ziyan vurur. Hesablamalara \u0259sas\u0259n, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na d\u0259y\u0259n z\u0259r\u0259r 6 milyard, k\u00fcr\u00fc biznesin\u0259 dey\u0259n ziyan is\u0259 10 milyard dollar t\u0259\u015fkil edir. H\u0259m\u00e7inin dig\u0259r v\u0259t\u0259g\u0259 bal\u0131qlar\u0131n\u0131n iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n itirilm\u0259si d\u0259 reald\u0131r. X\u0259z\u0259r olduqca unikal ekosistemdir. Onun qorunmas\u0131 t\u0259kc\u0259 regional d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin yox, planetin i\u015fidir. Beyn\u0259lxalq sistemin son ill\u0259r bu d\u0259nizin ekoloji probleml\u0259rin\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259si t\u0259sad\u00fcfi deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 yaln\u0131z bir \u00f6lk\u0259nin yox, 5 sahilyan\u0131 \u00f6lk\u0259nin qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259si vacibdir. H\u0259r bir X\u0259z\u0259rsahili \u00f6lk\u0259 d\u0259niz\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi prizmas\u0131ndan yana\u015fsa, onun sonrak\u0131 taleyi daha tutqun ola bil\u0259r. X\u0259z\u0259rin statusu tam m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259dikc\u0259 d\u0259nizin n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 ehtiyat\u0131, canl\u0131lar\u0131n r\u0259ngar\u0259ngliyi, ekosistemi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 u\u011frayacaq.<\/p>\n<p>Vaxtil\u0259 AB\u015e prezidenti olmu\u015f Con Kennedinin dediyi &#8220;Co\u011frafiya bizi qon\u015fu, tarix bizi dost, iqtisadiyyat bizi t\u0259r\u0259fda\u015f, z\u0259rur\u0259t is\u0259 m\u00fctt\u0259fiq etdi&#8221; fikirl\u0259ri bu g\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r real v\u0259 z\u0259ruri s\u0259sl\u0259nir. Bel\u0259 ki, ekoloji b\u00f6hran n\u0259tic\u0259sind\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 d\u00fcnyada \u0259n m\u0259hsuldar su h\u00f6vz\u0259l\u0259ri aras\u0131nda duran X\u0259z\u0259r d\u0259nizi son onillikl\u0259rd\u0259 \u00f6z \u00f6nc\u00fcl m\u00f6vqeyini tamam itirmi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/www.eco.gov.az\/\">http:\/\/www.eco.gov.az<\/a> ARDI VAR<\/p>\n<ol>\n<li><strong>1950-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi deportasiyas\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Sovet hakimiyy\u0259tinin \u00f6lk\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif regionlar\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qafqazda Az\u0259rbaycan, erm\u0259ni, g\u00fcrc\u00fc v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131 bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 qoymaq siyas\u0259ti \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259dli siyas\u0259tinin davam\u0131 idi. Bu siyas\u0259t m\u0259rk\u0259z\u0259 qeyri-rus xalqlar, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 m\u00fcs\u0259lman v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z hakim m\u00f6vqeyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m idi.<br \/>\nAz\u0259rbaycanl\u0131lar v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan torpaqlar\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 hesab\u0131na \u00abB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u00bb d\u00f6vl\u0259ti yarartmaq x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulan erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rinin he\u00e7 vaxt m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nMoskvadak\u0131 havadarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 m\u0259rk\u0259zd\u0259ki v\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st lobbil\u0259rin\u0259 arxalanan erm\u0259ni &#8211; da\u015fnaklar m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 vaxta\u015f\u0131r\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR-d\u0259ki \u00f6z tarixi etnik \u0259razil\u0259rind\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r. 40-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131nda M\u0259rk\u0259zin, bilavasit\u0259 Moskvadak\u0131 erm\u0259ni lobbisinin lideri v\u0259 r\u0259hb\u0259ri A.Mikoyan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Erm\u0259nistanda kommunistl\u0259rin f\u0259al i\u015ftirak\u0131 il\u0259 gizli \u00abQaraba\u011f h\u0259r\u0259kat\u0131\u00bb v\u0259 \u00abQaraba\u011f komit\u0259si\u00bb yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a01945-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi partiya elitas\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 \u00dc\u0130K(b) P MK qar\u015f\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin &#8211; Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rd\u0131. Erm\u0259nistan K(b) P MK v\u0259 XKS Stalin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k he\u00e7 bir elmi, tarixi \u0259sas\u0131 olmadan bildirdil\u0259r ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisi guya iqtsadi c\u0259h\u0259td\u0259n daha \u00e7ox Az\u0259rbaycanla deyil, Erm\u0259nistanla ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259rk\u0259zd\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u0259rhal m\u00fcnasib\u0259t bildirildi.<br \/>\nBel\u0259 ki, Moskvan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u00dc\u0130K(b) P MK katibi erm\u0259nip\u0259r\u0259st K.M.Malenkov 28 noyabr 1945-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan K(b) MK-n\u0131n 1-ci katibi Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rova m\u0259ktub yazaraq bu m\u0259s\u0259l\u0259 haqq\u0131nda &#8211; erm\u0259nil\u0259rin ist\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumat verir v\u0259 onun r\u0259yini bilm\u0259k ist\u0259yir.<br \/>\nM.Ba\u011f\u0131rov is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 10 dekabr 1945-ci il tarixd\u0259 K.M.Malenkovun m\u0259ktubuna cavab g\u00f6nd\u0259rir. Cavab m\u0259ktubunda Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bu iddialar\u0131n he\u00e7 bir elmi, tarixi \u0259sas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim torpa\u011f\u0131 oldu\u011fu sanball\u0131 faktlarla s\u00fcbut edilirdi. M.Ba\u011f\u0131rov bildirirdi ki, \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tini az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u015eu\u015fadan ba\u015fqa, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f \u0259rarizisi o halda Erm\u0259nistana veril\u0259 bil\u0259r ki, Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckl\u0259 Az\u0259rbaycana qaytar\u0131ls\u0131n. Buna is\u0259 n\u0259 Moskva, n\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan raz\u0131 olmad\u0131, \u00e7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan hesab\u0131na yarad\u0131lm\u0131\u015f \u00aberm\u0259ni \u0259razisi\u00bb bununla l\u0259\u011fv edil\u0259rdi.<br \/>\nSovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n M.Ba\u011f\u0131rov itirilmi\u015f tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 problemini \u00f6n\u0259 g\u0259tirir. O, K.M.Malenkova cavab m\u0259ktubunda bildirir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedil\u0259c\u0259yi halda m\u00fcxt\u0259lif zaman k\u0259siyind\u0259 Erm\u0259nistana, G\u00fcrc\u00fcstana v\u0259 Rusiyaya verilmi\u015f bir \u00e7ox tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n onun \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131n\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 t\u0259l\u0259b edir.<br \/>\nM.Ba\u011f\u0131rov yax\u015f\u0131 bilirdi ki, erm\u0259nil\u0259r buna raz\u0131 olmayacaq v\u0259 h\u0259m erm\u0259nil\u0259rin, h\u0259m d\u0259 havadarlar\u0131n\u0131n &#8211; Moskvan\u0131n plan\u0131 pozulacaq. Moskva problemin n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hl\u00fck\u0259li oldu\u011funu anlad\u0131. Problemin h\u0259llini m\u00fcmk\u00fcn hesab etm\u0259y\u0259n M\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin iddialar\u0131n\u0131 r\u0259dd etdi. Bununla yana\u015f\u0131, Moskva T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u0259l\u0259 1943-c\u00fc il noyabr\u0131n 28-d\u0259n dekabr\u0131n 1d\u0259k SSR\u0130, AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Tehranda ke\u00e7iril\u0259n konfransda Sovet-\u0130ran m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edil\u0259rk\u0259n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 toxunulmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u00abB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u00bb d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq arzusunda olan erm\u0259nil\u0259r konfrans zaman\u0131 SSR\u0130 xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Molotova m\u00fcraci\u0259t edib, \u0130randa ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin SSR\u0130-y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini xahi\u015f etmi\u015fdil\u0259r. V.Molotov \u0130.Stalinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ald\u0131qdan sonra \u0130randa ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verilmi\u015fdi. 1946-c\u0131 il oktyabr\u0131n 19-da SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Erm\u0259nistan SSR \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edildi.<br \/>\nBu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlar\u0131n bo\u015fald\u0131lmas\u0131 hesab\u0131na h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259li idi. Y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z ata-baba torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259raziy\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Bu i\u015f\u0259 \u00abDa\u015fnaks\u00fctyun\u00bb partiyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Qriqorian kils\u0259si d\u0259 \u00f6z xeyir-duas\u0131n\u0131 vermi\u015fdi.<\/p>\n<p>Lakin Molotovun t\u0259klif\u0131 o zaman Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n 1-ci katibi Q.H.Harutyunovla\u00a0<a href=\"http:\/\/kayzen.az\/blog\/dahil%C9%99r-maraql%C4%B1\/1812\/stalin-iosif-vissarionovi%C3%A7.html\">Stalinin<\/a>\u00a0raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra xeyli d\u0259yi\u015fdirildi. Q\u0259rara al\u0131nd\u0131 ki, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistanda yerl\u0259\u015fdirilsinl\u0259r, \u0259v\u0259zind\u0259 is\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcnl\u0259r.<br \/>\nBununla da M\u0259rk\u0259zin r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 xeyir-duas\u0131 il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki ata-baba torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015fland\u0131. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 ba\u015fqa az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda\u00bb q\u0259bul etdiyi 4083 sayl\u0131 q\u0259rarla r\u0259smil\u0259\u015fdirildi. Daha sonra SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1948-ci il 10 mart tarixli \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u00bb yeni bir q\u0259rar\u0131 il\u0259 bu prosesin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn konkret t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131 haz\u0131rland\u0131. Q\u0259rarda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, bu, \u00abSSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259lav\u0259dir\u00bb. Bu q\u0259rara g\u00f6r\u0259, 100 min az\u0259rbaycanl\u0131 1948-1950-ci ill\u0259rd\u0259; 1948-ci ild\u0259 10 min, 1949-cu ild\u0259 40 min, 1950-ci ild\u0259 is\u0259 50 min n\u0259f\u0259r \u00abk\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck prinsipin\u0259 \u0259sas\u0259n\u00bb Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. Q\u0259rar\u0131n on birinci madd\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Sovetin\u0259 icaz\u0259 verilsin ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 onlar\u0131n bo\u015faltd\u0131qlar\u0131 tikilil\u0259rd\u0259n, ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rind\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etsinl\u0259r. O zaman Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 \u00f6z ata-baba torpaqlar\u0131nda 0,5 (yar\u0131m) milyondan \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131. 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n planl\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-\u0259 1.799 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 7.747 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 zorak\u0131l\u0131\u011fa, t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmaqla h\u0259yata ke\u00e7irilirdi. Bu \u00fcsulla 1948-ci ild\u0259 429 az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259si (2.834 n\u0259f\u0259r) p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. 1948-ci ilin pay\u0131z\u0131na q\u0259d\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131 10.584 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nSSR\u0130 NS-nin 1948-ci il mart\u0131n 10-da q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 konkret t\u0259dbirl\u0259rd\u0259n b\u0259hs olunurdu: k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali \u0259sas istehsal vasit\u0259l\u0259rini &#8211; k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131, avadanl\u0131\u011f\u0131, canl\u0131 v\u0259 mexaniki qo\u015fqu vasit\u0259l\u0259rini, ev heyvanlar\u0131n\u0131 v\u0259 s. apara bil\u0259rdi. H\u0259m\u00e7inin SSR\u0130 NS-nin q\u0259rarlar\u0131ndan ir\u0259li g\u0259l\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti 1948-ci il fevral\u0131n 2-d\u0259 v\u0259 aprelin 14-d\u0259 x\u00fcsusi q\u0259rarlar q\u0259bul etmi\u015fdi.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259ni q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Komissiya \u00fczvl\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verilmi\u015fdi ki, camaat aras\u0131nda izahat i\u015fi apars\u0131nlar v\u0259 bu \u00absiyasi\u00bb kampaniya tezlikl\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ls\u0131n. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lardan &#8211; Yerevan \u015f\u0259h\u0259ri Spandaryan rayon soveti icraiyy\u0259 komit\u0259sinin s\u0259dri Rza \u015eeyxzad\u0259, Qaraba\u011f rayon partiya komit\u0259sinin katibi \u0130bi\u015f Abbasov, \u00abSovet Erm\u0259nistan\u0131\u00bb q\u0259zetinin redaktoru R\u0259him Allahverdiyev, Ke\u015fi\u015fk\u0259nd rayonu partiya komit\u0259sinin 2-ci katibi \u018fziz C\u0259f\u0259rov v\u0259 b. daxil idil\u0259r.<br \/>\nAz\u0259rbaycan SSR v\u0259 Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rl\u0259ri aras\u0131nda (respublika \u0259halisinin r\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan) \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131la\u015fmaya g\u00f6r\u0259, 1949-cu ild\u0259 15.713 n\u0259f\u0259r (5420 n\u0259f\u0259r yazda, 10.293 n\u0259f\u0259r is\u0259 pay\u0131zda) v\u0259 3818 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. Lakin SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Erm\u0259nistan SSR h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259ld\u0259 edilmi\u015f raz\u0131la\u015fman\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259di. M\u0259rk\u0259zin r\u0259smi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si S.\u00c7eremu\u015fin Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri T.Quliyevd\u0259n Erm\u0259nistan SSRd\u0259n Az\u0259rbaycana \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015f 40.000 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259l\u0259b etdi.<br \/>\nAz\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259ziyy\u0259tin \u00e7\u0259tinliyini g\u00f6r\u00fcb M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t\u0259 &#8211; SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin m\u00fcavini K.M.Malenkova m\u00fcraci\u0259t etdi. M\u00fcraci\u0259td\u0259 bildirildi ki, bir d\u0259f\u0259y\u0259 40.000 n\u0259f\u0259r \u0259halinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n imkan\u0131 yoxdur. M\u00fcraci\u0259td\u0259 h\u0259m d\u0259 19491950-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259ll\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015f k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 planlar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n olan az\u0259rbaycanl\u0131 kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r \u0259halinin 10 min n\u0259f\u0259rinin 1949-cu ild\u0259, 15 min n\u0259f\u0259rinin is\u0259 1950-ci ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verilm\u0259si\u00bb xahi\u015f edildi.<br \/>\nBu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi q\u0259tiyy\u0259tsizlik g\u00f6st\u0259rdi. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u0259raziy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n 22 rayonu, \u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ata-baba torpaqlar\u0131 olan Basarke\u00e7\u0259r, Z\u0259ngibasar, Noyemberyan, Mikoyan, Dilican, Astarxan, Kirovakan daxil idi. Bu \u0259razil\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r rayonlarda yerl\u0259\u015fdirilirdil\u0259r. Deportasiya edilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n t\u0259qib olunurdular. Bu c\u00fcr b\u00f6htanlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan SSR \u015eamxor (\u015e\u0259mkir) rayonuna deportasiya edilmi\u015f 150 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6z t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 ra-yondan s\u00fcrg\u00fcn edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdular. Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycanda \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131na respublika r\u0259hb\u0259rinin g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda \u015f\u0259rait yaradan respublikan\u0131n XD\u0130N-d\u0259, partiya v\u0259 sovet orqanlar\u0131nda r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259 sahibi olan Markaryan, Qriqoryan, Yemelyanov, Bor\u015fov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 idi. Onlar deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259rin s\u0131x ya\u015fad\u0131qlar\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u0259razisind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf rayonlarda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 imkan vermi\u015f, M.Ba\u011f\u0131rova saxta, b\u00f6htan xarakterli aray\u0131\u015flar t\u0259qdim edirdil\u0259r. Respublika T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Nazirliyinin r\u0259hb\u0259ri Yemelyanovun haz\u0131rlay\u0131b M.Ba\u011f\u0131rova t\u0259qdim etdiyi r\u0259smi aray\u0131\u015fda deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmalar\u0131 bar\u0259d\u0259 kollektiv imza il\u0259 g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ri m\u0259ktub v\u0259 \u0259riz\u0259l\u0259ri \u00abmill\u0259t\u00e7ilik\u00bb, \u00absiyasi t\u0259xribat\u00bb kimi xarakteriz\u0259 edilirdi. Bunlara is\u0259 M.Ba\u011frov inan\u0131rd\u0131.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1949-cu ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n q\u0259dim Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan 15.276 n\u0259f\u0259r adam \u015eimali Az\u0259rbaycana deportasiya edildi. Deportasiya olunanlar \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131n Saatl\u0131, Mirb\u0259\u015fir (T\u0259rt\u0259r), G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, \u018fli-Bayraml\u0131, Z\u0259rdab, Salyan, K\u00fcrd\u0259mir, Xaldan, Sabirabad, Jdanov (Beyl\u0259qan), Yevlax, Ucar, B\u0259rd\u0259, G\u0259d\u0259b\u0259y rayonlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirildi. \u018fn \u00e7\u0259tini, d\u00f6z\u00fclm\u0259zi ondan ibar\u0259t idi ki, da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi \u0259razil\u0259rd\u0259 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7\u0131b, ya\u015fayan bu \u0259hali indi bird\u0259n-bir\u0259 \u00e7ox isti olan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<br \/>\nSonrak\u0131 ild\u0259 &#8211; 1950-ci il mart\u0131n 14-d\u0259 v\u0259 avqustun 25-d\u0259 daha 3419 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n v\u0259 14.361 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan respublikalar\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri birg\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdil\u0259r.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin sosial v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259t probleml\u0259rin\u0259 vaxt\u0131nda diqq\u0259t yetirilmirdi. Bunun n\u0259tic\u0259si idi ki, 1950-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndan \u0259halinin bir hiss\u0259si Erm\u0259nistana &#8211; \u00f6z ke\u00e7mi\u015f ata-baba yerl\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Deportasiya olunanlar\u0131n dig\u0259r bir qismi is\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 v\u0259 M\u0259rk\u0259z\u0259 \u015fikay\u0259t m\u0259ktublar\u0131 g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 onlara olan diqq\u0259tsizlikd\u0259n, qeyri-insani m\u00fcnasib\u0259td\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131rd\u0131. Lakin onlar\u0131n \u015fikay\u0259t v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n tap\u0131lm\u0131rd\u0131. \u018fksin\u0259, 1950-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n Az\u0259rbaycana yeni 2907 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 12.332 n\u0259f\u0259r adam k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri, onlar\u0131n himay\u0259darlar\u0131 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il v\u0259 10 mart 1948-ci il tarixli q\u0259rarlar\u0131n\u0131n icra olunmas\u0131 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n naraz\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259, onlar\u0131n t\u0259kidi il\u0259 28 fevral 1951-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti \u00ab1951-ci ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 plan\u0131 haqq\u0131nda\u00bb 605 sayl\u0131 tam m\u0259xf\u0131 olan yeni q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259li olmu\u015fdu. Q\u0259rarda k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131. Lakin bu q\u0259rar da erm\u0259nil\u0259ri t\u0259min etm\u0259di. \u00c7\u00fcnki erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin ist\u0259yin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n deportasiya olunanlar\u0131n geriy\u0259 qay\u0131tmas\u0131 ara vermir, \u0259ksin\u0259, art\u0131rd\u0131.<br \/>\n1952-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n daha 3155 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 1.376 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bununla yana\u015f\u0131 geri qay\u0131danlar\u0131n say\u0131 da art\u0131rd\u0131. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi Az\u0259rbaycan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda adi \u015f\u0259raitin olmamas\u0131 idi.<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, 1953-c\u00fc ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rd\u0259n 1115 ail\u0259 geri qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma torpaqlar\u0131ndan zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu, m\u0259rk\u0259zin v\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin qeyri-insani f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n, qat\u0131 mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259n, \u015fovinist m\u00fcnasib\u0259td\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildi. Bu, adi insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n kobudcas\u0131na pozulmas\u0131, anti-demokratik h\u0259r\u0259k\u0259t idi.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etdi. 1954-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 1316 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 5876 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistandan deportasiya olunmu\u015f, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259nin n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ke\u00e7irilmi\u015fdi.<br \/>\nOnu da t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd ed\u0259k ki, deportasiya olunanlar\u0131n h\u0259r \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rind\u0259n biri yeni \u015f\u0259rait\u0259, isti v\u0259 quru iqlim\u0259, adi m\u0259i\u015f\u0259t t\u0259minats\u0131zl\u0131\u011f\u0131na d\u00f6z\u0259 bilm\u0259yib, acl\u0131q v\u0259 x\u0259st\u0259likd\u0259n \u00f6l\u00fcrd\u00fc.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1948-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Stalin-Beriya-Mikoyan \u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fcn\u00fcn m\u0259krli, antiaz\u0259rbaycan siyas\u0259ti v\u0259 M.Ba\u011f\u0131rovun q\u0259tiyy\u0259tsizliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 xeyli azald\u0131. Vaxtil\u0259 Vedi, Ke\u015fi\u015fk\u0259nd rayonlar\u0131n\u0131n \u0259halisinin etnik t\u0259rkibinin 72 faizini az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil etdiyi halda, deportasiyadan sonra orada c\u0259mi 15-17 faiz az\u0259rbaycanl\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycanda is\u0259 \u0259ksin\u0259, erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 art\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259sas iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 &#8211; Bak\u0131da, Sumqay\u0131tda, G\u0259nc\u0259d\u0259, \u018fli-Bayraml\u0131da, Ming\u0259\u00e7evird\u0259, Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131n\u0131n artmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, erm\u0259ni gizli t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yaran\u0131rd\u0131.<br \/>\n1948-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n, \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bu faci\u0259si h\u00fcquqi c\u0259h\u0259td\u0259n 1948-ci ild\u0259 BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komissiyas\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259rar\u0131n II madd\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq soyq\u0131r\u0131m v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li idi, lakin h\u0259l\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r buna beyn\u0259lxalq miqyasda h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259yib.<br \/>\n80-ci ill\u0259rin sonunda is\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z Erm\u0259nistan SSRd\u0259n sonuncu n\u0259f\u0259rin\u0259d\u0259k zorla qovuldu v\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 sona \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<br \/>\nQ\u0259rbi Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n faci\u0259sin\u0259 d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259t ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti, \u00fcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n verildi. O, 1997-ci il dekabr\u0131n 18-d\u0259 \u00ab1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u00bb f\u0259rman imzaland\u0131. Bu f\u0259rmanla Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u0259tbiq edil\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin m\u00fcrt\u0259ce mahiyy\u0259ti d\u00fcnya sivilizasiyas\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<h3><em>\u00ab1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u00bb Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u018fRMANI<\/em><\/h3>\n<p>Son iki \u0259srd\u0259 Qafqazda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 xalq\u0131m\u0131z a\u011f\u0131r m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259, milli faci\u0259 v\u0259 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259rh\u0259l\u0259-m\u0259rh\u0259l\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n bel\u0259 qeyri-insani siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar indi Erm\u0259nistan adland\u0131r\u0131lan \u0259razid\u0259n &#8211; min ill\u0259r boyu ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00f6z do\u011fma tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131naraq k\u00fctl\u0259vi q\u0259tl v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, xalq\u0131m\u0131za m\u0259xsus minl\u0259rl\u0259 tarixi-m\u0259d\u0259ni abid\u0259 v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b viran edilmi\u015fdir.<br \/>\nSSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 n\u00f6mr\u0259li v\u0259 1948-ci il 10 mart tarixli 754 n\u00f6mr\u0259li q\u0259rarlar\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 n\u00f6vb\u0259ti tarixi cinay\u0259t akt\u0131 olmu\u015fdur. Bu q\u0259rarlar \u0259sas\u0131nda 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 v\u0259 zorak\u0131l\u0131qla s\u00fcrg\u00fcn olunmu\u015fdur. Adi h\u00fcquq normalar\u0131na zidd olan bu q\u0259rarlar\u0131n icras\u0131 zaman\u0131 avtoritar-totalitar rejimin m\u00f6vcud repressiya qaydalar\u0131 geni\u015f t\u0259tbiq edilmi\u015f, minl\u0259rl\u0259 insan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qocalar v\u0259 k\u00f6rp\u0259l\u0259r a\u011f\u0131r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u015f\u0259raitin\u0259, k\u0259skin iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259, f\u0131ziki sars\u0131nt\u0131lara v\u0259 m\u0259n\u0259vi genosid\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k h\u0259lak olmu\u015flar. Bu i\u015fd\u0259 erm\u0259ni \u015fovinist dair\u0259l\u0259rinin v\u0259 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin cinay\u0259tkar siyas\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, o d\u00f6vrk\u00fc Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyinin \u00f6z xalq\u0131n\u0131n taleyin\u0259 zidd m\u00f6vqeyi, soyda\u015flar\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin t\u0259\u015fkilind\u0259 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak\u0131 da az rol oynamam\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nT\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n deportasiya olunmas\u0131 fakt\u0131 \u00f6t\u0259n 50 il \u0259rzind\u0259 laz\u0131m\u0131nca ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259mi\u015fdir.<br \/>\nYuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259nl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq q\u0259rara al\u0131ram:<\/p>\n<ol>\n<li>1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131 yarad\u0131ls\u0131n.<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Kabineti bu f\u0259rman\u0131n icras\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etsin.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Heyd\u0259r \u018fL\u0130YEV, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, 19 dekabr 1997-ci il<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llif: professor \u0130.X.Zeynalov, dosent X.R.S\u0259f\u0259rova<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/kayzen.az\/\">http:\/\/kayzen.az<\/a><\/p>\n<ol>\n<li><strong>30-cu ill\u0259rd\u0259 repressiyaya u\u011fram\u0131\u015f Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131. \u00dcmumi m\u0259lumat. <\/strong><\/li>\n<li><strong> NATO-Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259ri. Az\u0259rbaycan S\u00fclhm\u0259raml\u0131lar\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/NATO\">NATO<\/a>-nun strukturlar\u0131nda siyasi v\u0259 h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r prosesi ba\u015fland\u0131. 1990-c\u0131 ilin iyulunda yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitin\u0259 uy\u011funla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn London sammitind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=D%C9%99yi%C5%9Filmi%C5%9F_%C5%9Eimali_Atlantika_Alyans%C4%B1na_dair_London_B%C9%99yannam%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">D\u0259yi\u015filmi\u015f \u015eimali Atlantika Alyans\u0131na dair London B\u0259yannam\u0259si<\/a>, bir il sonra is\u0259 Roma sammitind\u0259 yeni Strateji konsepsiya v\u0259 S\u00fclh v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi. N\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131 istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u015eimali Atlantika \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 (\u015eA\u018f\u015e) t\u0259sis edildi. \u015eA\u018f\u015e-n\u0131n ilk a\u00e7\u0131l\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc 1991-ci ilin 20 dekabr tarixind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Respblikas\u0131 1992-ci ilin mart\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn forum rolunu oynayan \u015eA\u018f\u015e-\u0259 qo\u015fulmu\u015fdur. NATO-nun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz<\/a>\u00a0regionunda yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131\u011f\u0131 1994-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda \u015eimali Atlantika \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u0259razi \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259si pisl\u0259nir v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259, m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 v\u0259 suverenliyin\u0259 h\u00f6rm\u0259t regionda s\u00fclh\u00fcn, sabitliyin v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131n\u0131n vacib elementi kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir. 1994-c\u00fc il 10-11 yanvar tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Br%C3%BCssel\">Br\u00fcsseld<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f NATO \u015euras\u0131nda S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q (SNT) proqram\u0131 b\u0259y\u0259nildi. SNT proqram\u0131na d\u0259v\u0259t \u015eA\u018f\u015e-d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. 1994-c\u00fc il 3-4 may tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ikaya<\/a>\u00a0r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0NATO-nun Br\u00fcsseld\u0259ki m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131nda NATO S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q proqram\u0131n\u0131n \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 s\u0259n\u0259dini imzalad\u0131. Bununla, Az\u0259rbaycan NATO il\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan SNT proqram\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015f 15-ci d\u00f6vl\u0259t oldu. 1996-c\u0131 il 22 aprel tarixind\u0259 NATO-nun Br\u00fcsseld\u0259ki m\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131na n\u00f6vb\u0259ti s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 Prezident H.\u018fliyev Ba\u015f katib\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Xavyer_Solana&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Xavyer Solana<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k, SNT proqram\u0131na m\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259 NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 respublikam\u0131z\u0131n t\u0259l\u0259bat v\u0259 potensial\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezentasiya s\u0259n\u0259dini t\u0259qdim etmi\u015fdir. 1997-ci ilin 13 fevral tarixind\u0259 Prezident H.\u018fliyevin d\u0259v\u0259ti il\u0259 NATO-nun Ba\u015f katibi Xavyer Solana ilk d\u0259f\u0259 olaraq iki g\u00fcnl\u00fck r\u0259smi s\u0259f\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Ba\u015f katib Prezident H.\u018fliyev, Xarici i\u015fl\u0259r v\u0259 M\u00fcdafi\u0259 nazirl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irdi. Bununla bel\u0259, Milli M\u0259clisd\u0259 mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda NATO-Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131na dair \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. 1997-ci ilin 30-may\u0131nda \u015eA\u018f\u015e-\u0131n Sintrada ke\u00e7iril\u0259n yaz nazirl\u0259r g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u015eA\u018f\u015e Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 (AAT\u015e) il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldil\u0259r. 4-6 noyabr 1997-ci ild\u0259 Bak\u0131da &#8220;Kooperativ Demand&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda komandaq\u0259rargah t\u0259liml\u0259rinin haz\u0131rl\u0131q seminar\u0131 ke\u00e7irildi. Bu NATO\/SNT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda ke\u00e7iril\u0259n ilk t\u0259dbir idi. 1997-ci ilin 14 noyabr tarixind\u0259 Prezident H.\u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda s\u0259r\u0259ncam imzalad\u0131. 30 sentyabr \u2013 1 oktyabr 1998-ci ild\u0259 NATO-nun Ba\u015f katibi X.Solana ikinci d\u0259f\u0259 i\u015f\u00e7i s\u0259f\u0259rl\u0259 Bak\u0131ya g\u0259ldi. S\u0259f\u0259r zaman\u0131 Respublika Prezidenti H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Murtuz_%C6%8Fl%C9%99sg%C9%99rov\">Murtuz \u018fl\u0259sg\u0259rov<\/a>, Ba\u015f nazir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Artur_Rasizad%C9%99\">Artur Rasizad\u0259<\/a>\u00a0il\u0259 ke\u00e7irdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Avro-Atlantika v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, SNT proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan-NATO \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259traf\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131. 27-28 may 1999-cu ild\u0259 Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Atlantika siyas\u0259ti \u00fczr\u0259 m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t qrupunun sessiyas\u0131 Bak\u0131da ke\u00e7irildi. Sessiya m\u00fcdd\u0259tind\u0259 NATO Ba\u015f Katibinin Siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00fcavini, s\u0259fir KR.Klayber ba\u015fda olmaqla y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li NATO ekspert qrupu Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1999-cu ilin sentyabr\u0131ndan AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Qafqaz m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259rkibli \u0130\u015f\u00e7i qrup (Ad Hoc Group on South Caucasus) f\u0259alliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. 1999-cu ilin sentyabr\u0131ndan etibar\u0259n, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 ta\u011f\u0131m\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 taboru daxilind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovoda<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatda i\u015ftirak edir. 2000-ci ilin aprelind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstanda<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmi\u015f kursun davam\u0131 kimi, Bak\u0131da h\u0259rbi-m\u00fclki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair regional kurs ke\u00e7irilmi\u015fdir. 20-21 iyul 2000-ci ild\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;Qafqazda enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda konfrans ke\u00e7irildi. Regionda enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi m\u0259s\u0259l\u0259si, habel\u0259 \u0259traf m\u00fchit probleml\u0259ri m\u00fczakir\u0259 obyektind\u0259 olmu\u015fdur. NATO-nun Ba\u015f katibi Lord C.Robertson 2001-ci ilin 16-17 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana r\u0259smi s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Prezident H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri M.\u018fl\u0259sg\u0259rov, Ba\u015f nazir A.Rasi-zad\u0259, xarici i\u015fl\u0259r naziri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vilay%C9%99t_Quliyev\">Vilay\u0259t Quliyev<\/a>, m\u00fcdafi\u0259 naziri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99f%C9%99r_%C6%8Fbiyev\">S\u0259f\u0259r \u018fbiyev<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015fdir. Ba\u015f katib\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1_D%C3%B6vl%C9%99t_Universiteti\">Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin<\/a>\u00a0m\u00fc\u0259llim v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 kollektivi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f v\u0259 BDUnun f\u0259xri doktoru ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. 2001-ci ilin 21-22 iyun tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131n\u0131n ki\u00e7ik v\u0259 at\u0131c\u0131 silahlar \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi i\u015f\u00e7i qrupunun i\u015ftirak\u0131 il\u0259 &#8220;Y\u00fcng\u00fcl v\u0259 at\u0131c\u0131 silahlar: AT\u018fT v\u0259 AAT\u015e-\u0131n cari \u00f6hd\u0259likl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn praktiki t\u0259hdidl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259 h\u00f6kum\u0259tinin birg\u0259 seminar\u0131 ke\u00e7irildi. AT\u018fT-in \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin, AT\u018fT-in G\u00fcrc\u00fcstanda, Moldovada f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n missiyalar\u0131n\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etdil\u0259r. \u0130\u015ftirak ed\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r t\u0259dbiri BMT-nin YAS \u00fczr\u0259 seminar\u0131ndan \u0259vv\u0259l regional s\u0259viyy\u0259d\u0259 problem \u00fczr\u0259 \u0259sasl\u0131 t\u00f6hf\u0259 kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. Seminar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-nin t\u0259dbirl\u0259r reyestrin\u0259 daxil edilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 12-13 iyun tarixl\u0259rind\u0259 NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015f v\u0259 NATO \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 &#8220;T\u0259bii v\u0259 texnogen f\u0259lak\u0259tl\u0259r zaman\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 xilasetm\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si&#8221; adl\u0131 seminar m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 05-17 noyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da &#8220;Cooperative Determination&#8221; komanda-q\u0259rargah t\u0259limi ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 16-17 noyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;Balkanlarda regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan \u00f6yr\u0259nilmi\u015f d\u0259rsl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2002-ci ilin 7 fevral tarixind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 1997-ci il 14 noyabr tarixli S\u0259r\u0259ncam\u0131na d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti S\u0259r\u0259ncam imzalad\u0131. 2002-ci ilin 17-18 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 NATO Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n Prezidenti Rafael Estrada Az\u0259rbaycana s\u0259f\u0259r etdi. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Respublika Prezidenti H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri M.\u018fl\u0259sg\u0259rov, xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irildi. 2002-ci ilin 7-8 may tarixind\u0259 Bak\u0131da &#8220;X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin ekoloji probleml\u0259ri&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda NATO\/M\u00fcasir c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin probleml\u0259ri komit\u0259si (MCPK) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. Seminar m\u00fcdd\u0259tind\u0259 NATO Ba\u015f Katibinin Elm v\u0259 Ekologiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u00fcavini c\u0259nab Jan Furne Az\u0259rbaycana s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Jan F\u00fcrne Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti, Ba\u015f nazirin m\u00fcavini Y.Eyyubov, xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Quliyev, ekologiya v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r naziri H.Ba\u011f\u0131rov, Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n prezidenti M.K\u0259rimov, t\u0259hsil naziri M.M\u0259rdanov il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015fdir. Seminar\u0131n n\u0259tic\u0259si kimi, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fczr\u0259 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli x\u00fcsusi layih\u0259 t\u0259qdim edilmi\u015fdir. 2002-ci ilin 27-28 iyun tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;C\u0259nubi Qafqazda regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa t\u0259hdidl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 21-22 noyabr 2002-ci il tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Praqa\">Praqada<\/a>\u00a0NATO-nun Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Toplant\u0131da Prezident H.\u018fliyev ba\u015fda olmaqla Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti i\u015ftirak etmi\u015fdir. 25-26 noyabr 2002-ci il tarixl\u0259rind\u0259 NATO-nun M\u00fclki Kommunikasiya Planla\u015fd\u0131rma Komit\u0259sinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin (m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n ekspertl\u0259rin) Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na r\u0259smi s\u0259f\u0259ri. 2003-c\u00fc ilin 15-16 may tarixl\u0259rind\u0259 NATO-nun Ba\u015f Katibi C.Robertson respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015f v\u0259 s\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 o, NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 Komissiyan\u0131n iclas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. G\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 Komissiyan\u0131n s\u0259dri, Ba\u015f nazirin birinci m\u00fcavini Y.Eyyubov t\u0259r\u0259find\u0259n Robertsona Az\u0259rbaycan\u0131n NATOnun F\u0259rdi T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 \u018fm\u0259liyyat Plan\u0131na (FT\u018fP) qo\u015fulmaq ist\u0259yini \u0259ks etdir\u0259n m\u0259ktub t\u0259qdim olunmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan FT\u018fP-\u0259 qo\u015fulmaq ist\u0259yini bildir\u0259n ilk t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. 2004-c\u00fc ilin 5 yanvar tarixind\u0259n etibar\u0259n NATO-nun yeni Ba\u015f Katibi<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Yaap_de_Hoop_Sxeffer&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Yaap de Hoop Sxeffer<\/a>\u00a0\u00f6z v\u0259zif\u0259sinin icras\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. N\u00f6vb\u0259ti 4 il \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkilat\u0131n Ba\u015f Katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 se\u00e7il\u0259n Sxeffer sayca NATO-nun 11-ci Ba\u015f Katibidir. 2004-c\u00fc ilin 12-14 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO-nun &#8220;Cooperative Best Effort&#8221; t\u0259liminin ilkin planla\u015fd\u0131rma konfrans\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Konfransda 30-a yax\u0131n NATO\/AAT\u015e \u00f6lk\u0259sind\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. 2004-c\u00fc ilin 27 yanvar tarixind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan G\u0259ncl\u0259rinin Avro-Atlantika T\u0259\u015fkilat\u0131&#8221; adl\u0131 qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n t\u0259sisat g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. NATO yay m\u0259kt\u0259binin m\u0259zun g\u0259ncl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan bu t\u0259\u015fkilat\u0131n t\u0259sisat g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 h\u00f6kum\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 akkredit\u0259 olunmu\u015f NATO \u00f6lk\u0259l\u0259rinin s\u0259firl\u0259ri (el\u0259c\u0259 d\u0259, s\u0259firlikl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri) v\u0259 k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. 2004-c\u00fc ilin 29 mart tarixind\u0259 NATO-nun n\u00f6vb\u0259ti geni\u015fl\u0259nm\u0259si ba\u015f verdi. Bel\u0259 ki, h\u0259l\u0259 2002-ci il Praqa Sammitinin q\u0259rar\u0131na uy\u011fun olaraq 7 \u015e\u0259rqi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=C%C9%99nub-%C5%9E%C9%99rqi_Avropa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Avropa<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259si (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Latviya\">Latviya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva\">Litva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Estoniya\">Estoniya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Slovakiya\">Slovakiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rum%C4%B1niya\">Rum\u0131niya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bolqar%C4%B1stan\">Bolqar\u0131stan<\/a>) NATO \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edildi. 14-19 iyun tarixl\u0259rind\u0259 NATO t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq, Bak\u0131da &#8220;NATO h\u0259ft\u0259si&#8221; ke\u00e7irilmi\u015fdir. NATO Ba\u015f Katibinin \u0130ctimai Diplomatiya \u00fczr\u0259 m\u00fcavini Jan Furne v\u0259 dig\u0259r y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u0131yla ke\u00e7iril\u0259n bu h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 NATO-nun Elm Komit\u0259sinin iclas\u0131 Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f, eyni zamanda elml\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra seminar v\u0259 i\u015f\u00e7i seminarlar\u0131, d\u0259yirmi masalar t\u0259\u015fkil olunmu\u015f, eyni zamanda n\u00f6vb\u0259ti NATO Yay M\u0259kt\u0259bi ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 28-29 iyun tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 NATO zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 26-29 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 NATO \u018fm\u0259liyyatlar Departamentinin Planla\u015fd\u0131rma b\u00f6lm\u0259sinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Dieqo Ruiz Palmerin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Az\u0259rbaycanda olmu\u015fdur. S\u0259f\u0259rd\u0259 m\u0259qs\u0259d Milli B\u00f6hranlar\u0131n idar\u0259edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 m\u00f6vcud olan proseduralar\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rin verilm\u0259si idi. 2004-c\u00fc ilin 28-29 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 NATO X\u00fcsusi Komit\u0259sinin i\u015f\u00e7i qrupunun Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 4-5 noyabr tarixind\u0259 NATO Ba\u015f Katibi c\u0259nab Jaap de Hoop Sxeffer respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 qonaq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015fdir. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 Komissiyan\u0131n iclas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri c\u0259nab\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Elmar_M%C9%99mm%C9%99dyarov\">Elmar M\u0259mm\u0259dyarov<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015fdir. Ba\u015f Katib s\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 h\u0259m\u00e7inin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri il\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015fdir. 2005-ci ilin 2-3 fevral tarixind\u0259 Bak\u0131da NATO Ba\u015f Katibinin m\u00fcavininin m\u00fcavini Patrik Hardouinin s\u0259drliyi alt\u0131nda Avro-Atlantika t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;\u0130qtisadiyyat, T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u00fcdafi\u0259 \u2013 makroiqtisadi sabitl\u0259\u015fm\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik aspektl\u0259ri v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6vcud olan resurslar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 daxil olmaqla struktur islahatlar\u0131&#8221; adl\u0131 seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2005-ci ilin fevral ay\u0131n\u0131n 6-9-da NATO Ba\u015f Katibinin C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 Orta Asiya \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si c\u0259nab R.Simons Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 NATO-nun C\u0259nubi Qafqaz \u00fczr\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirici zabiti c\u0259nab Ramuldas Razuks Respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. 2005-ci ilin 4-9 aprel tarixind\u0259 &#8220;Salo\u011flu&#8221; layih\u0259sini m\u00fczakir\u0259 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 NATO Beyn\u0259lxalq hey\u0259t v\u0259 NATO Maddi Texniki T\u0259chizat v\u0259 T\u0259minat Agentliyind\u0259n (NAMSA) n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Az\u0259rbaycana &#8220;feasibility study&#8221;-y\u0259 (ehtiyac\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259) s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u018frazil\u0259rin Minalardan T\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 Milli Agentliyind\u0259 (ANAMA) g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n Agentliyin t\u0259\u015fkili il\u0259 Salo\u011fluya s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlarda<\/strong>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1999\">1999<\/a>-cu ilin sentyabr ay\u0131ndan ba\u015flayaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovoda<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffqan%C4%B1stan\">\u018ffqan\u0131standa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raqda<\/a>\u00a0Beyn\u0259lxalq S\u00fclhm\u0259raml\u0131 Ordu t\u0259rkibind\u0259 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 f\u0259aliyy\u0259t apar\u0131rlar. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259rkibind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n S\u00fclhm\u0259raml\u0131 ordusu 1997-ci ild\u0259 yaranm\u0131\u015f, sonradan Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si ad\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fmi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_fevral\">17 fevral<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>\u00a0parlamenti m\u00fcst\u0259qillik elan etdikd\u0259n sonra,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26 fevral<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n Prezidenti<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0Kosovadan Az\u0259rbaycan\u0131n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259sinin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clis<\/a>\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. M\u00fcraci\u0259t\u0259 Milli M\u0259clis t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_mart\">4 mart<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>\u00a0tarixd\u0259 bax\u0131ld\u0131 v\u0259 87 s\u0259sl\u0259 (3 s\u0259s \u0259leyhin\u0259, 2 s\u0259s bit\u0259r\u0259f) q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si 34 h\u0259rb\u00e7id\u0259n ibar\u0259t idi ki, bunlardan da biri zabit, biri \u00e7avu\u015f v\u0259 32-si \u0259sg\u0259r idi. Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si Kosovada\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0s\u00fclhm\u0259raml\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 xidm\u0259t edirdi. Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri Kosovada 18 k\u0259nd\u0259 n\u0259zar\u0259t edirdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/15_aprel\">15 aprel<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259 b\u00f6lm\u0259 Az\u0259rbaycana qay\u0131td\u0131. \u00dcmumilikd\u0259 Kosovada 400\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1\">az\u0259rbaycanl\u0131<\/a>\u00a0s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 xidm\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">iraqda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015furas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f q\u0259rar \u0259sas\u0131nda xidm\u0259t edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri 14 zabit,16 \u00e7avu\u015f v\u0259 120-si \u0259sg\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idil\u0259r. H\u0259rb\u00e7il\u0259r \u0130raq\u0131n \u018fl-X\u0259dif\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n SES-i m\u00fchafiz\u0259 edirdil\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clisin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/11_noyabr\">11 noyabr<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci il q\u0259rar\u0131 il\u0259 150 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 h\u0259rb\u00e7il\u0259r \u0130raqda \u00f6z v\u0259zif\u0259l\u0259rini yerin\u0259 yetir\u0259r\u0259k v\u0259t\u0259n\u0259 d\u00f6nd\u00fcl\u0259r. Az\u0259rbaycanda onlar\u0131 t\u0259nt\u0259n\u0259li s\u00fcr\u0259td\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_M%C3%BCdafi%C9%99_Nazirliyi\">Az\u0259rbaycan M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin<\/a>\u00a0n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, Az\u0259rbaycandak\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raq<\/a>\u0131n s\u0259firl\u0259ri v\u0259 yax\u0131nlar\u0131 qar\u015f\u0131lad\u0131lar.<\/p>\n<p>\u0130raqdak\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlarda 1 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r h\u0259lak olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018ffqan\u0131stan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min ed\u0259n beyn\u0259lxalq q\u00fcvv\u0259l\u0259r strukturunda 90 az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 xidm\u0259t edir. Bu h\u0259rb\u00e7il\u0259r \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 post-patrul xidm\u0259tini yerin\u0259 yetirirl\u0259r. \u0130lk vaxtlar \u018ffqan\u0131standak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131 22 n\u0259f\u0259r idi. 4 yanvar, 2008-ci ild\u0259 daha 23 n\u0259f\u0259r s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 g\u00f6nd\u0259rildi. Sentyabr ay\u0131nda daha 45 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r\u0131 \u018ffqan\u0131stana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259tin yarad\u0131c\u0131lar\u0131. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n daxili v\u0259 xarici siyas\u0259tind\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r. <\/strong><\/li>\n<li><strong> B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan. \u00dcmumi m\u0259lumat.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_D%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind<\/a>\u0259 fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n rolu. Az\u0259rbaycan \u00f6vladlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131, Az\u0259rbaycan neftinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti.<\/p>\n<p>II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259ri b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin XX \u0259srd\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u0259n a\u011f\u0131r v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli d\u00f6vr olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u0259zmkarl\u0131q v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131 a\u00e7\u0131qlamaq ciddi elmi-n\u0259z\u0259ri, siyasi v\u0259 \u0259m\u0259li \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n eks-prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0demi\u015fdir: &#8220;Az\u0259rbaycan xalq\u0131 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259m d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131nda, h\u0259m d\u0259 arxa c\u0259bh\u0259d\u0259 \u0259sl \u015f\u00fcca\u0259t v\u0259 \u0259zmkarl\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u00fcharib\u0259 ba\u015flanandan ke\u00e7\u0259n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 87 q\u0131r\u0131c\u0131 batalyon, 1124 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259si t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 respublikan\u0131n 600 mind\u0259n \u00e7ox o\u011flan v\u0259 q\u0131zlar\u0131 c\u0259bh\u0259y\u0259 getmi\u015fdir&#8221;. Almaniya Sovet \u0130ttifaq\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/22_iyun\">22 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015flad\u0131. Alman komandanl\u0131\u011f\u0131 Bak\u0131 neftin\u0259 x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m verirdi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqaz<\/a>\u00a0u\u011frunda vuru\u015flarda \u0259sas m\u0259qs\u0259d Bak\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fa%C5%9Fizm\">Fa\u015fizm<\/a>\u00a0\u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 dig\u0259r bir \u00e7ox xalqlar kimi Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n da qan\u0131 v\u0259 k\u00fclli miqdarda maddi s\u0259rv\u0259tl\u0259rinin itirilm\u0259si, b\u00f6y\u00fck m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r hesab\u0131na \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir. II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lak olan 57 milyon adamdan 27 milyonu Sovet v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 olmu\u015fdur ki, onlardan da 300 mind\u0259n \u00e7oxu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u00a0idi. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1939\">1939<\/a>-cu il sentyabr\u0131n 1-d\u0259 ba\u015flanan \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si iki imperialist ittifaq aras\u0131nda apar\u0131lsa da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovet_%C4%B0ttifaq%C4%B1\">Sovet \u0130ttifaq\u0131na<\/a>\u00a0da ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259 yarand\u0131. \u0130lk g\u00fcnd\u0259n alman qo\u015funlar\u0131n\u0131n SSR\u0130 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 \u00f6lk\u0259nin q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259yi t\u0259l\u0259b etdi. X\u00fcsusil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1920\">1920<\/a>-ci ild\u0259 Pol\u015fan\u0131n i\u015f\u011fal etdiyi Q\u0259rbi Belorusiya v\u0259 Q\u0259rbi Ukrayna torpaqlar\u0131n\u0131 yenid\u0259n \u00f6z t\u0259rkibin\u0259 qatd\u0131. Bununla q\u0259rb s\u0259rh\u0259dl\u0259ri bir q\u0259d\u0259r m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirildi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Hitler\">Adolf Hitler<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1940\">1940<\/a>-c\u0131 ilin iyulunda SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259nin qa\u00e7\u0131lmaz olmas\u0131 v\u0259 m\u00fcdd\u0259ti bar\u0259d\u0259 demi\u015fdi: &#8220;Rusiya g\u0259r\u0259k m\u0259hv edilsin! M\u00fcdd\u0259ti \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci ilin yaz\u0131!&#8221;<\/p>\n<p>Bundan sonra &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Barbarossa\">Barbarossa<\/a>&#8221; adlanan yeni planda m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r apar\u0131ld\u0131. Hitler 17 iyun 1941-ci ild\u0259 SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 iyunun 22-d\u0259 m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flamaq \u0259mrini verdi.<\/p>\n<p>\u0130yunun 22-d\u0259 fa\u015fist Almaniyas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131na h\u00fccum etdi. Bununla da sovet xalqlar\u0131 \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sin\u0259 qat\u0131ld\u0131. SSR\u0130-nin m\u00fcharib\u0259y\u0259 girm\u0259si il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015fland\u0131. M\u00fcharib\u0259 sovet xalqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n xilaskar, \u0259dal\u0259tli, V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi. M\u00fcharib\u0259 \u00fcmumxalq xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 V\u0259t\u0259n u\u011frunda m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Fa\u015fist Almaniyas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259tind\u0259 Qafqaza, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycana x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilirdi. Rozenberqin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 t\u0259\u015fkil edil\u0259n \u015e\u0259rq \u0130\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 Nazirliyin n\u0259zdind\u0259 olan strukturlardan biri Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131 idi. H\u0259l\u0259 1941-ci il aprelin 29-da yarad\u0131lan Oleburq iqtisadi q\u0259rargah\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sis edilmi\u015f planda Qafqaz\u0131n, \u0259l\u0259lx\u00fcsus\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131n<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 m\u0259rk\u0259zi yer tuturdu.<\/p>\n<p>Qafqaz\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rtib edilmi\u015f plan\u0131n (Edelveyus plan\u0131n\u0131n) h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si fa\u015fistl\u0259rin &#8220;A&#8221; qrupu ordusuna h\u0259val\u0259 edilmi\u015fdi. H\u0259min planda Qafqaz be\u015f i\u015f\u011fal rayonuna b\u00f6l\u00fcnm\u0259li idi v\u0259 onlardan biri Az\u0259rbaycan \u0259lahidd\u0259 rayonu idi. &#8220;Ost&#8221; plan\u0131na g\u00f6r\u0259, Bak\u0131 1941-ci il sentyabr\u0131n ax\u0131r\u0131na q\u0259d\u0259r i\u015f\u011fal olunmal\u0131 idi. Fa\u015fistl\u0259r Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal edib, onun neftini alman \u015firk\u0259tl\u0259rinin s\u0259r\u0259ncam\u0131na verm\u0259li idil\u0259r. Onlar, eyni zamanda Az\u0259rbaycandak\u0131 iri s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rl\u0259r d\u0259 t\u0259yin etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Hitler h\u0259l\u0259 1941-ci il iyulun 16-da h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rinin y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda bildirmi\u015fdi ki, Bak\u0131 al\u0131nd\u0131qdan sonra o, h\u0259rbi m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259kdir. Hitler h\u0259l\u0259 bundan xeyli \u0259vv\u0259l &#8220;M\u0259nim m\u00fcbariz\u0259m&#8221; adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;<em>M\u00fcs\u0259lman monqoloidl\u0259r da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259dir. Buna g\u00f6r\u0259 onlar ali irqin qullar\u0131 olmal\u0131d\u0131rlar<\/em>&#8220;. Az\u0259rbaycan h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat meydan\u0131na \u00e7evrilm\u0259s\u0259 d\u0259 m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259n ax\u0131r\u0131nad\u0259k onda f\u0259al i\u015ftirak etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259ri, insan q\u00fcvv\u0259si fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 c\u0259lb edildi.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda 4 mind\u0259n \u00e7ox o\u011flan v\u0259 q\u0131z fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6n\u00fcll\u00fc sur\u0259td\u0259 c\u0259bh\u0259y\u0259 getm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc h\u0259rbi komissarl\u0131qlara m\u00fcraci\u0259t etdi. Avqust ay\u0131na q\u0259d\u0259r t\u0259xmin\u0259n 123 min n\u0259f\u0259r xalq qo\u015funu d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 yaz\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1941-ci ilin sonunda xalq qo\u015funu d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259 187 min n\u0259f\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc vard\u0131. Onlardan 30 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7oxu qad\u0131nlar idi.<\/p>\n<p>1941-1945-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda Sovet Ordusu s\u0131ralar\u0131na 640 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k s\u0259f\u0259rb\u0259r edilib c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. Onlar da sabiq SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ya\u015fayan dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fda i\u015ftirak etdil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin \u0259n a\u011f\u0131r ill\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259r od, alov p\u00fcsk\u00fcr\u0259n c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leninqrad\">Leninqrad<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kiyev\">Kiyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalinqrad\">Stalinqrad<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya\">Belorusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pribaltika\">Pribaltika<\/a>respublikalar\u0131 u\u011frunda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 c\u0259sar\u0259tl\u0259 vuru\u015fmu\u015f, fa\u015fist ordu hiss\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259tan\u0259tl\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, onlar\u0131n h\u0259rbi texnikas\u0131n\u0131 v\u0259 canl\u0131 q\u00fcvv\u0259sini m\u0259hv etmi\u015f, i\u015f\u011fal edilmi\u015f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin azad edilm\u0259sind\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Berlin\">Berlinin<\/a>\u00a0s\u00fcqutunda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, bu yolda \u00e7oxlar\u0131 \u00f6l\u00fcml\u0259ri il\u0259 \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fcy\u0259, \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fmu\u015flar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri 1941-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Leninqrad \u015f\u0259h\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259si u\u011frunda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 \u00f6n c\u0259bh\u0259d\u0259 dayanm\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 fa\u015fist ordusuna c\u0259sar\u0259tl\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, \u0259halinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qorumu\u015flar. T\u0259yyar\u0259\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C3%BCseynnbala_%C6%8Fliyev&amp;action=edit&amp;redlink=1\">H\u00fcseynnbala \u018fliyev<\/a>\u00a0Leninqrad\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nin hava h\u00fccumundan qoruyark\u0259n 17 \u00f6l\u00fcmc\u00fcl yara alsada, t\u0259yyar\u0259sini yer\u0259 endir\u0259 bilmi\u015fdi g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra o,d\u00f6y\u00fc\u015f ordenin\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Moskva, Leninqrad v\u0259 Stalinqrad \u0259traf\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar d\u00fc\u015fm\u0259nin \u00e7oxsayl\u0131 canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 v\u0259 g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi texnikas\u0131 il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 dayanm\u0131\u015f, fa\u015fist ordusuna qar\u015f\u0131 irimiqyasl\u0131 v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq ba\u015f komandan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalin\">Stalinin<\/a>\u00a01941-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_oktyabr\">18 oktyabr<\/a>\u00a0tarixli \u0259mrin\u0259 \u0259sas\u0259n<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lardan<\/a>\u00a0ibar\u0259t 77-ci da\u011fat\u0131c\u0131 diviziyas\u0131, 223-c\u00fc milli at\u0131c\u0131, 396-c\u0131 milli at\u0131c\u0131, 402-ci v\u0259 416-c\u0131 milli at\u0131c\u0131 diviziyalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 onlar Zaqafqaziya h\u0259rbi dair\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f 44-c\u00fc, 45-ci v\u0259 46-c\u0131 ordular\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil edildil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t 416-c\u0131, 402-ci, 396-c\u0131, 223-c\u00fc, 77-ci v\u0259 s. milli diviziyalar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Simferopol\">Simferopolun<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Odessa\">Odessan<\/a>\u0131n v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin, 77-ci diviziya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyan<\/a>\u0131n, 223-c\u00fc diviziya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviyan<\/a>\u0131n azad olunmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, 416-c\u0131 diviziya Qafqazdan Berlin\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck d\u00f6y\u00fc\u015f yolu ke\u00e7mi\u015f, Berlinin s\u00fcquta yetirilm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Pol\u015fa v\u0259 \u00c7exoslovakiyan\u0131n fa\u015fistl\u0259rd\u0259n azad edilm\u0259si u\u011frundak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri q\u0259hr\u0259manl\u0131qlara g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ziya_B%C3%BCnyadov\">Ziya B\u00fcnyadov<\/a>\u00a0v\u0259 dig\u0259r 20 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Az\u0259rbaycan\u0131n o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131 fa\u015fistl\u0259rin Buhenvald, Mauthauzen, Daxau, Zaksenhauzen, Ravensburyuk v\u0259 b. \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin antifa\u015fistl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 hitler\u00e7il\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 ad\u0131na layiq f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1942-1944-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fan<\/a>\u0131n Edlin,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131n Noyhammer-\u015etranse,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransan<\/a>\u0131n Rodez,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliyan<\/a>\u0131n Udine,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Triyest&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Triyestin<\/a>\u00a0Op\u00e7ina,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyan<\/a>\u0131n Brno v\u0259 Bistritsa rayonlar\u0131nda gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yarada bilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 Fransan\u0131n c\u0259nubunda ged\u0259n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda 1000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviyadak<\/a>\u0131 partizanlar\u0131n z\u0259rb\u0259 briqadas\u0131nda 600 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 vuru\u015fmu\u015fdu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_%C4%B0kinci_D%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si_ill%C9%99rind%C9%99#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1943\">1943<\/a>-c\u00fc ilin yay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kr%C4%B1m\">Kr\u0131mda<\/a>\u00a0f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n partizan d\u0259st\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan partizan d\u0259st\u0259si d\u0259 var idi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarusiya\">Belarusiya<\/a>\u00a0torpaqlar\u0131nda v\u0259 Baltikyan\u0131 Respublikalarda da az\u0259rbaycanl\u0131 partizanlar d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 geni\u015f miqyasda i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lardan Ukrayna torpaqlar\u0131nda fa\u015fistl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 5000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r, Belarusiya torpaqlar\u0131nda is\u0259 1000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc partizan d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r partizan d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259rkibind\u0259 Avropan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259sind\u0259 fa\u015fist\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>1943-c\u00fc ild\u0259 fa\u015fistl\u0259rin Almaniyan\u0131n Stranse \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259n \u0130taliyaya, Triyest\u0259 v\u0259 Yuqoslaviyaya k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fc sovet h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 xeyli az\u0259rbaycanl\u0131 var idi. Onlar gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. T\u0259\u015fkilat\u0131n r\u0259hb\u0259rliyin\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mehdi_H%C3%BCseynzad%C9%99\">Mehdi H\u00fcseynzad\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirdam%C9%99t_Seyidov\">Mirdam\u0259t Seyidov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cavad_H%C9%99kimli\">Cavad H\u0259kimli<\/a>\u00a0v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 daxil olmu\u015fdular. Onlar\u0131n \u00e7oxu 1944-c\u00fc ilin fevral\u0131nda \u0259sirlikd\u0259n qa\u00e7araq partizanlara qo\u015fulmu\u015f, \u0130.Qradnik ad\u0131na \u0130talyan \u2014 Yuqoslav partizan diviziyas\u0131 t\u0259rkibind\u0259 \u0259lahidd\u0259 rota t\u0259\u015fkil etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Mehdi H\u00fcseynzad\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviya<\/a>\u00a0Xalq Azadl\u0131q Ordusunun 11-ci korpusu q\u0259rargah\u0131 yan\u0131nda Haribaldi ad\u0131na x\u00fcsusi k\u0259\u015ffiyyat \u2014 t\u0259xribat qrupuna r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f f\u00f6vq\u0259lad\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259min qrupa M.H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, Mirdam\u0259t Seyidov, \u018fnv\u0259r M\u0259mm\u0259dov, Ta\u011f\u0131 \u018fliyev v\u0259 dig\u0259r soyda\u015flar\u0131m\u0131z daxil idi. Fa\u015fistl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n 50-y\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u00f6vlad\u0131 Yuqoslaviyan\u0131n orden v\u0259 medallar\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1942-ci ilin yaz\u0131nda Pol\u015fadak\u0131 h\u0259rbi \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ona zabit H.Qiyasb\u0259yov v\u0259 M.M\u0259mm\u0259dov ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. Bu t\u0259\u015fkilat\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 bir qrup \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259d\u0259n qa\u00e7araq Pol\u015fa partizanlar\u0131na qo\u015fulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Fransan\u0131n Rodez \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 xeyli az\u0259rbaycanl\u0131 vard\u0131. Onlar\u0131n \u00e7oxu gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fczvi idi. Burada \u00fcsyan haz\u0131rlanmas\u0131 x\u0259b\u0259ri xain t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na, onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck t\u0259dbir g\u00f6r\u00fclm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, gizli t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczvl\u0259rind\u0259n h\u0259kim \u018fmirov son d\u0259qiq\u0259d\u0259 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k 29 n\u0259f\u0259r \u0259sirl\u0259 birlikd\u0259 me\u015f\u0259y\u0259 qa\u00e7\u0131b frans\u0131z partizanlar\u0131na qo\u015fulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Fa\u015fistl\u0259r xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011fullar\u0131 Mirz\u0259xan M\u0259mm\u0259dov, Qulu Quliyev, V\u0259li V\u0259liyev, Mirz\u0259li M\u0259mm\u0259dli, Pa\u015fa C\u0259f\u0259rxanl\u0131, Feyzulla Qurbanov, \u0130smay\u0131l Heyd\u0259rov, H\u0259s\u0259n \u018fliyev, Qurban M\u0259mm\u0259dov, M\u0259mm\u0259d Axundov, Abbas H\u00fcseynov v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqalar\u0131n\u0131 h\u0259bs edib, b\u00f6y\u00fck \u0259zab v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259d\u0259n sonra \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1944-c\u00fc il avqustun 17-d\u0259 Rodez \u015f\u0259h\u0259ri frans\u0131z v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 partizanlar t\u0259r\u0259find\u0259n fa\u015fistl\u0259rd\u0259n azad edilmi\u015fdi. Bu \u0259m\u0259liyyatda az\u0259rbaycanl\u0131lara gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fc<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C3%BCseynrza_M%C9%99mm%C9%99dov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">H\u00fcseynrza M\u0259mm\u0259dov<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Rodez&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Rodez<\/a>\u00a0z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259ri q\u0259hr\u0259mancas\u0131na h\u0259lak olmu\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rl\u0259rin xatir\u0259sini \u0259ziz tutaraq, onlar\u0131 b\u00f6y\u00fck mat\u0259m m\u0259rasimi il\u0259 Rodez q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn etdil\u0259r. Mat\u0259m mitinqind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n polkovnik Ri\u015fard frans\u0131z v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rl\u0259rinin sovet xalq\u0131na qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 dolu olan fikir v\u0259 duy\u011fular\u0131n\u0131 bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdi: &#8220;Fransa, az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259rbi \u0259sg\u0259rl\u0259rin igidliyini unutmayacaqd\u0131r. \u00d6vladlar\u0131m\u0131z, n\u0259v\u0259 v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rimiz d\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259r ki, uzaq Az\u0259rbaycandan olan dostlar\u0131m\u0131z da Fransan\u0131n fa\u015fizmd\u0259n azad edilm\u0259si yolunda canlar\u0131n\u0131 \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015fl\u0259r&#8221;. Qarda\u015fl\u0131q m\u0259zar\u0131 \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan ba\u015f da\u015f\u0131na Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011fullar\u0131n\u0131n \u015fanl\u0131 adlar\u0131 h\u0259kk edildi.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> G\u00fcl\u00fcstan m\u00fcqavil\u0259si n\u0259 vaxt v\u0259 hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015fd\u0131r?<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1813\">1813<\/a>-c\u00fc ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/12_oktyabr\">12 oktyabr<\/a>\u00a0tarixind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Rusiya \u0130mperiyas\u0131<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qacarlar\">Qacar \u0130ran<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f v\u0259 tarixi Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisini Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda b\u00f6l\u0259n birinci m\u00fcqavil\u0259.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87ar_Rusiyas%C4%B1\">\u00c7ar Rusiyas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1812\">1812<\/a>-ci ilin yay\u0131nda imzalad\u0131\u011f\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Buxarest_m%C3%BCqavil%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Buxarest m\u00fcqavil\u0259sind<\/a>\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 ruslar\u0131n Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 tan\u0131y\u0131r, bu torpaqlara iddias\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259kir.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1812\">1812<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Napoleon_Bonapart\">Napoleonun<\/a>\u00a0Rusiya h\u00fccumundan d\u0259y\u0259rl\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan \u0130ran v\u0259li\u0259hdi\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abbas_Mirz%C9%99\">Abbas Mirz\u0259<\/a>\u00a0Rusiyan\u0131n i\u015f\u011fal etdiyi Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131na h\u00fccum ets\u0259 d\u0259 general P.Kotlyarevski bu h\u00fccumlar\u0131 d\u0259f edir v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 h\u0259rbi-siyasi \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazan\u0131r. Bu hallar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99\">\u0130ngilt\u0259r\u0259ni<\/a>b\u0259rk narahat edir v\u0259 onlar\u0131n t\u0259kidi il\u0259 \u0130ran Rusiya il\u0259 m\u00fcqavil\u0259 imzalamaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lir.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1813\">1813<\/a>-c\u00fc ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/12_oktyabr\">12 oktyabr\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCl%C3%BCstan_(Goranboy)\">G\u00fcl\u00fcstan k\u0259ndind\u0259<\/a>birinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259sinin qurtarmas\u0131n\u0131 bildir\u0259n m\u00fcqavil\u0259 imzalan\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259 tarix\u0259 imzaland\u0131\u011f\u0131 yerin ad\u0131yla G\u00fcl\u00fcstan m\u00fcqavil\u0259si kimi daxil olur. M\u00fcqavil\u0259ni \u0130ran t\u0259r\u0259fd\u0259n \u015fah\u0131n v\u0259kili Mirz\u0259 \u018fbd\u00fclh\u0259s\u0259n xan, Rusiya t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 Rati\u015fev imzalay\u0131r. Bu s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259nin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n \u015eimali Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131ndan \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u00e7\u0131xmaq \u015f\u0259rtil\u0259 yerd\u0259 qalan b\u00fct\u00fcn xanl\u0131qlar (Tal\u0131\u015f, \u015eirvan, Quba, Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, Qaraba\u011f, \u015e\u0259ki) Rusiyaya verilir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/12_oktyabr\">12 oktyabr<\/a>\u0131nda G\u00fcl\u00fcstan m\u00fcqavil\u0259sinin 200 illiyinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C9%99rb%C9%99nd\">D\u0259rb\u0259ndd<\/a>\u0259 qeyd olunmas\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00dcL\u00dcSTAN M\u00dcQAV\u0130L\u04d8S\u0130<\/p>\n<p>Qadir Allah Namin\u04d9 \u0130MPERATOR \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8TL\u04d8R\u0130, B\u00fct\u00fcn Rusiyan\u0131n \u04d8n \u015e\u00f6hr\u04d9tli v\u04d9 \u04d8Z\u04d8M\u04d8TL\u0130 B\u00d6Y\u00dcK H\u00d6KMDARI v\u04d9 \u0130MPERATORU v\u04d9 \u0130ran D\u00f6vl\u04d9tinin Sahibi, h\u00f6kmdar\u0131 \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8TL\u04d8R\u0130 Pad\u015fah\u0131n \u00d6Z t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9rin\u04d9 y\u00fcks\u04d9k h\u00f6kmdar m\u04d9h\u04d9bb\u04d9tin\u04d9 g\u00f6r\u04d9, ONLARIN \u00fcr\u04d9kl\u04d9rin\u04d9 zidd olan m\u00fcharib\u04d9nin f\u04d9lak\u04d9tl\u04d9rin\u04d9 son qoyma\u011f\u0131 v\u04d9 q\u04d9dimd\u04d9n B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130MPER\u0130YASI v\u04d9 \u0130ran D\u00f6vl\u04d9ti aras\u0131nda m\u00f6vcud olmu\u015f s\u04d9batl\u0131 s\u00fclh v\u04d9 xeyirxah qon\u015fu dostlu\u011funu m\u00f6hk\u04d9m \u04d9sas \u00fcz\u04d9rind\u04d9 b\u04d9rpa etm\u04d9yi s\u04d9mimi q\u04d9lbd\u04d9n, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 arzulayaraq bu \u04d9dal\u04d9ti v\u04d9 nicatverici i\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 \u00f6z s\u04d9lahiyy\u04d9tli M\u00fcv\u04d9kkill\u04d9ri t\u04d9yin etm\u04d9yi faydal\u0131 bilmi\u015fl\u04d9r: \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130mperatoru &#8211; \u00d6Z General-leytenant\u0131, G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 v\u04d9 Qafqaz x\u04d9ttind\u04d9ki qo\u015funlar\u0131n Ba\u015f komandan\u0131, H\u04d9\u015ft\u04d9rxan v\u04d9 Qafqaz quberniyalar\u0131nda, G\u00fcrc\u00fcstanda M\u00fclki hiss\u04d9, h\u04d9m\u00e7inin bu \u00f6lk\u04d9nin b\u00fct\u00fcn s\u04d9rh\u04d9d i\u015fl\u04d9ri \u00fczr\u04d9 Ba\u015f M\u00fcdiri, X\u04d9z\u04d9r h\u04d9rbi Donanmas\u0131n\u0131n Komandan\u0131, M\u00fcq\u04d9dd\u04d9s Aleksandr Nevski, birinci M\u00fcq\u04d9dd\u04d9s Anna, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc d\u04d9r\u04d9c\u04d9li M\u00fcq\u04d9dd\u04d9s \u04d8zabke\u015f v\u04d9 Qalibiyy\u04d9tli Georgi ordenl\u04d9ri, habel\u04d9 \u00fcz\u04d9rind\u04d9 igidliy\u04d9 g\u00f6r\u04d9 yaz\u0131s\u0131 olan q\u0131z\u0131l q\u0131l\u0131ncla t\u04d9ltif edilmi\u015f zatialil\u04d9ri Nikolay Rti\u015f\u015fevi, \u04d8lah\u04d9zr\u04d9t \u0130ran \u015fah\u0131 is\u04d9 &#8211; \u00f6z\u00fcn\u00fcn, T\u00fcrkiy\u04d9 v\u04d9 \u0130ngilt\u04d9r\u04d9 Saraylar\u0131nda f\u00f6vqalad\u04d9 el\u00e7isi olmu\u015f, \u0130ran R\u04d9isl\u04d9ri aras\u0131nda se\u00e7ilmi\u015f, \u00f6z pad\u015fah\u0131ndan brilyantlarla b\u04d9z\u04d9dilmi\u015f x\u04d9nc\u04d9r v\u04d9 q\u0131l\u0131ncdan, \u015fal paltardan v\u04d9 brilyantlarla zinn\u04d9tl\u04d9ndirilmi\u015f at b\u04d9z\u04d9kl\u04d9ri d\u04d9stind\u04d9n ibar\u04d9t f\u04d9rql\u04d9ndirici l\u00fctf g\u00f6rm\u00fc\u015f, \u00f6z Pad\u015fah\u0131n\u0131n \u04d9n yax\u0131n M\u04d9muru, Ali \u0130ran Saray\u0131n\u0131n Gizli \u0130\u015fl\u04d9r M\u00fc\u015faviri, V\u04d9zir n\u04d9slin\u04d9 m\u04d9nsub olan, \u0130ran Saray\u0131nda ikinci d\u04d9r\u04d9c\u04d9li Xan, Y\u00fcks\u04d9kr\u00fctb\u04d9li v\u04d9 \u00c7oxh\u00f6rm\u04d9tli Mirz\u04d9 H\u04d9s\u04d9n Xan\u0131: bu s\u04d9b\u04d9bd\u04d9n d\u04d9 B\u0130Z, yuxar\u0131da adlar\u0131 \u00e7\u04d9kilmi\u015f s\u04d9lahiyy\u04d9tli M\u00fcv\u04d9kkill\u04d9r Qaraba\u011f m\u00fclk\u00fcnd\u04d9, Zeyv\u04d9 \u00e7ay\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 G\u00fcl\u00fcstan k\u04d9ndind\u04d9 topla\u015faraq, v\u04d9kal\u04d9tnam\u04d9l\u04d9rimizi bir-birimiz\u04d9 t\u04d9qdim etdikd\u04d9n sonra, h\u04d9r birimiz\u04d9 \u00f6z t\u04d9r\u04d9find\u04d9n bizim B\u00d6Y\u00dcK H\u00d6KMDARLARIMIZ ad\u0131ndan b\u04d9rq\u04d9rar ed\u04d9c\u04d9yimiz s\u00fclh v\u04d9 dostlu\u011fa aid olan h\u04d9r bir \u015feyi n\u04d9z\u04d9rd\u04d9n ke\u00e7irib, biz\u04d9 verilmi\u015f hakimiyy\u04d9t v\u04d9 Ali s\u04d9lahiyy\u04d9tl\u04d9r\u04d9 g\u00f6r\u04d9 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 madd\u04d9l\u04d9ri q\u04d9rara ald\u0131q v\u04d9 \u04d9b\u04d9diyy\u04d9t \u00fc\u00e7\u00fcn t\u04d9sdiq etdik.<\/p>\n<p>B\u0130R\u0130NC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>\u0130ndiy\u04d9d\u04d9k Rusiya \u0130mperiyas\u0131 v\u04d9 \u0130ran D\u00f6vl\u04d9ti aras\u0131nda m\u00f6vcud olmu\u015f d\u00fc\u015fm\u04d9n\u00e7ilik v\u04d9 naraz\u0131l\u0131\u011fa h\u04d9min M\u00fcqavil\u04d9 il\u04d9 bu g\u00fcnd\u04d9n etibar\u04d9n v\u04d9 g\u04d9l\u04d9c\u04d9kd\u04d9 son qoyulur v\u04d9 qoy \u0130MPERATOR \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8TL\u04d8R\u0130 B\u00fct\u00fcn Rusiya h\u00f6kmdar\u0131 il\u04d9 \u04d8lah\u04d9zr\u04d9t \u0130ran \u015fah\u0131, onlar\u0131n v\u04d9li\u04d9hdl\u04d9ri, Taxtlar\u0131n\u0131n Varisl\u04d9ri v\u04d9 ONLARIN, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9, Ali D\u00f6vl\u04d9tl\u04d9ri aras\u0131nda \u04d9b\u04d9di s\u00fclh, dostluq v\u04d9 xeyirxah raz\u0131l\u0131q olsun.<\/p>\n<p>\u0130KNC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>Bir halda ki, h\u04d9r iki Ali D\u00f6vl\u04d9t aras\u0131nda ilkin \u04d9laq\u04d9l\u04d9r vasit\u04d9sil\u04d9 (\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026) y\u04d9ni h\u04d9r bir t\u04d9r\u04d9fin haz\u0131rda tam malik oldu\u011fu torpaqlara, xanl\u0131qlara, m\u00fclkl\u04d9r\u04d9 sahib qalmas\u0131 \u04d9sas\u0131nda s\u00fclh\u00fcn b\u04d9rq\u04d9rar edilm\u04d9si art\u0131q qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, onda indiki zamandan etibar\u04d9n v\u04d9 g\u04d9l\u04d9c\u04d9kd\u04d9 B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130mperiyas\u0131 v\u04d9 \u0130ran D\u00f6vl\u04d9ti aras\u0131nda s\u04d9rh\u04d9d a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u04d9tt olsun: Ad\u0131nabazar adlanan yerd\u04d9n ba\u015flayaraq, d\u00fcz x\u04d9tl\u04d9 Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc, Araz \u00e7ay\u0131ndak\u0131 Yeddibulaq ke\u00e7idin\u04d9d\u04d9k, oradan da \u00fcz\u00fc yuxar\u0131 K\u04d9p\u04d9n\u04d9k \u00e7ay\u0131n\u0131n Arazla qovu\u015fdu\u011fu yer\u04d9, sonra da K\u04d9p\u04d9n\u04d9k \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f t\u04d9r\u04d9fi il\u04d9 Mehri da\u011flar\u0131 silsil\u04d9sin\u04d9 v\u04d9 oradan da x\u04d9tti Qaraba\u011f v\u04d9 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u04d9rzl\u04d9ri il\u04d9 davam etdir\u04d9r\u04d9r\u04d9k, Alag\u00f6z da\u011flar\u0131 silsil\u04d9si il\u04d9 Qaraba\u011f, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u04d9van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n v\u04d9 Yelizavetpol dair\u04d9sinin (ke\u00e7mi\u015f G\u04d9nc\u04d9 xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n) bir hiss\u04d9sinin m\u04d9rzl\u04d9ri birl\u04d9\u015f\u04d9n D\u04d9r\u04d9l\u04d9y\u04d9z m\u04d9rzin\u04d9d\u04d9k, buradan \u0130r\u04d9van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Yelizavetpol dair\u04d9sind\u04d9n, h\u04d9m\u00e7inin Qazax v\u04d9 \u015e\u04d9m\u015f\u04d9ddin torpaqlar\u0131ndan ay\u0131ran m\u04d9rzl\u04d9 E\u015f\u015f\u04d9kmeydan m\u04d9rzin\u04d9, oradan da da\u011flar silsil\u04d9si il\u04d9, \u00e7ay\u0131n sa\u011f t\u04d9r\u04d9fi il\u04d9, onun axar\u0131 istiqam\u04d9tind\u04d9, h\u04d9mz\u04d9\u00e7im\u04d9n yolu il\u04d9, P\u04d9mb\u04d9k da\u011flar\u0131silsil\u04d9si il\u04d9 \u015eurag\u00f6l m\u04d9rzi il\u04d9, da\u011flar silsil\u04d9si il\u04d9, Mastaras v\u04d9 Artikin aras\u0131 il\u04d9 Arpa\u00e7ayad\u04d9k. Bununla bel\u04d9, Tal\u0131\u015f m\u00fclk\u00fc m\u00fcharib\u04d9 vaxt\u0131 \u04d9ld\u04d9n-\u04d9l\u04d9 ke\u00e7diyin\u04d9 g\u00f6r\u04d9, h\u04d9min Xanl\u0131\u011f\u0131n Zinzeley v\u04d9 \u04d8rd\u04d9bil t\u04d9r\u04d9fd\u04d9n olan s\u04d9rh\u04d9dl\u04d9ri, daha art\u0131q d\u00fcr\u00fcstl\u00fck \u00fc\u00e7\u00fcn, h\u04d9r iki t\u04d9r\u04d9fd\u04d9n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 raz\u0131l\u0131qla se\u00e7ilmi\u015f Komissarlar (onlar Ba\u015f komandanlar\u0131n\u0131n r\u04d9hb\u04d9rliyi il\u04d9 indiy\u04d9d\u04d9k h\u04d9r bir t\u04d9r\u04d9fin h\u04d9qiqi hakimiyy\u04d9ti alt\u0131nda olmu\u015f torpaqlar\u0131n, k\u04d9ndl\u04d9rin, d\u04d9r\u04d9l\u04d9rin, h\u04d9m\u00e7inqin \u00e7aylar\u0131n, da\u011flar\u0131n, g\u00f6ll\u04d9rin, t\u04d9bii m\u04d9rzl\u04d9rin d\u04d9qiq v\u04d9 t\u04d9fsilatl\u0131 t\u04d9svirini ver\u04d9c\u04d9kl\u04d9r) t\u04d9r\u04d9find\u04d9n, bu M\u00fcqavil\u04d9 ba\u011flan\u0131b t\u04d9sdiq olunduqdan sonra m\u00fc\u04d9yy\u04d9n edil\u04d9c\u04d9k, onda (\u2026\u2026\u2026\u2026.) \u04d9sas\u0131nda Tal\u0131\u015f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u04d9rh\u04d9d x\u04d9tti el\u04d9 m\u00fc\u04d9yy\u04d9nl\u04d9\u015fdiril\u04d9c\u04d9k ki, h\u04d9r bir t\u04d9r\u04d9f malik oldu\u011fu torpaqlar\u0131n sahibi qals\u0131n. El\u04d9c\u04d9 d\u04d9, yuxar\u0131da xat\u0131rlanm\u0131\u015f s\u04d9rh\u04d9dl\u04d9rd\u04d9, bu v\u04d9 ya ba\u015fqa t\u04d9r\u04d9fin x\u04d9ttind\u04d9n k\u04d9nara n\u04d9 is\u04d9 \u00e7\u0131xarsa, h\u04d9r iki Ali D\u00f6vl\u04d9tin Komissarlar\u0131n\u0131n t\u04d9hlilind\u04d9n sonra h\u04d9r bir t\u04d9r\u04d9f ( \u2026\u2026\u2026\u2026..) \u04d9sas\u0131nda t\u04d9minat ver\u04d9c\u04d9k.<\/p>\n<p>\u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc MADD\u04d8<\/p>\n<p>\u015eah \u04d8lah\u04d9zr\u04d9tl\u04d9ri \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T b\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130MPERATORUNA s\u04d9mimi dostluq hisl\u04d9rinin s\u00fcbutu \u00fc\u00e7\u00fcn t\u04d9nt\u04d9n\u04d9li sur\u04d9td\u04d9 h\u04d9m \u00f6z ad\u0131ndan, h\u04d9m d\u04d9 \u0130ran Taxt\u0131n\u0131n Ali V\u04d9li\u04d9hdl\u04d9ri ad\u0131ndan Qaraba\u011f v\u04d9 indi Yelizavetpol ad\u0131 alt\u0131nda \u04d9yal\u04d9t\u04d9 \u00e7evrilmi\u015f G\u04d9nc\u04d9xanl\u0131qlar\u0131, h\u04d9m\u00e7inin \u015e\u04d9ki, \u015eirvan, D\u04d9rb\u04d9nd, Quba, Bak\u0131 v\u04d9 Tal\u0131\u015f (bu xanl\u0131\u011f\u0131n Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n hakimiyy\u04d9ti alt\u0131nda olan torpaqlar\u0131) xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n, bununla b\u04d9rab\u04d9r Da\u011f\u0131stan, G\u00fcrc\u00fcstan (\u015eurag\u00f6l\u04d9 \u04d9yal\u04d9ti il\u04d9 birlikd\u04d9) \u0130mperiya, Quriya, Minqreliya v\u04d9Abxaziya, eyni d\u04d9r\u04d9c\u04d9d\u04d9, haz\u0131rda b\u04d9rq\u04d9rar edilmi\u015f s\u04d9rh\u04d9d Qafqaz x\u04d9tti (bu sonuncuya v\u04d9 X\u04d9z\u04d9r d\u04d9nizin\u04d9 aid olan torpaqlar v\u04d9 xalqlarla birlikd\u04d9) aras\u0131ndak\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u00fclk v\u04d9 torpaqlar\u0131n Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n m\u00fclkiyy\u04d9tin\u04d9 m\u04d9nsub oldu\u011funu q\u04d9bul edir.<\/p>\n<p>D\u00d6RD\u00dcNC\u00dc MADD\u04d8<\/p>\n<p>\u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130MPERATORU \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T \u0130ran \u015eah\u0131na \u00d6Z qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 dostluq hissl\u04d9rini ifad\u04d9 etm\u04d9k v\u04d9 \u0130randa &#8211; ONA qon\u015fu olan bu D\u00f6vl\u04d9td\u04d9, m\u00f6hk\u04d9m \u04d9sas \u00fcz\u04d9rind\u04d9 m\u00fctl\u04d9qiyy\u04d9t v\u04d9 h\u00f6kmran hakimiyy\u04d9t g\u00f6rm\u04d9k arzusunu s\u04d9mimi q\u04d9lbd\u04d9n t\u04d9sdiq etm\u04d9k \u00fc\u00e7\u00fcn, bununla, \u00d6Z ad\u0131ndan v\u04d9 \u00d6Z V\u04d9li\u04d9hdl\u04d9ri ad\u0131ndan \u0130ran \u015eah\u0131 t\u04d9r\u04d9find\u04d9n \u0130ran D\u00f6vl\u04d9tinin Varisi t\u04d9yin edil\u04d9c\u04d9k V\u04d9li\u04d9hd\u04d9, laz\u0131m g\u04d9ldikd\u04d9, k\u00f6m\u04d9k g\u00f6st\u04d9rm\u04d9yi v\u04d9d edir ki, he\u00e7 bir xarici d\u00fc\u015fm\u04d9n \u0130ran D\u00f6vl\u04d9tinin i\u015fin\u04d9 qar\u0131\u015fa bilm\u04d9sin v\u04d9 Ali Rusiya Saray\u0131n\u0131n k\u00f6m\u04d9yi il\u04d9 \u0130ran Saray\u0131 m\u00f6hk\u04d9ml\u04d9nsin. Bununla bel\u04d9, \u04d9g\u04d9r \u0130ran D\u00f6vl\u04d9ti i\u015fl\u04d9ri \u00fczr\u04d9 \u015eah o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u04d9l\u04d9r ba\u015f ver\u04d9rs\u04d9, Rusiya \u0130mperiyas\u0131 hakimiyy\u04d9td\u04d9 olan \u015eah xahi\u015f etm\u04d9yinc\u04d9 bunlara qar\u0131\u015fmayacaq.<\/p>\n<p>BE\u015e\u0130NC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>Rus ticar\u04d9t g\u04d9mil\u04d9rin\u04d9 \u04d9vv\u04d9lki qayda \u00fczr\u04d9 X\u04d9z\u04d9r sahill\u04d9ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u00fczm\u04d9k v\u04d9 onlar\u0131 yan almaq h\u00fcququ verilir; h\u04d9m d\u04d9 g\u04d9mi q\u04d9zas\u0131 zaman\u0131 iranl\u0131lar t\u04d9r\u04d9find\u04d9n dostluq k\u00f6m\u04d9yi edilm\u04d9lidir. \u0130ran ticar\u04d9t g\u04d9mil\u04d9rin\u04d9 d\u04d9 h\u04d9min bu h\u00fcquq &#8211; \u04d9vv\u04d9lki qayda \u00fczr\u04d9X\u04d9z\u04d9r d\u04d9nizind\u04d9 \u00fczm\u04d9k v\u04d9 Rusiya sahill\u04d9rin\u04d9 yan almaq ixtiyar\u0131 verilir, burada da g\u04d9mi q\u04d9zas\u0131 zaman\u0131, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9, iranl\u0131lara h\u04d9r c\u00fcr yard\u0131m g\u00f6st\u04d9rim\u04d9lidir. H\u04d9rbi g\u04d9mil\u04d9r\u04d9 g\u04d9ldikd\u04d9 is\u04d9, m\u00fcharib\u04d9d\u04d9n \u04d9vv\u04d9l, habel\u04d9 s\u00fclh vaxt\u0131 v\u04d9 h\u04d9mi\u015f\u04d9 Rusiya h\u04d9rbi bayra\u011f\u0131 X\u04d9z\u04d9r d\u04d9nizind\u04d9 t\u04d9k m\u00f6vcud olmu\u015fdur. H\u04d9min ehtiram daxilind\u04d9, \u04d9vv\u04d9lki ixtiyar indi d\u04d9 yaln\u0131z Rusiya D\u00f6vl\u04d9tin\u04d9verilir ki, ondan ba\u015fqa he\u00e7 bir D\u00f6vl\u04d9tin h\u04d9rbi Bayra\u011f\u0131 X\u04d9z\u04d9r d\u04d9nizind\u04d9 ola bilm\u04d9z.<\/p>\n<p>ALTINCI MADD\u04d8<\/p>\n<p>H\u04d9r iki t\u04d9r\u04d9fd\u04d9n d\u00f6y\u00fc\u015fd\u04d9 \u04d9sir al\u0131nm\u0131\u015flar\u0131, Xristian dinin\u04d9 v\u04d9 s. dinl\u04d9r\u04d9 m\u04d9nsub \u04d9l\u04d9 ke\u00e7irilmi\u015f sakinl\u04d9ri M\u00fcqavil\u04d9 ba\u011flan\u0131b imzaland\u0131qdan sonra, \u00fc\u00e7 ay \u04d9rzind\u04d9, h\u04d9r bir t\u04d9r\u04d9fd\u04d9n Qarakils\u04d9y\u04d9d\u04d9k (burada s\u04d9rh\u04d9d r\u04d9isl\u04d9ri \u04d9sirl\u04d9ri q\u04d9bul etm\u04d9k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z aralar\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u04d9laq\u04d9 yarad\u0131rlar) azuq\u04d9 v\u04d9 yol x\u04d9rcl\u04d9ri il\u04d9 t\u04d9min edil\u04d9r\u04d9k, burax\u0131ls\u0131nlar. \u00d6zba\u015f\u0131na, yaxud qanunu pozaraq, qa\u00e7anlardan h\u04d9r birin\u04d9, milliy\u04d9tind\u04d9n as\u0131l\u0131 olmayaraq, \u00f6z k\u00f6n\u00fcll\u00fc ist\u04d9yin\u04d9 g\u00f6r\u04d9 \u00f6z V\u04d9t\u04d9nin\u04d9 qay\u0131tmaq azadl\u0131\u011f\u0131 verilir, qay\u0131tmaq ist\u04d9m\u04d9y\u04d9nl\u04d9r is\u04d9 m\u04d9cbur edilm\u04d9sin. Bununla b\u04d9rab\u04d9r h\u04d9r iki t\u04d9r\u04d9fd\u04d9n qa\u00e7m\u0131\u015flara amnistiya, yaxud ba\u011f\u0131\u015flanma verilir.<\/p>\n<p>YEDD\u0130NC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn yuxar\u0131da deyil\u04d9nl\u04d9r\u04d9 \u04d9lav\u04d9 olaraq \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130MPERATORU v\u04d9 \u04d8lah\u04d9zr\u04d9t \u0130ran \u015eah\u0131 buyururlar ki, laz\u0131m olduqda, \u04d8lah\u04d9zr\u04d9tl\u04d9rin \u0130qam\u04d9tgahlar\u0131na g\u00f6nd\u04d9ril\u04d9n, ONLARIN Ali Saraylar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 Nazirl\u04d9r v\u04d9 ya El\u00e7il\u04d9ri r\u00fctb\u04d9l\u04d9rin\u04d9 v\u04d9onlara tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015f i\u015fl\u04d9rin m\u00fch\u00fcml\u00fcy\u00fcn\u04d9 m\u00fcvafiq q\u04d9bul olunsunlar; \u015f\u04d9h\u04d9rl\u04d9rd\u04d9 ticar\u04d9t\u04d9 himay\u04d9\u00e7ilik \u00fc\u00e7\u00fcn t\u04d9yin olunmu\u015f M\u00fcv\u04d9kkill\u04d9rin v\u04d9 ya Konsullar\u0131n on n\u04d9f\u04d9rd\u04d9n art\u0131q m\u04d9iyy\u04d9ti olmas\u0131n, onlar v\u04d9kil edilmi\u015f m\u04d9murlar kimi v\u04d9zif\u04d9l\u04d9rin\u04d9 layiq h\u00f6rm\u04d9t v\u04d9 \u015f\u04d9r\u04d9f\u04d9 malik olmal\u0131d\u0131rlar, h\u04d9m\u00e7inin, \u04d8mrnam\u04d9y\u04d9 \u04d9sas\u04d9n, bundan sonra onlar\u0131 n\u04d9inki incitm\u04d9k olmaz, h\u04d9tta inciklik olarsa, t\u04d9qdim edildikd\u04d9n sonra, h\u04d9r iki t\u04d9r\u04d9fin t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9rini \u04d9dal\u04d9tl\u04d9 m\u00fchakim\u04d9 etm\u04d9k, incidilmi\u015fl\u04d9ri m\u00fcrb\u04d9tl\u04d9 raz\u0131 salmaq g\u04d9r\u04d9kdir.<\/p>\n<p>S\u04d8KK\u0130Z\u0130NC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>\u04d8lah\u04d9zr\u04d9tl\u04d9rin, \u00f6z h\u00f6kum\u04d9tl\u04d9rind\u04d9n, yaxud h\u00f6kum\u04d9tl\u04d9ri t\u04d9r\u04d9find\u04d9n t\u04d9yin edilmi\u015f s\u04d9rh\u04d9d r\u04d9isl\u04d9rind\u04d9n al\u0131nm\u0131\u015f, onlar\u0131n h\u04d9qiq\u04d9t\u04d9n tacirl\u04d9r, Rusiya v\u04d9 ya \u0130ran t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9ri oldu\u011funu t\u04d9sdiq ed\u04d9n yaz\u0131l\u0131 s\u04d9n\u04d9dl\u04d9r\u04d9 malik t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9ri aras\u0131ndak\u0131 ticar\u04d9t \u04d9laq\u04d9l\u04d9rin\u04d9 g\u04d9ldikd\u04d9, sazi\u015f ba\u011flayan h\u04d9r iki Ali D\u00f6vl\u04d9t\u04d9 quru yolla v\u04d9 d\u04d9nizl\u04d9 s\u04d9rb\u04d9st g\u04d9lm\u04d9y\u04d9, orada kim n\u04d9 q\u04d9d\u04d9r ist\u04d9yirs\u04d9ya\u015fama\u011fa, tacirl\u04d9r g\u00f6nd\u04d9rm\u04d9y\u04d9, h\u04d9m\u00e7inin he\u00e7 c\u00fcr l\u04d9ngidilm\u04d9d\u04d9n oradan \u00e7\u0131x\u0131b getm\u04d9y\u04d9, Rusiya \u0130mperiyas\u0131na m\u04d9nsub olan yerl\u04d9rd\u04d9n \u0130ran D\u00f6vl\u04d9tin\u04d9 g\u04d9tiril\u04d9n v\u04d9 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olaraq, \u0130randan ora apar\u0131lan mallar\u0131n sat\u0131lmas\u0131na v\u04d9 ba\u015fqa mallarla d\u04d9yi\u015fdirilm\u04d9sin\u04d9 icaz\u04d9 veril\u04d9c\u04d9k. H\u04d9r iki Ali D\u00f6vl\u04d9tin tacirl\u04d9ri aras\u0131nda ba\u015f ver\u04d9 bil\u04d9c\u04d9k m\u00fcbahis\u04d9l\u04d9r\u04d9, onlar\u0131n v\u04d9zif\u04d9l\u04d9ri v\u04d9 s. il\u04d9 \u04d9laq\u04d9dar \u015fikay\u04d9tl\u04d9rin\u04d9 adi qayda \u00fczr\u04d9 bax\u0131lmas\u0131 Konsula, yaxud M\u00fcv\u04d9kkil\u04d9, onlar olmad\u0131qda is\u04d9 yerli R\u04d9is\u04d9 h\u04d9val\u04d9 edilir. Onlar xahi\u015fl\u04d9r\u04d9 tam \u04d9dal\u04d9tl\u04d9 baxmal\u0131, \u00f6zl\u04d9ri haqq t\u04d9minat\u0131 verm\u04d9li, yaxud bunu ba\u015fqa laz\u0131mi \u015f\u04d9xsl\u04d9rin vasit\u04d9sil\u04d9 t\u04d9l\u04d9b etm\u04d9li v\u04d9 onlar\u0131n incidilm\u04d9sin\u04d9 v\u04d9 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na q\u04d9tiyy\u04d9n yol verm\u04d9m\u04d9lidirl\u04d9r. \u0130rana g\u04d9lmi\u015f, Rusiya t\u04d9b\u04d9\u04d9liyind\u04d9n olan tacirl\u04d9r, ist\u04d9s\u04d9l\u04d9r, oradan \u00f6z mallar\u0131 il\u04d9 birlikd\u04d9 \u0130ranla dostluq ed\u04d9n ba\u015fqa d\u00f6vl\u04d9tl\u04d9r\u04d9 d\u04d9 s\u04d9rb\u04d9st ged\u04d9c\u04d9kl\u04d9r; bundan \u00f6tr\u00fc \u0130ran H\u00f6kum\u04d9ti bu tacirl\u04d9rin s\u04d9rb\u04d9st ke\u00e7m\u04d9si \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 laz\u0131mi pasportlarla t\u04d9min ed\u04d9c\u04d9kdir; buna ticar\u04d9t i\u015fl\u04d9ri il\u04d9 \u04d9laq\u04d9dar Rusiyadan Rusiya il\u04d9 dostluq ed\u04d9n ba\u015fqa d\u00f6vl\u04d9tl\u04d9r\u04d9 getm\u04d9k ist\u04d9y\u04d9n \u0130ran tacirl\u04d9ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u04d9 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9, riay\u04d9t edil\u04d9c\u04d9kdir. \u0130rana g\u04d9lmi\u015f Rusiya t\u04d9b\u04d9l\u04d9rind\u04d9n kiml\u04d9rins\u04d9 \u00f6l\u00fcm hadis\u04d9si ba\u015f ver\u04d9rs\u04d9, onlar\u0131n m\u00fcx\u04d9ll\u04d9fatlar\u0131, h\u04d9m\u00e7inin ba\u015fqa da\u015fla v\u04d9m\u00fclkl\u04d9ri, dost D\u00f6vl\u04d9tin t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9rin\u04d9 m\u04d9xsus oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, ilk n\u00f6vb\u04d9d\u04d9, saxlan\u0131lmadan v\u04d9 x\u04d9lv\u04d9ti m\u04d9nims\u04d9nilm\u04d9d\u04d9n, Rusiya \u0130mperiyas\u0131nda v\u04d9 b\u00fct\u00fcn m\u04d9d\u04d9ni D\u00f6vl\u04d9tl\u04d9rd\u04d9 icra edildiyi kimi, kimin hans\u0131 D\u00f6vl\u04d9t\u04d9, m\u04d9nsubiyy\u04d9tind\u04d9n as\u0131l\u0131 olmayaraq, qanuni \u04d9sasdan, q\u04d9bzl\u04d9, onlar\u0131n yolda\u015flar\u0131na yaxud qohumlar\u0131na verilm\u04d9li, h\u04d9min qohumlara \u00f6z arzular\u0131 il\u04d9 v\u04d9 \u00f6z xeyirl\u04d9ri \u00fc\u00e7\u00fcn bu \u04d9mlaklar\u0131 ist\u04d9dikl\u04d9ri adamlara satma\u011fa icaz\u04d9 verilm\u04d9lidir.<\/p>\n<p>DOQQUZUNCU MADD\u04d8<\/p>\n<p>Rus tacirl\u04d9rind\u04d9n \u0130ran \u015f\u04d9h\u04d9rl\u04d9rin\u04d9 v\u04d9 ya limanlar\u0131na g\u04d9tirdikl\u04d9ri mallara g\u00f6r\u04d9 y\u00fcz\u04d9 be\u015f faizd\u04d9n \u00e7ox g\u00f6mr\u00fck al\u0131nmas\u0131n v\u04d9 h\u04d9min tacirl\u04d9r bu mallar il\u04d9 hara gedirl\u04d9rs\u04d9 getsinl\u04d9r, onlardan ikinci d\u04d9f\u04d9 g\u00f6mr\u00fck t\u04d9l\u04d9b olunmas\u0131n, oradan apard\u0131qlar\u0131 \u0130ran mallar\u0131na g\u00f6r\u04d9 d\u04d9 eyni g\u00f6mr\u00fck al\u0131ns\u0131n, bundan ba\u015fqa he\u00e7 bir b\u04d9han\u04d9 v\u04d9 uydurma il\u04d9 he\u00e7 bir r\u00fcsum, vergi, g\u00f6mr\u00fck t\u04d9l\u04d9b edilm\u04d9sin. \u0130ran t\u04d9b\u04d9\u04d9l\u04d9rinin Rusiya \u015f\u04d9h\u04d9rl\u04d9rin\u04d9 v\u04d9 limanlar\u0131na g\u04d9tirdikl\u04d9ri v\u04d9 buradan ixrac etdikl\u04d9ri mallara g\u00f6r\u04d9 v\u04d9 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 eyni g\u00f6mr\u00fckl\u04d9r, eyni \u04d9sasda bir d\u04d9f\u04d9 al\u0131ns\u0131n.<\/p>\n<p>ONUNCU MADD\u04d8<\/p>\n<p>Mallar\u0131 M\u00fcqavil\u04d9 ba\u011flam\u0131\u015f h\u04d9r iki D\u00f6vl\u04d9tin sahill\u04d9rin\u04d9 v\u04d9 ya limanlar\u0131na, yaxud da quru yolla s\u04d9rh\u04d9d \u015f\u04d9h\u04d9rl\u04d9rin\u04d9 g\u04d9tirdikd\u04d9n sonra, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9, tacirl\u04d9r\u04d9, n\u04d9zar\u04d9ti alt\u0131nda olduqlar\u0131 g\u00f6mr\u00fck hakiml\u04d9rind\u04d9n v\u04d9 ya iltizam\u00e7\u0131lardan icaz\u04d9 almadan \u00f6z mallar\u0131n\u0131 satmaq, ba\u015fqa mallar\u0131 sat\u0131n, yaxud d\u04d9yi\u015fm\u04d9 yollar\u0131 il\u04d9 almaq azadl\u0131\u011f\u0131 verilir ki, ticar\u04d9t mane\u04d9siz d\u00f6vriyy\u04d9d\u04d9 olsun h\u04d9m\u00e7inin sat\u0131c\u0131dan v\u04d9 al\u0131c\u0131dan d\u00f6vl\u04d9t x\u04d9zin\u04d9si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnt\u04d9z\u04d9m olaraq v\u04d9 k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck \u015f\u04d9rti il\u04d9 qanuni r\u00fcsumlar y\u0131\u011f\u0131ls\u0131n.<\/p>\n<p>ON B\u0130R\u0130NC\u0130 MADD\u04d8<\/p>\n<p>Bu m\u00fcqavil\u04d9 imzaland\u0131qdan sonra h\u04d9r iki Ali D\u00f6vl\u04d9tin m\u00fcv\u04d9kkill\u04d9ri, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 v\u04d9 t\u04d9xir\u04d9 sal\u0131nmadan b\u00fct\u00fcn yerl\u04d9r\u04d9 onun haqq\u0131nda laz\u0131m\u0131 x\u04d9b\u04d9r v\u04d9 h\u04d9r yerd\u04d9 h\u04d9rbi \u04d9m\u04d9liyyatlar\u0131n d\u04d9rhal dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u04d9sind\u04d9 \u04d9mrl\u04d9r g\u00f6nd\u04d9rsinl\u04d9r. \u0130ki b\u04d9rab\u04d9rh\u00fcquqlu n\u00fcsx\u04d9d\u04d9 (fars dilin\u04d9 t\u04d9rc\u00fcm\u04d9si il\u04d9 birlikd\u04d9) yaz\u0131lm\u0131\u015f v\u04d9 sazi\u015f ba\u011flayan Ali t\u04d9r\u04d9fl\u04d9rin yuxar\u0131da g\u00f6st\u04d9rilmi\u015f M\u00fcv\u04d9kkill\u04d9ri t\u04d9r\u04d9find\u04d9n imzalanaraq, onlar\u0131n m\u00f6h\u00fcrl\u04d9ri il\u04d9 t\u04d9sdiq edilmi\u015f v\u04d9 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 d\u04d9yi\u015fdirilmi\u015f bu \u04d9b\u04d9di s\u00fclh M\u00fcqavil\u04d9si \u04d8LAH\u04d8ZR\u04d8T B\u00fct\u00fcn Rusiya \u0130MPERATORU v\u04d9 \u04d8lah\u04d9zr\u04d9t \u0130ran \u015eah\u0131 t\u04d9r\u04d9find\u04d9n b\u04d9rq\u04d9rar edil\u04d9c\u04d9k v\u04d9 \u04d8lah\u04d9zr\u04d9tl\u04d9rin \u00f6z \u04d9ll\u04d9ri il\u04d9 imzalanm\u0131\u015f t\u04d9nt\u04d9n\u04d9li Ratifikasiyalarla t\u04d9sdiq olunacaqd\u0131r. Bu M\u00fcqavil\u04d9nin h\u04d9min t\u04d9sdiq olunmu\u015f n\u00fcsx\u04d9l\u04d9ri bu Ali Saraylardan, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u04d9td\u04d9 g\u00f6nd\u04d9rilm\u04d9kl\u04d9 onlar\u0131n yuxar\u0131da adlar\u0131\u00e7\u04d9kilmi\u015f M\u00fcv\u04d9kkill\u04d9rin\u04d9 \u00fc\u00e7 ay m\u00fcdd\u04d9tind\u04d9n sonra \u00e7ad\u0131r\u0131lacaq. M\u00fcqavil\u04d9 min s\u04d9kkiz y\u00fcz on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc il oktyabr ay\u0131n\u0131n on ikinci g\u00fcn\u00fc. \u0130ran hesablamas\u0131 il\u04d9 min ikiy\u00fcz iyirmi s\u04d9kkizinci il \u015e\u04d9vval ay\u0131n\u0131n iyirmi doqquzuncu g\u00fcn\u00fc Qaraba\u011f m\u00fclk\u00fcnd\u04d9 Zeyv\u04d9 \u00e7ay\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 G\u00fcl\u00fcstan k\u04d9ndind\u04d9 Rus ordugah\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130MZALAMI\u015eLAR:<\/p>\n<p>M\u00fcv\u04d9kkil v\u04d9 G\u00fcrc\u00fcstanda Ba\u015f Komandan Nikolay Rti\u015f\u015fev<\/p>\n<p>Ali\u015f\u00f6hr\u04d9tli \u0130ran D\u00f6vl\u04d9tind\u04d9n M\u00fcv\u04d9kkil Mirz\u04d9 \u04d8b\u00fcl H\u04d9s\u04d9n Xan<\/p>\n<ol>\n<li><strong> T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si n\u0259 v\u0259 bu m\u00fcqavil\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 . m\u00fcdd\u0259alar.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si<\/strong>\u00a0\u2014 \u0130kinci Rusiya-\u0130ran m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/10_Fevral\">10 Fevral<\/a>-da\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>aras\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99n%C3%A7ay\">T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay<\/a>\u00a0k\u0259ndind\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131r.Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 ,\u0259sas\u0259n ,Az\u0259rbaycan\u0131n Araz \u00e7ay\u0131ndan \u015fimaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259ri Rusiyan\u0131n , c\u0259nubdak\u0131 \u0259razil\u0259ri is\u0259 \u0130ran\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7di. M\u00fcqavil\u0259nin imzalanmas\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015f rus yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 A.S.Qriboyedov v\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fct\u0259ff\u0259kiri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abbasqulu_A%C4%9Fa_Bak%C4%B1xanov\">A.A.Bak\u0131xanov<\/a>\u00a0da i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abbasqulu_A%C4%9Fa_Bak%C4%B1xanov\">Bak\u0131xanov<\/a>\u00a0bu tarixi hadis\u0259d\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i kimi i\u015ftirak etmi\u015fdir. M\u00fcqavil\u0259ni Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130van Paskevi\u00e7, \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 Mirz\u0259 \u018fbd\u00fcl H\u0259s\u0259n xan imzalam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><strong>I MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda, onlar\u0131n v\u0259r\u0259s\u0259l\u0259ri v\u0259 taxt-tac\u0131n varisl\u0259ri, onlar\u0131n d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 t\u0259b\u0259\u0259l\u0259ri aras\u0131nda bundan sonra \u0259b\u0259di s\u00fclh, dostluq v\u0259 tam raz\u0131l\u0131q olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>II MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri h\u00f6rm\u0259tl\u0259 q\u0259bul edirl\u0259r ki, raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f v\u0259 indi xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n qurtarm\u0131\u015f m\u00fcharib\u0259 il\u0259 G\u00fcl\u00fcstan traktat\u0131n\u0131n q\u00fcvv\u0259si \u00fczr\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259r d\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r; onlar g\u00f6st\u0259ril\u0259n G\u00fcl\u00fcstan traktat\u0131n\u0131 Rusiya v\u0259 \u0130ran aras\u0131nda yax\u0131n v\u0259 uzaq g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 s\u00fclh v\u0259 dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri qurmal\u0131 v\u0259 t\u0259sdiq etm\u0259li olan indiki \u015f\u0259rtl\u0259r v\u0259 q\u0259rarlarla \u0259v\u0259z etm\u0259yi z\u0259ruri hesab etdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>III MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z ad\u0131ndan v\u0259 \u00f6z v\u0259r\u0259s\u0259l\u0259ri v\u0259 varisl\u0259ri ad\u0131ndan Araz\u0131n o tay\u0131 v\u0259 bu tay\u0131 \u00fczr\u0259 Erivan xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n tam m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedir. \u015eah h\u0259zr\u0259tl\u0259ri bu g\u00fcz\u0259\u015ft n\u0259tic\u0259sind\u0259, haz\u0131rki m\u00fcqavil\u0259nin imzalanmas\u0131ndan say\u0131lmaqla alt\u0131 aydan gec olmayaraq, yuxar\u0131da adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n h\u0259r iki xanlar\u0131n idar\u0259 edilm\u0259sin\u0259 aid olan b\u00fct\u00fcn arxivl\u0259ri v\u0259 ictimai s\u0259n\u0259dl\u0259ri Rusiya r\u0259isliyin\u0259 verm\u0259yi v\u0259d edir.<\/p>\n<p><strong>IV MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulan y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259rin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 h\u00fcdudda q\u0259rara al\u0131n\u0131r: s\u0259rh\u0259d x\u0259tti T\u00fcrkiy\u0259 torpaqlar\u0131n\u0131n ucundak\u0131 ki\u00e7ik Ararat\u0131n zirv\u0259sind\u0259n aral\u0131da d\u00fcz istiqam\u0259td\u0259 \u0259n yax\u0131n n\u00f6qt\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq o da\u011flar\u0131n zirv\u0259sind\u0259n ke\u00e7ir; buradan maillik \u00fczr\u0259 Ararat\u0131n c\u0259nub t\u0259r\u0259find\u0259n axan A\u015fa\u011f\u0131 Qarasu \u00e7ay\u0131n\u0131n yuxar\u0131lar\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr, sonra s\u0259rh\u0259d x\u0259tti o \u00e7ay\u0131n axar\u0131 \u00fczr\u0259 \u015e\u0259rur qar\u015f\u0131s\u0131nda onun Araza t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc yer\u0259d\u0259k davam edir; bu m\u0259nt\u0259q\u0259d\u0259n Abbasabad qalas\u0131nad\u0259k Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n yata\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 gedir; burada qalan\u0131n Araz\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n xarici istehkamlar\u0131 yan\u0131nda yar\u0131m a\u011fac, y\u0259ni 3 1 \/ 2 Rusiya versti enind\u0259 b\u00fct\u00fcn istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 d\u00f6vr\u0259 ha\u015fiy\u0259l\u0259n\u0259c\u0259k v\u0259 o \u0259trafda olan torpaq sah\u0259si b\u00fcsb\u00fct\u00fcn m\u0259hz Rusiyaya m\u0259xsus olacaqd\u0131r v\u0259 bu g\u00fcnd\u0259n say\u0131lmaqla iki ay \u0259rzind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikl\u0259 ayr\u0131lacaqd\u0131r. S\u0259rh\u0259d x\u0259tti o yerd\u0259n, g\u00f6st\u0259ril\u0259n d\u00f6vr\u0259nin \u015f\u0259rq t\u0259r\u0259fd\u0259n Araz\u0131n sahilin\u0259 birl\u0259\u015fdiyi yerd\u0259n ba\u015flayaraq bir daha o \u00e7ay\u0131n yata\u011f\u0131 il\u0259 Yeddibulaq b\u0259r\u0259sin\u0259d\u0259k gedir; burada \u0130ran torpaqlar\u0131 Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n yata\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 \u00fc\u00e7 a\u011faca, y\u0259ni 21 Rusiya versti uzanacaqd\u0131r: sonra s\u0259rh\u0259d Mu\u011fan d\u00fcz\u00fc vasit\u0259sil\u0259 Bolqar\u00e7ayad\u0259k, iki ki\u00e7icik Ad\u0131nabazar v\u0259 Sar\u0131qam\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 a\u011fac y\u0259ni 21 rus versti a\u015fa\u011f\u0131da olan torpaqlara gedir; s\u0259rh\u0259d buradan Bolqar\u00e7ay\u0131n sol sahili il\u0259 yuxar\u0131; adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n ki\u00e7ik Ad\u0131nabazar v\u0259 Sar\u0131qam\u0131\u015f \u00e7aylar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259d\u0259k, sonra \u015e\u0259rqi Ad\u0131nabazar \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahili \u00fczr\u0259 onun yuxar\u0131lar\u0131nad\u0259k davam edir, buradan is\u0259 Cikoir y\u00fcks\u0259kliyinin zirv\u0259sin\u0259d\u0259k el\u0259 davam edir ki, o y\u00fcks\u0259klikd\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n b\u00fct\u00fcn sular Rusiyaya m\u0259xsus olacaqd\u0131r, \u0130ran t\u0259r\u0259f\u0259 axan b\u00fct\u00fcn sular is\u0259 \u0130rana m\u0259xsus olacaqd\u0131r. Burada iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d da\u011f zirv\u0259l\u0259ril\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir; q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, onlar\u0131n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 do\u011fru eni\u015fi Rusiyaya m\u0259xsus olmal\u0131d\u0131r, o biri yandak\u0131 eni\u015fi is\u0259 \u0130rana m\u0259xsusdur. S\u0259rh\u0259d Cikoir y\u00fcks\u0259kliyi zirv\u0259sind\u0259n, Tal\u0131\u015f\u0131 \u018fr\u015f dair\u0259sind\u0259n ay\u0131ran da\u011flar \u00fczr\u0259 Q\u0259m\u0259rk\u00fch\u00fcm zirv\u0259sin\u0259d\u0259k ke\u00e7ir. Sular\u0131n axar\u0131n\u0131 iki yer\u0259 b\u00f6l\u0259n da\u011flar\u0131n ba\u015f\u0131, yuxar\u0131da Ad\u0131nabazar\u0131n yuxar\u0131 axar\u0131 v\u0259 Cikoir zirv\u0259si aras\u0131ndak\u0131 sah\u0259 haqq\u0131nda deyil\u0259n kimi, burada da el\u0259c\u0259 s\u0259rh\u0259d h\u00fcdudunu t\u0259\u015fkil ed\u0259c\u0259kdir. Sonra s\u0259rh\u0259d x\u0259tti sular\u0131n axar\u0131na aid yuxar\u0131da \u015f\u0259rh olunan qaydalara arams\u0131z \u0259m\u0259l etm\u0259kl\u0259 Q\u0259m\u0259rkuhun zirv\u0259sind\u0259n Z\u00fcvand v\u0259 \u018fr\u015f dair\u0259l\u0259rini ay\u0131ran da\u011f silsil\u0259si \u00fczr\u0259 Velgic dair\u0259sinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259d\u0259k uzanacaqd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n da\u011f\u0131n zirv\u0259sind\u0259n \u0259ks t\u0259r\u0259fd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hiss\u0259si istisna olmaqla Z\u00fcvand dair\u0259si Rusiyaya birl\u0259\u015fir. H\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d x\u0259tti su ax\u0131n\u0131n\u0131n yuxar\u0131da qeyd olunan qaydalar\u0131na daima uy\u011fun olaraq, Velkic dair\u0259si s\u0259rh\u0259ddind\u0259n Kloputan\u0131n zirv\u0259si v\u0259 Velkic dair\u0259sind\u0259ki da\u011flar\u0131n ba\u015f silsil\u0259si \u00fczr\u0259 Astara \u00e7ay\u0131n\u0131n \u015fimal m\u0259nb\u0259yin\u0259d\u0259k, buradan o \u00e7ay\u0131n yata\u011f\u0131 boyu onun X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc yer\u0259d\u0259k davam ed\u0259c\u0259k ki, burada da Rusiya torpaqlar\u0131n\u0131 \u0130randan ay\u0131rmal\u0131 olan s\u0259rh\u0259d x\u0259tti qurtar\u0131r.<\/p>\n<p><strong>V MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri b\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 \u00f6z s\u0259mimi dostlu\u011funa s\u00fcbut olaraq, bu madd\u0259 il\u0259 h\u0259m \u00f6z v\u0259r\u0259s\u0259l\u0259ri v\u0259 \u0130ran taxt-tac\u0131n\u0131n varisl\u0259ri ad\u0131ndan, yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n s\u0259rh\u0259d x\u0259tti aras\u0131nda v\u0259 Qafqaz s\u0131ra da\u011flar\u0131 v\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi aras\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n b\u00fct\u00fcn torpaqlar\u0131n v\u0259 b\u00fct\u00fcn adalar\u0131n, bununla b\u0259rab\u0259r h\u0259min m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rd\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn k\u00f6\u00e7\u0259ri v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n \u0259b\u0259di zaman\u0259d\u0259k Rusiya imperiyas\u0131na m\u0259xsus oldu\u011funu t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 tan\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p><strong>VI MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f m\u00fcharib\u0259 il\u0259 Rusiya imperiyas\u0131na vurulmu\u015f xeyli ziyana, h\u0259m\u00e7inin Rusiya t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rinin d\u00fc\u00e7ar oldu\u011fu qurbanlara v\u0259 itkiy\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq, onlar\u0131n \u0259v\u0259zini pul t\u0259zminat\u0131 il\u0259 \u00f6d\u0259m\u0259yi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulan h\u0259r iki y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259f o m\u00fckafat\u0131n m\u0259bl\u0259\u011fini on kurur t\u00fcm\u0259n raic\u0259 v\u0259 ya iyirmi milyon g\u00fcm\u00fc\u015f manat q\u0259rarla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r, onun vaxt\u0131, \u00f6d\u0259ni\u015f qaydas\u0131 v\u0259 t\u0259minat\u0131 s\u00f6zb\u0259s\u00f6z haz\u0131rk\u0131 traktata daxil edil\u0259 bil\u0259c\u0259k q\u00fcvv\u0259y\u0259 malik olan x\u00fcsusi m\u00fcqavil\u0259d\u0259 q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>VII MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z \u0259lah\u0259zr\u0259t o\u011flu \u015fahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259nin \u00f6z v\u0259r\u0259s\u0259si v\u0259 taxt-tac\u0131n varisi t\u0259yin etm\u0259k iltifat\u0131nda bulunan kimi, B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini v\u0259 bu varislik qaydas\u0131n\u0131n t\u0259sdiqin\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259k arzusunu a\u00e7\u0131q-a\u015fkar s\u00fcbut etm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc bundan sonra \u015fahzad\u0259 Abbas Mirz\u0259 h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin simas\u0131nda \u0130ran taxt-tac\u0131n\u0131n v\u0259r\u0259s\u0259si v\u0259 varisini, onun taxta \u00e7\u0131xmas\u0131ndan sonra is\u0259 onu o d\u00f6vl\u0259tin qanuni h\u00f6kmdar\u0131 hesab etm\u0259yi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>VIII MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Rusiyan\u0131n ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri, \u0259vv\u0259lki qayda \u00fczr\u0259, X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 v\u0259 onun sahill\u0259ri boyunca azad \u00fczm\u0259k v\u0259 bununla b\u0259rab\u0259r onlara yax\u0131nla\u015fmaq h\u00fcququna malikdir; g\u0259mi q\u0259zas\u0131 hallar\u0131nda \u0130randa onlara h\u0259r c\u00fcr k\u00f6m\u0259k edilm\u0259lidir. Bu \u00fcsulla \u0130ran ticar\u0259t g\u0259mil\u0259rind\u0259 d\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 \u0259vv\u0259lki qayda il\u0259 \u00fczm\u0259k v\u0259 Rusiya sahill\u0259rin\u0259 yan almaq h\u00fcququ verilir ki, orada g\u0259mi q\u0259zas\u0131 hallar\u0131nda onlara qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259r c\u00fcr k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir. H\u0259rbi g\u0259mil\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, q\u0259dimd\u0259 oldu\u011fu kimi, yaln\u0131z Rusiya h\u0259rbi bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda olan h\u0259rbi g\u0259mil\u0259r X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 \u00fcz\u0259 bil\u0259rl\u0259r; bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 \u0259vvv\u0259lki m\u00fcst\u0259sna h\u00fcquq indi d\u0259 onlara verilir v\u0259 t\u0259sdiq edilir ki, Rusiyadan ba\u015fqa he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259tin X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 h\u0259rbi g\u0259mil\u0259ri ola bilm\u0259z.<\/p>\n<p><strong>IX MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 onlar aras\u0131nda bu q\u0259d\u0259r xo\u015fb\u0259xtlikl\u0259 b\u0259rpa olunmu\u015f s\u00fclh v\u0259 dostlu\u011fu b\u0259rq\u0259rar etm\u0259yi arzulayaraq, m\u00fcv\u0259qq\u0259ti tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131n icras\u0131 v\u0259 ya daimi qalmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu v\u0259 ya o biri d\u00f6vl\u0259t\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n y\u00fcks\u0259k saraylar\u0131n (h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin) s\u0259firl\u0259rinin, nazirl\u0259rinin v\u0259 i\u015fl\u0259r m\u00fcv\u0259kill\u0259rinin, onlar\u0131n d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259, raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259rin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259, onlar\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n s\u0259mimi dostlu\u011fa v\u0259 yerli ad\u0259tl\u0259r\u0259 uy\u011fun olaraq, ehtiramla v\u0259 (h\u0259r birinin) ayr\u0131l\u0131qda q\u0259bul edilm\u0259sini qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 r\u0259va bilirl\u0259r. X\u00fcsusi protokol il\u0259 bu v\u0259 ya o biri t\u0259r\u0259fin \u0259m\u0259l etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u0259zmunda m\u0259rasim q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131lacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>X MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn Rusiya h\u0259zr\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rinin b\u0259rpa olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259sini s\u00fclh\u00fcn b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131n\u0131n \u0259n ba\u015fl\u0131ca xeyirxah n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri sayd\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, tam qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 raz\u0131l\u0131q \u0259sas\u0131nda h\u00f6km verdil\u0259r ki, ticar\u0259t\u0259 hakimlik edilm\u0259sin\u0259 v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 aid olan b\u00fct\u00fcn s\u0259r\u0259ncamlar s\u0259ad\u0259tl\u0259 yoluna qoyulsun v\u0259 onlar onu qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 m\u00fcv\u0259kkill\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u011flanacaq bu s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin eyni g\u00fccl\u00fc hiss\u0259si say\u0131lmal\u0131 olan v\u0259 ona \u0259lav\u0259 edil\u0259n ayr\u0131ca Akt il\u0259 izah etsinl\u0259r. \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri, qabaqlar oldu\u011fu kimi, Rusiyaya ticar\u0259tin xeyrin\u0259 t\u0259l\u0259b olunan h\u0259r yer\u0259 konsullar v\u0259 ticar\u0259t agentl\u0259ri t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququ verir v\u0259 \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ki, h\u0259r ikisinin m\u0259iyy\u0259ti on n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox olmayacaq konsul v\u0259 agentl\u0259r\u0259 hamilik g\u00f6st\u0259rsin ki, onlar \u00f6z r\u00fctb\u0259l\u0259rin\u0259 verilmi\u015f \u015fan-\u015f\u00f6vk\u0259t v\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etsinl\u0259r. B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin konsul v\u0259 ya ticar\u0259t agentl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 buna tam m\u00fcvafiq \u0259m\u0259l edilm\u0259sin\u0259 v\u0259d verir. \u0130ran h\u00f6kum\u0259tinin Rusiya agentin\u0259 v\u0259 ya konsuluna \u0259sasl\u0131 \u015fikay\u0259ti olarsa, Rusiya naziri (s\u0259firi) v\u0259 ya onun \u015fah h\u0259zr\u0259tl\u0259ri saray\u0131 yan\u0131nda i\u015fl\u0259r m\u00fcv\u0259kkili, ya da onlar\u0131n bilavasit\u0259 r\u0259isi \u00f6z m\u00fclahiz\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n g\u00fcnahkar\u0131 v\u0259zif\u0259sind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131ra v\u0259 onu m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dig\u0259r \u015f\u0259xs\u0259 h\u0259val\u0259 ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>XI MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rin b\u00fct\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259ri v\u0259 m\u00fcharib\u0259 il\u0259 dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ba\u015fqa i\u015fl\u0259r s\u00fclh ba\u011fland\u0131qdan sonra \u0259dal\u0259tl\u0259 b\u0259rpa olunacaq v\u0259 h\u0259ll edil\u0259c\u0259kdir. Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rin \u00f6z aralar\u0131nda bu v\u0259 ya o biri h\u00f6kum\u0259tin x\u0259zin\u0259sin\u0259 m\u00fcqavil\u0259 t\u0259\u0259hh\u00fcdl\u0259ri d\u0259rhal v\u0259 tamamil\u0259 t\u0259min edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>XII MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Bar\u0131\u015f\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259r t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rin xeyri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6zl\u0259rinin \u00fcmumi raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131r: onlardan Araz\u0131n h\u0259r iki t\u0259r\u0259find\u0259 t\u0259rp\u0259nm\u0259z \u0259mlaka malik olanlar\u0131na \u00fc\u00e7 il vaxt verilm\u0259lidir ki, onlar bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 onu azad sur\u0259td\u0259 sats\u0131nlar v\u0259 d\u0259yi\u015fsinl\u0259r. Lakin b\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri ona aid oldu\u011funa g\u00f6r\u0259, ke\u00e7mi\u015f \u0130r\u0259van s\u0259rdar\u0131 H\u00fcseyn xan\u0131, onun qarda\u015f\u0131 H\u0259s\u0259n xan\u0131 v\u0259 ke\u00e7mi\u015f Nax\u00e7\u0131van hakimi K\u0259rim xan\u0131 bu iltifatl\u0131 s\u0259r\u0259ncamdan k\u0259nar edir.<\/p>\n<p><strong>XIII MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Ax\u0131r\u0131nc\u0131 v\u0259 ya bundan qabaqk\u0131 m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015find\u0259 \u0259sir al\u0131nm\u0131\u015f h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin b\u00fct\u00fcn h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri, bununla b\u0259rab\u0259r h\u0259r iki h\u00f6kum\u0259tin n\u0259 vaxtsa \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f t\u0259b\u0259\u0259l\u0259ri qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 azad edilm\u0259li v\u0259 d\u00f6rd ay \u0259rzind\u0259 qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r; onlar h\u0259yati azuq\u0259 v\u0259 dig\u0259r t\u0259l\u0259batlarla t\u0259min edilm\u0259li v\u0259 onlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259k v\u0259 sonrak\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerin\u0259 yollama\u011fa s\u0259r\u0259ncam verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n ayr\u0131lm\u0131\u015f komissarlara verm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc Abbasabada g\u00f6nd\u0259rilm\u0259lidirl\u0259r. Raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, lakin olduqlar\u0131 yerin uzaql\u0131\u011f\u0131na v\u0259 ya ba\u015fqa bir s\u0259b\u0259b\u0259 v\u0259 ya v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u00fcdd\u0259t\u0259 qaytar\u0131la bilm\u0259y\u0259c\u0259k b\u00fct\u00fcn h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r\u0259, habel\u0259 Rusiya v\u0259 \u0130ran t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 bu yolla yana\u015facaqlar. H\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t bel\u0259l\u0259rinin h\u0259r bir vaxt t\u0259l\u0259b edilm\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 d\u0259qiq v\u0259 qeyri-m\u0259hdud h\u00fcquq verir v\u0259 \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ki, onlar a\u015fkar edildikd\u0259 v\u0259 ya onlar haqq\u0131nda t\u0259l\u0259bl\u0259r al\u0131nd\u0131qda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 onlar\u0131 (bir-birin\u0259) qaytars\u0131nlar.<\/p>\n<p><strong>XIV MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n he\u00e7 biri ax\u0131r\u0131nc\u0131 m\u00fcharib\u0259nin ba\u015flanmas\u0131nad\u0259k v\u0259 ya o vaxt\u0131 dig\u0259rinin t\u0259b\u0259\u0259liyin\u0259 ke\u00e7mi\u015f olan satq\u0131nlar\u0131n v\u0259 f\u0259raril\u0259rin verilm\u0131sini t\u0259l\u0259b etm\u0259y\u0259c\u0259kdir. \u0130ran h\u00f6kum\u0259ti bu qa\u00e7q\u0131nlardan b\u0259zil\u0259rinin v\u0259 onlar\u0131n k\u00f6hn\u0259 h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rinin v\u0259 ya hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olanlar\u0131n aras\u0131nda q\u0259r\u0259zli \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259c\u0259k z\u0259r\u0259rli n\u0259tic\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr ki, indi v\u0259 ya sonralar Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin adbaad g\u00f6st\u0259rdiyi adamlar\u0131n Arazla \u00c7ara \u00e7ay\u0131n\u0131n, Urmiya g\u00f6l\u00fcn\u00fcn, Cakatu \u00e7ay\u0131n\u0131n v\u0259 Q\u0131z\u0131l \u00dcz\u0259n \u00e7ay\u0131n\u0131n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc yer aras\u0131nda yaratd\u0131\u011f\u0131 h\u00fcduddak\u0131 \u00f6z torpaqlar\u0131nda olmas\u0131n\u0131 qada\u011fan ed\u0259c\u0259kdir. B\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ran qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131n Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131nda v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hiss\u0259sind\u0259 yurd salmas\u0131na v\u0259 ya ya\u015famas\u0131na (h\u0259r hans\u0131) bir q\u0259rarda icaz\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259yini v\u0259d edir. Lakin \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 ayd\u0131nd\u0131r ki, ancaq r\u0259smi r\u00fctb\u0259 da\u015f\u0131yan v\u0259 ya m\u00fc\u0259yy\u0259n l\u0259yaq\u0259t sahibi olan adamlara: \u015f\u0259xsi n\u00fcmun\u0259l\u0259ri, n\u0259sih\u0259t v\u0259 gizli \u0259laq\u0259l\u0259ri il\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 onlar\u0131n idar\u0259sind\u0259 v\u0259 ya hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olan \u0259vv\u0259lki h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259n xan, b\u0259y v\u0259 dini r\u0259isl\u0259r v\u0259 ya mollalara qar\u015f\u0131 bu \u015f\u0259rtin g\u00fcc\u00fc var v\u0259 olacaqd\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259tin sakinl\u0259rin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259r\u0259fl\u0259r q\u0259rara al\u0131r ki, h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin bir d\u00f6vl\u0259td\u0259n o birin\u0259 ke\u00e7mi\u015f v\u0259 ya bundan sonra ke\u00e7\u0259c\u0259k t\u0259b\u0259\u0259l\u0259ri onlar\u0131n ke\u00e7diyi h\u00f6kum\u0259tin icaz\u0259 verdiyi h\u0259r yerd\u0259 yurd sala v\u0259 ya\u015faya bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>XV MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>\u015eah h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z d\u00f6vl\u0259tin\u0259 sakitliyi qaytarmaq v\u0259 \u00f6z t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rind\u0259n haz\u0131rki m\u00fcqavil\u0259 il\u0259 bu q\u0259d\u0259r xo\u015fb\u0259xtlikl\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f m\u00fcharib\u0259d\u0259 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u0259db\u0259xtlikl\u0259ri daha da art\u0131ra bil\u0259n h\u0259r \u015feyi k\u0259nar etm\u0259k kimi xeyirli, xilasedici niyy\u0259tl\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan adlanan vilay\u0259tin b\u00fct\u00fcn \u0259halisin\u0259 v\u0259 m\u0259murlar\u0131na b\u00fcsb\u00fct\u00fcn v\u0259 tam ba\u011f\u0131\u015flanma \u0259ta edir. Hans\u0131 d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, onlardan he\u00e7 k\u0259s \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tin\u0259 v\u0259 ya m\u00fcharib\u0259 \u0259rzind\u0259 v\u0259 ya Rus ordusunun ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n vilay\u0259ti m\u00fcv\u0259qq\u0259ti tutdu\u011fu zaman davran\u0131\u015f\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259qib\u0259, dini \u0259qid\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259hqir\u0259 m\u0259ruz qalmamal\u0131d\u0131r. Bundan ba\u015fqa o m\u0259mur v\u0259 sakinl\u0259r\u0259 bu g\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq \u00f6z ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 \u0130ran vilay\u0259tind\u0259n Rusiyaya s\u0259rb\u0259st ke\u00e7m\u0259k, h\u00f6kum\u0259t v\u0259 yerli r\u0259isliyin he\u00e7 bir mane\u00e7iliyi olmadan onlar\u0131n satl\u0131q mal\u0131na v\u0259 ya \u0259mlak\u0131na v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131na h\u0259r hans\u0131 g\u00f6mr\u00fck v\u0259 vergi qoyulmadan t\u0259rp\u0259n\u0259n m\u00fclkiyy\u0259tini aparmaq v\u0259 satmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir il vaxt verilir. T\u0259rp\u0259nm\u0259z m\u00fclk\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, onun sat\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya onun haqq\u0131nda \u00f6zxo\u015funa s\u0259r\u0259ncam \u00fc\u00e7\u00fcn be\u015f illik m\u00fcdd\u0259t m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Lakin bu ba\u011f\u0131\u015flanma qeyd olunan bir illik m\u00fcdd\u0259t ba\u015fa \u00e7atanad\u0259k m\u0259hk\u0259m\u0259 c\u0259zas\u0131 d\u00fc\u015f\u0259n g\u00fcnah v\u0259 ya cinay\u0259t i\u015fl\u0259mi\u015f adamlara \u015famil edilmir.<\/p>\n<p><strong>XVI MADD\u018f<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcv\u0259kkill\u0259r bu s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131qdan sonra, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 t\u0259xir\u0259 sal\u0131nmadan t\u0259cili olaraq, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n k\u0259silm\u0259si haqq\u0131nda b\u00fct\u00fcn yerl\u0259r\u0259 x\u0259b\u0259r v\u0259 laz\u0131m\u0131 f\u0259rman g\u00f6nd\u0259rm\u0259lidir. Eyni m\u0259zmunda iki n\u00fcsx\u0259d\u0259 t\u0259rtib edilmi\u015f, h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin m\u00fcv\u0259kkill\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f, onlar\u0131n gerbli m\u00f6h\u00fcrl\u0259ri il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 olaraq bir-birin\u0259 verilmi\u015f bu s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si b\u00fct\u00fcn Rusiya imperatoru h\u0259zr\u0259tl\u0259ri v\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 h\u0259zr\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq v\u0259 ratifaksiya edilm\u0259li v\u0259 onlar\u0131n imzalad\u0131\u011f\u0131 ratifikasiya m\u0259tnl\u0259ri t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin m\u00fcvv\u0259kill\u0259ri t\u0259r\u0259fincd\u0259n d\u00f6rd ay \u0259rzind\u0259 v\u0259 ya m\u00fcmk\u00fcn olduqca daha tez d\u0259yi\u015fdirilm\u0259lidir. Fevral ay\u0131n\u0131n 10-da \u0130san\u0131n anadan olmas\u0131n\u0131n 1828-ci ilind\u0259 T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay k\u0259ndind\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fslin\u0259 qol \u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259r: \u0130van Paskovi\u00e7, A. Obrezkov.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan boru k\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan\u0131n beyn\u0259lxalq siyasi v\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rinin qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti. <\/strong><\/li>\n<li><strong> 20 Yanvar faci\u0259si. Milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Qara Yanvar\u00a0v\u0259 ya\u00a020 Yanvar faci\u0259si\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 il, yanvar\u0131n 19-dan 20-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovet_ordusu\">Sovet ordusunun<\/a>, erm\u0259ni quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 birg\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycan xalq\u0131na<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi terror akt\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 tarixin\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q s\u0259hif\u0259si kimi daxil olmu\u015f,1990-c\u0131 ilin 20 yanvar\u0131nda \u00f6lk\u0259miz\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n v\u0259 ke\u00e7mi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259rliyinin onlara havadarl\u0131\u011f\u0131ndan hidd\u0259tl\u0259n\u0259n, Bak\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 meydanlar\u0131na \u00e7\u0131xaraq buna \u00f6z q\u0259ti etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 sovet ordusunun d\u00f6y\u00fc\u015f hiss\u0259l\u0259rinin yeridilm\u0259si Az\u0259rbaycanda misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f faci\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131.H\u0259min faci\u0259li g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin,xalq\u0131n\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259tini h\u0259r \u015feyd\u0259n uca tutan m\u0259rd V\u0259t\u0259n \u00f6vladlar\u0131 canlar\u0131ndan ke\u00e7\u0259r\u0259k \u015f\u0259hidlik zirv\u0259sin\u0259 ucald\u0131lar.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck itkil\u0259rl\u0259, g\u00fcnahs\u0131z insanlar\u0131n q\u0259tli il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n 20 Yanvar faci\u0259si Mixail Qorba\u00e7ov ba\u015fda olmaqla cinay\u0259tkar imperiya r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 x\u0259yan\u0259tkar siyas\u0259tin\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259n, \u00f6z azadl\u0131\u011f\u0131na, m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 can atan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259m d\u0259 m\u00fcbarizliyini, \u0259yilm\u0259zliyini, m\u0259\u011frurlu\u011funu n\u00fcmayi\u015f etdirdi.<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ilin 20 yanvar\u0131nda ke\u00e7mi\u015f sovet d\u00f6vl\u0259tinin h\u0259rb ma\u015f\u0131n\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi q\u0259tll\u0259r insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n biri kimi b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 qara s\u0259hif\u0259 olaraq qalacaqd\u0131r. Milli azadl\u0131\u011f\u0131, \u00f6lk\u0259sinin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qalxm\u0131\u015f dinc \u0259haliy\u0259 divan tutulmas\u0131, k\u00fctl\u0259vi terror n\u0259tic\u0259sind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 g\u00fcnahs\u0131z insan\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 yaralanmas\u0131 totalitar sovet rejiminin s\u00fcqutu \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 onun cinay\u0259tkar mahiyy\u0259tini b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya bir daha n\u00fcmayi\u015f etdirdi. Sovet Ordusunun b\u00f6y\u00fck kontingentinin, x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259rin v\u0259 daxili qo\u015funlar\u0131n Bak\u0131ya yeridilm\u0259si x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131q v\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f v\u0259h\u015filikl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t edildi. Kommunist diktaturas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyaya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Macar%C4%B1stan\">Macar\u0131stana<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffqan%C4%B1stan\">\u018ffqan\u0131stana<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi h\u0259rbi m\u00fcdaxil\u0259ni h\u0259tta o zamank\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n m\u00fctt\u0259fiq respublikalar\u0131ndan biri olan Az\u0259rbaycanda da t\u0259krarlamaqdan \u00e7\u0259kinm\u0259di. H\u0259min vaxt Az\u0259rbaycan qon\u015fu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n da t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 sovet r\u0259hb\u0259rliyi n\u0259inki m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259ti t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259, Az\u0259rbaycana yeridil\u0259n ordu hiss\u0259l\u0259rinin t\u0259rkibin\u0259 Stavropol, Krasnodar v\u0259 Rostovdan s\u0259f\u0259rb\u0259rliy\u0259 al\u0131nan erm\u0259ni \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259ri, sovet h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rind\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n erm\u0259nil\u0259ri, h\u0259tta erm\u0259ni kursantlar\u0131 da daxil etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya yeridilmi\u015f qo\u015fun kontingentin\u0259,b\u0259zi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259,onun say\u0131 60 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131,- &#8220;doy\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131&#8221; yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m psixoloji haz\u0131rl\u0131q ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r: &#8220;Sizi Bak\u0131ya ruslar\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259tirmi\u015fl\u0259r, yerli \u0259hali onlar\u0131 v\u0259h\u015fi\u00e7\u0259sin\u0259 m\u0259hv edir; ekstremistl\u0259r Salyan kazarmalar\u0131n\u0131n (Bak\u0131da \u0259sas h\u0259rbi qarnizonun yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razi) \u0259traf\u0131ndak\u0131 evl\u0259rin damlar\u0131nda snayperl\u0259r yerl\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r, t\u0259kc\u0259 bu \u0259razid\u0259 110 at\u0259\u015f n\u00f6qt\u0259si var; binalar, m\u0259nzill\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C9%99bh%C9%99si\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259sinin<\/a>\u00a0yaraql\u0131lar\u0131 il\u0259 doludur, onlar sizi g\u00fccl\u00fc avtomat-pulemyot at\u0259\u015fin\u0259 tutacaqlar&#8221; (&#8220;\u015eit&#8221; t\u0259\u015fkilat\u0131 m\u00fcst\u0259qil h\u0259rbi ekspertl\u0259rinin hesabat\u0131ndan).<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0ba\u015fda olmaqla sovet imperiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi Bak\u0131da &#8220;rus v\u0259 erm\u0259ni kart\u0131ndan&#8221; m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etdi. Guya Bak\u0131ya qo\u015fun onlar\u0131, h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n ail\u0259l\u0259rini qorumaq, &#8220;mill\u0259t\u00e7i ekstremistl\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n hakimiyy\u0259tin zorak\u0131l\u0131qla \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeridilmi\u015fdi. \u018fslind\u0259 is\u0259 bu a\u00e7\u0131q riyakarl\u0131q, a\u011f yalan idi. \u00c7\u00fcnki sovet r\u0259hb\u0259rliyinin &#8220;d\u0259lill\u0259ri&#8221; h\u0259tta h\u0259qiq\u0259t\u0259 yax\u0131n olsayd\u0131 bel\u0259,Bak\u0131ya t\u0259p\u0259d\u0259n-d\u0131rna\u011fad\u0259k silahland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ehtiyac yox idi.Ona g\u00f6r\u0259 ki, h\u0259min vaxt burada daxili qo\u015funlar\u0131n 11,5 min \u0259sg\u0259ri,M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olan Bak\u0131 qarnizonunun \u00e7oxsayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri,hava h\u00fccumundan m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri var idi.4-c\u00fc ordunun komandanl\u0131\u011f\u0131 da Bak\u0131da yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq,1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 19-da Mixail Qorba\u00e7ov SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131n\u0131n 119-cu,Az\u0259rbaycan SSRI Konstitusiyas\u0131n\u0131n 71-ci madd\u0259l\u0259rini kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozaraq,yanvar\u0131n 20-d\u0259n Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman imzalad\u0131.<\/p>\n<p>SSR\u0130 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin,D\u0130N v\u0259 DTK-n\u0131n haz\u0131rlay\u0131b h\u0259yata ke\u00e7irdiyi &#8220;Udar&#8221; adl\u0131 \u0259m\u0259liyyatda \u0259sas rolu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 &#8220;ALFA&#8221; v\u0259 SSR\u0130 DTK-n\u0131n &#8220;A&#8221; t\u0259xribat qruplar\u0131 oynay\u0131rd\u0131.Sovet qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Bak\u0131da 134 m\u00fclki v\u0259t\u0259nda\u015f \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f,600-d\u0259n \u00e7ox adam yaralanm\u0131\u015fd\u0131. \u00d6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r aras\u0131nda be\u015f mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri,20-d\u0259n \u00e7ox qad\u0131n, u\u015faq var idi.<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 19-da gec\u0259 qo\u015fun f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daxil oldu v\u0259 \u0259haliy\u0259 divan tutma\u011fa ba\u015flad\u0131. Qorba\u00e7ovun f\u0259rman\u0131 q\u00fcvv\u0259y\u0259 min\u0259n\u0259d\u0259k (20 yanvar, saat 00:00) art\u0131q 9 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>Tanklar v\u0259 BTR-l\u0259r Bak\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259 qar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131xan h\u0259r \u015feyi \u0259zir, h\u0259rb\u00e7il\u0259r h\u0259r yan\u0131 amans\u0131z at\u0259\u015f\u0259 tuturdular.\u0130nsanlar n\u0259inki k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259tta avtobusda ged\u0259rk\u0259n,\u00f6z m\u0259nzill\u0259rind\u0259 oturduqlar\u0131 yerd\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259r\u0259 tu\u015f g\u0259lirdil\u0259r.Yaral\u0131lar\u0131 aparma\u011fa g\u0259l\u0259n t\u0259cili yard\u0131m ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 v\u0259 tibb i\u015f\u00e7il\u0259rini d\u0259 at\u0259\u015f\u0259 tuturdular.Bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 Bak\u0131da 137 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc,700-d\u0259k insan yaraland\u0131,800-d\u0259n \u00e7ox adam qanunsuz h\u0259bs edildi.<\/p>\n<p>Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumat is\u0259 \u0259haliy\u0259 yaln\u0131z yanvar\u0131n 20-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 7-d\u0259 respublika radiosu il\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.Halbuki,Mixail Qorba\u00e7ovun Az\u0259rbaycana ezam etdiyi y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li emissarlar h\u0259yas\u0131zcas\u0131na b\u0259yan edirdil\u0259r ki,Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan olunmayacaqd\u0131r.Bax, \u0259li y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan\u0131n qan\u0131na batm\u0131\u015f, sonralar Nobel s\u00fclh m\u00fckafat\u0131 alm\u0131\u015f Mixail Qorba\u00e7ov ba\u015fda olmaqla sovet imperiyas\u0131 r\u0259hb\u0259rliyinin r\u0259zil simas\u0131 bu idi&#8230;<\/p>\n<p>&#8220;Qara Yanvar&#8221;\u0131n indiy\u0259d\u0259k \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlad\u0131\u011f\u0131 sirl\u0259r \u00e7oxdur.100 cildlik istintaq material\u0131n\u0131n 69 cildi Bak\u0131dan Moskvaya,ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 Prokurorlu\u011funa apar\u0131l\u0131b v\u0259 bir daha geri qaytar\u0131lmay\u0131b.Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 bu t\u0259cav\u00fcz indiy\u0259d\u0259k b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u0259leyhin\u0259 cinay\u0259t kimi beyn\u0259lxalq m\u00fcst\u0259vid\u0259 layiq oldu\u011fu t\u0259snifat\u0131 almay\u0131b.Bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 emosiya, k\u0259d\u0259r, yaxud m\u00fcbarizlik s\u0259lnam\u0259si kimi pafoslu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 b\u0259rab\u0259r, bir q\u0259d\u0259r d\u0259 soyuqqanl\u0131 olub,o hadis\u0259l\u0259rin ger\u00e7\u0259k mahiyy\u0259tini d\u00fcnya birliyinin, \u00e7e\u015fidli beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u0259 qoymaq bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259li, 20 Yanvara beyn\u0259lxalq-h\u00fcquqi qiym\u0259tin verilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131q. SSR\u0130 DTK-n\u0131n &#8220;Alfa&#8221; qrupu yanvar\u0131n 19-da saat 19.27-d\u0259 Az\u0259rbaycan televiziyas\u0131n\u0131n enerji blokunu partlatd\u0131, respublikada televiziya verili\u015fl\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131.M\u0259tbuat susduruldu.Az\u0259rbaycan d\u00fcnyadan t\u0259crid edildi.M\u0259hz bu faci\u0259li anlarda uzaqlardan &#8220;Azadl\u0131q radiosu&#8221;nun,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirz%C9%99_X%C9%99z%C9%99r\">Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin<\/a>\u00a0s\u0259si Mixail Qorba\u00e7ovun informasiya blokadas\u0131n\u0131 da\u011f\u0131td\u0131. \u015eair v\u0259 publisist M\u0259lah\u0259t A\u011facanq\u0131z\u0131 bu an\u0131 \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 t\u0259svir edir:&#8221;Yax\u015f\u0131 yad\u0131mdad\u0131r 20 yanvar gec\u0259si b\u00fct\u00fcn yax\u0131nlar\u0131m\u0131z bir ota\u011fa y\u0131\u011f\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. B\u00f6y\u00fck otaq adamla dolu olsa da he\u00e7 k\u0259s dan\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. Qad\u0131nlar s\u0259ssiz a\u011flay\u0131rd\u0131lar, ki\u015fil\u0259r bax\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 yeri yarmaq ist\u0259yirdil\u0259r &#8211; yer\u0259 girm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn!Qarda\u015f\u0131m radio dal\u011falar\u0131n\u0131 h\u0259y\u0259canla \u0259l\u0259k-v\u0259l\u0259k edirdi. V\u0259 radiodan Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259sini e\u015fid\u0259nd\u0259, m\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259ldi ki, ham\u0131 n\u0259f\u0259sini uddu, amma ham\u0131 dirildi. 20 yanvar gec\u0259si &#8211; Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259si &#8211; m\u00f6c\u00fcz\u0259 idi! B\u0259lk\u0259 &#8220;ah, nal\u0259d\u0259n&#8221; bo\u011fulan hava \u2013 Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259si il\u0259 h\u0131\u00e7q\u0131r\u0131rd\u0131! Mirz\u0259 X\u0259z\u0259r &#8211; 20 yanvarda \u00f6lm\u0259kd\u0259 olan Az\u0259rbaycan xalq\u0131na Allah\u0131n b\u0259x\u015f etdiyi ilahi s\u0259si il\u0259 \u00fcmid verdi. Bir g\u00fcnd\u0259 bir \u0259sr\u0259 b\u0259rab\u0259r i\u015f g\u00f6rd\u00fc. O s\u0259s mill\u0259ti m\u0259zardan \u00e7\u0131xartd\u0131. Diril\u0259r\u0259 \u015f\u0259hid o\u011fullar\u0131 d\u0259fn etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcc verdi.&#8221;\u00a0&#8220;Azadl\u0131q&#8221;\u0131n 20 yanvardak\u0131 ilk verili\u015fi h\u0259m Az\u0259rbaycanda, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 v\u0259 ictimaiyy\u0259ti oyatd\u0131. D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 aya\u011fa qalxd\u0131. Etirazlar ba\u015flad\u0131. Qorba\u00e7ov \u00f6z x\u0259lv\u0259ti Bak\u0131 qanl\u0131 &#8220;s\u0259rg\u00fcz\u0259\u015ftini&#8221; sona \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259di. Bu z\u0259rb\u0259d\u0259n sars\u0131lan q\u0259z\u0259bli Kreml r\u0259hb\u0259rliyi &#8220;Azadl\u0131q&#8221; radiosundan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>\u00a0h\u00f6kum\u0259tin\u0259 r\u0259sm\u0259n \u015fikay\u0259t etdi. H\u0259lak olanlar aras\u0131nda yetkinlik ya\u015f\u0131na \u00e7atmayanlar, qad\u0131nlar, qocalar, \u015fik\u0259stl\u0259r d\u0259 var idi. Qorba\u00e7ovun v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131lar\u0131n &#8220;mill\u0259t\u00e7i ekstremistl\u0259r&#8221; adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 bunlar idimi?<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 20-d\u0259 art\u0131q b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya Bak\u0131da t\u00f6r\u0259dilmi\u015f d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0131r\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r tutdu. Amma g\u00f6r\u00fcn, o vaxtk\u0131 sovet imperiyas\u0131n\u0131n ideoloji ruporu olan &#8220;Pravda&#8221; q\u0259zeti 22 yanvar tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 n\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8220;F\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 guya qad\u0131nlar v\u0259 u\u015faqlar\u0131n t\u0259l\u0259f olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 b\u0259yanatlar a\u015fkar fitn\u0259kar xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. Bir daha t\u0259krar etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu, q\u0259r\u0259zli yaland\u0131r! Ondan m\u0259qs\u0259d \u0259halini sovet ordusuna v\u0259 h\u00fcquq m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na qar\u015f\u0131 qald\u0131rmaqd\u0131r&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>20 Yanvar v\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ondan \u0259vv\u0259lki faci\u0259li hadis\u0259l\u0259r XX \u0259sr boyu xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 yeridil\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f siyas\u0259tin n\u00f6vb\u0259ti t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131, sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin t\u0259dric\u0259n ilhaq olunmas\u0131, n\u0259tic\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u0259razisinin 125 000 km\u00b2-d\u0259n 87 000 km\u00b2-\u0259d\u0259k azalmas\u0131, sovet r\u0259hb\u0259rliyinin havadarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u015flayan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f hadis\u0259l\u0259ri, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259ki \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131 bu siyas\u0259tin m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ilin yanvar q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r faci\u0259li olsa da, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n irad\u0259sini, milli azadl\u0131q u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 \u0259zmini q\u0131ra bilm\u0259di. H\u0259min m\u00fcdhi\u015f gec\u0259d\u0259 h\u0259lak olan v\u0259t\u0259n o\u011fullar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259 yazd\u0131lar, xalq\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131, m\u00fcst\u0259qilliyi \u00fc\u00e7\u00fcn yol a\u00e7d\u0131lar&#8230;<\/p>\n<p>17 yanvar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259 Ali Sovetin Milli \u015euras\u0131 (1991-1992-ci ill\u0259rd\u0259 qanunverici orqan funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259n orqan) &#8220;20 Yanvar\u0131n &#8220;\u015e\u0259hidl\u0259r g\u00fcn\u00fc&#8221; elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; qanun q\u0259bul etdi. Qanuna \u0259sas\u0259n, yanvar\u0131n 20-si \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 qeyri-i\u015f g\u00fcn\u00fc elan olundu.<\/p>\n<p>18 yanvar 1992-ci ild\u0259 Ali Sovetin Milli \u015euras\u0131nda 1990-c\u0131 ilin 20 Yanvar hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f parlament komissiyas\u0131n\u0131n (s\u0259dr akademik Mit\u0259d Abbasov, m\u00fcavin vitse-spiker Tamerlan Qarayev idi) hesabat\u0131 dinl\u0259nildi. Parlamentin q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda 20 Yanvar faci\u0259si SSR\u0130-nin ali hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na v\u0259 insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 a\u011f\u0131r cinay\u0259ti kimi qiym\u0259tl\u0259ndirildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonrak\u0131 ilk ill\u0259rd\u0259 ba\u015flar\u0131 hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f respublika r\u0259hb\u0259rl\u0259ri 20 Yanvar q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc i\u015f aparmad\u0131lar. Yaln\u0131z\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Qanl\u0131 Yanvar hadis\u0259l\u0259rin\u0259 tam siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verildi, faci\u0259nin g\u00fcnahkarlar\u0131n\u0131n adlar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan edildi&#8230;<\/p>\n<p>Bak\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259s and yerin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bir yer var. Bu, 20 Yanvar qurbanlar\u0131n\u0131n v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 h\u0259lak olanlar\u0131n d\u0259fn edildiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C9%99hidl%C9%99r_Xiyaban%C4%B1\">\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131d<\/a>\u0131r. H\u0259r il yanvar\u0131n 20-d\u0259 y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 insan V\u0259t\u0259nin azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 suverenliyi u\u011frunda canlar\u0131ndan ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131n\u0131n \u0259ziz xatir\u0259sini ehtiramla yad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn buran\u0131 ziyar\u0259t edir. N\u0259sill\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k, lakin V\u0259t\u0259n o\u011fullar\u0131n\u0131n xatir\u0259si \u00fcr\u0259kl\u0259rd\u0259 \u0259b\u0259di ya\u015fayacaqd\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> \u00dcmummilli lider v\u0259 m\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Son aylar Az\u0259rbaycan\u0131n ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi h\u0259yat\u0131nda ba\u015f ver\u0259n \u0259sas hadis\u0259l\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> D\u00fcnyada ba\u015f ver\u0259n son ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi \u0259sas hadis\u0259l\u0259r v\u0259 bunun Az\u0259rbaycana m\u00fcmk\u00fcn t\u0259siri.<\/strong><\/li>\n<li><strong> NABUKKO qaz k\u0259m\u0259rinin siyasi v\u0259 iqtisadi \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Rusiya v\u0259 \u0130ran\u0131n Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 xarici siyas\u0259tind\u0259 ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259r.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f G\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_noyabr\">17 noyabr<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259 elan olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0olan hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. O vaxt,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin noyabr\u0131n 17-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131n<\/a>\u0131n \u0259sas meydan\u0131 say\u0131lan o vaxt Leninin ad\u0131na da\u015f\u0131yan indiki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Azadl%C4%B1q_meydan%C4%B1_(Bak%C4%B1)\">Azadl\u0131q meydan\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Respublika v\u0259 \u0130ttifaq orqanlar\u0131n\u0131n xalq\u0131m\u0131za zidd siyas\u0259t apard\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 c\u0259miyy\u0259tin v\u0259d\u0259siz mitinqi ba\u015fland\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0bu hadis\u0259l\u0259r milli-azadl\u0131q h\u0259rakat\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir v\u0259 Respublikam\u0131z\u0131n istiqlaliyy\u0259t qazanmas\u0131nda \u0259sas amil say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Qloballa\u015fan d\u00fcnya v\u0259 Az\u0259rbaycan. <\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan\u0131n Q\u0259rb\u0259 inteqrasiyas\u0131nda iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin yeri v\u0259 rolu.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Az\u0259rbaycan diasporas\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin \u00f6lk\u0259mizin xarici siyas\u0259tind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llind\u0259 yeri v\u0259 rolu.<\/strong><\/li>\n<li><strong> T\u00fcrkiy\u0259 -Az\u0259rbaycan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<li><strong> Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ll edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r bir v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n v\u0259zif\u0259si v\u0259 rolu. <\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan v\u0259 onun qon\u015fular\u0131. <\/strong><\/li>\n<li><strong>Qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131.\u00dcmumi m\u0259lumat. <\/strong><\/li>\n<li><strong>\u0130ctimai siyasi t\u0259\u015fkilatlar. Siyasi partiyalar.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n milli m\u0259tbuat\u0131. Milli televiziyalar.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259rbi m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259rinin \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_yanvar\">25 yanvarda<\/a>\u00a0ax\u015fam saat 20:00-da ba\u015flan\u0131b v\u0259 yanvar\u0131n 26-da ax\u015fam saatlar\u0131nda u\u011fursuzluqla ba\u015fa \u00e7at\u0131b. \u015eu\u015fa yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C5%9Falt%C4%B1\">Da\u015falt\u0131<\/a>\u00a0k\u0259ndinin azad edilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259m\u0259liyyata sabiq m\u00fcdafi\u0259 naziri, general-mayor\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tac%C9%99ddin_Mehdiyev\">Tac\u0259ddin Mehdiyev<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fc birba\u015fa r\u0259hb\u0259rlik edib. \u018fm\u0259liyyatda yenic\u0259 yaranm\u0131\u015f<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Ordusu\">Az\u0259rbaycan Ordusunun<\/a>\u00a0k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t 3 b\u00f6l\u00fcy\u00fc v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">\u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin<\/a>\u00a0m\u00fcdafi\u0259 taborunun d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri i\u015ftirak edib. Taktiki s\u0259hvl\u0259r, qruplar aras\u0131nda rabit\u0259 \u0259laq\u0259sinin olmamas\u0131, \u0259m\u0259liyyat sirrinin yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259rin x\u0259yan\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 N\u0259bil\u0259r k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259n Da\u015falt\u0131ya daxil olan Az\u0259rbaycan ta\u011f\u0131mlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nin pusqusuna d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k tamamil\u0259 m\u0259hv edilib. K\u0259nd\u0259 daxil olmu\u015f bir ne\u00e7\u0259 ta\u011f\u0131m is\u0259 xeyli itki ver\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kil\u0259 bilib. R\u0259smi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131nda Az\u0259rbaycan Ordusu 90 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q itki verib, bundan ba\u015fqa onlarla \u0259sg\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 itkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f say\u0131l\u0131r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 erm\u0259nil\u0259r d\u0259 bir ne\u00e7\u0259 texnika v\u0259 80-\u0259 yax\u0131n canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 itirib. 992-ci il yanvar\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 \u0259m\u0259liyyat ba\u015flan\u0131r. Birinci vzvod N\u0259bil\u0259r k\u0259ndin\u0259 g\u0259lir, burada onlar 10 insandan ibar\u0259t patrul d\u0259st\u0259siyl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. Bu d\u0259st\u0259nin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri birinci vzvoda Si\u011fnaxa ged\u0259n \u0259n q\u0131sa yolu g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Ancaq b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259r bildirirl\u0259r ki, bu yol \u00fczr\u0259 getm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259lidir, pusquya d\u00fc\u015fm\u0259k ehtimal\u0131 y\u00fcks\u0259kdir. Buna g\u00f6r\u0259 birinci vzvod daha uzun yolla gedir, q\u0259t olunan yolun uzunlu\u011fu 3 kilometr \u0259v\u0259zin\u0259 15 kilometr\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcy\u00fcr. N\u0259tic\u0259d\u0259 vzvod laz\u0131m olan m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259 t\u0259yin edilmi\u015f vaxtdan daha gec gedib \u00e7\u0131x\u0131r. Burada qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0259m\u0259liyyat zaman\u0131 hava \u00e7ox s\u0259rt idi, h\u0259r yerd\u0259 d\u0259rin qar \u00f6rt\u00fcy\u00fc vard\u0131, y\u00fcks\u0259k da\u011flar, g\u00fccl\u00fc \u015faxta h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 mane olurdu, bundan ba\u015fqa \u0259sg\u0259rl\u0259r \u00f6z\u00fcyl\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda silah v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f sursat\u0131 apar\u0131rd\u0131lar. H\u0259m\u00e7inin h\u0259rbi \u0259laq\u0259nin \u00e7ox pis t\u0259\u015fkil olunmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r: vzvodlar\u0131n v\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n aras\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n b\u00f6lm\u0259l\u0259rin aras\u0131nda informasiya m\u00fcbadil\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m \u0259laq\u0259 t\u0259min edilm\u0259mi\u015fdi. H\u0259rbi \u0259laq\u0259nin pis t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u00f6lm\u0259l\u0259rin h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259 uy\u011funsuzlu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131, h\u0259m\u00e7inin komandanl\u0131\u011f\u0131 vaxt\u0131nda informasiya almaq imkan\u0131ndan m\u0259hrum etdi. Komandanl\u0131q \u00f6z \u0259sg\u0259rl\u0259rinin harada olmalar\u0131ndan, n\u0259 etm\u0259l\u0259rind\u0259n, n\u0259y\u0259 ehtiyaclar\u0131 olduqlar\u0131ndan x\u0259b\u0259rsiz olmaqla b\u0259rab\u0259r, h\u0259m d\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn gedi\u015fin\u0259 t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi q\u0259rarlar\u0131 ver\u0259 bilmirdil\u0259r. M\u00f6vcud olan radioaparatlar \u00e7ox k\u00f6hn\u0259 idi v\u0259 m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab vermirdi. Az\u0259rbaycan Ordusunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri aras\u0131nda olan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n gedi\u015fat\u0131 zaman\u0131 erm\u0259nil\u0259r tez-tez dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 yaxalay\u0131rd\u0131lar, h\u0259tta onlar b\u0259z\u0259n efir\u0259 d\u0259 \u00e7\u0131xaraq dan\u0131\u015f\u0131qlara m\u00fcdaxil\u0259 edir v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q aparan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259ri t\u0259hqir etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rd\u0131lar. 1-ci vzvod S\u0131\u011fnax k\u0259ndind\u0259n Da\u015falt\u0131ya t\u0259r\u0259f g\u0259l\u0259n yol boyunca n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f m\u00f6vqel\u0259r\u0259 \u00e7ataraq ki\u00e7ik fasil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn dayan\u0131r. Bu zaman b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259r vzvod komandirini inand\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131rlar ki, burada durmaq \u0259h\u0259miyy\u0259tsizdir, S\u0131\u011fnaxdan erm\u0259nil\u0259r g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r, birba\u015fa Da\u015falt\u0131ya h\u00fccum etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Nam\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n komandir onlar\u0131n dedikl\u0259rin\u0259 inan\u0131r. Alt\u0131 \u0259sg\u0259r Da\u015falt\u0131-S\u0131\u011fnax yolunun \u0259traf\u0131nda m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 qal\u0131r, vzvodun qalan hiss\u0259si \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini t\u0259rk edir v\u0259 Da\u015falt\u0131ya t\u0259r\u0259f gedir. S\u0259h\u0259r saat alt\u0131 rad\u0259l\u0259rind\u0259 S\u0131\u011fnax k\u0259ndi t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 dolu bir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kamaz\">Kamaz<\/a>\u00a0y\u00fck avtomobili g\u0259lir. M\u00f6vqed\u0259 qalm\u0131\u015f 6 \u0259sg\u0259r bu avtomobil\u0259 at\u0259\u015f a\u00e7\u0131rlar v\u0259 dem\u0259k olar ki, orada olan erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 birlikd\u0259 bu &#8220;Kamaz\u0131&#8221; tamamil\u0259 m\u0259hv edirl\u0259r. Bu zaman erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 dolu ikinci &#8220;Kamaz&#8221; y\u00fck avtomobili yax\u0131nla\u015f\u0131r. Onlar\u0131n aras\u0131nda v\u0259 m\u00f6vqed\u0259 dayanan 6 \u0259sg\u0259r aras\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015flan\u0131r. D\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn gedi\u015fat\u0131nda 2 Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259ri h\u0259lak olur, 1 \u0259sg\u0259r yaralan\u0131r. Sa\u011f qalm\u0131\u015f 3 \u0259sg\u0259r, \u00f6l\u00fcl\u0259ri v\u0259 yaral\u0131lar\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kilirl\u0259r. Bizim \u0259sg\u0259rl\u0259rimizin geri \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra, erm\u0259ni d\u0259st\u0259si S\u0131\u011fnaxdak\u0131 yolda olan m\u00f6vqel\u0259ri tutur v\u0259 bununla da 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n arxas\u0131na \u00e7\u0131x\u0131rlar. \u015eu\u015fak\u0259nd\u0259 ged\u0259n yolu k\u0259sm\u0259li olan ikinci vzvod is\u0259 erm\u0259nil\u0259rin pusqusuna d\u00fc\u015f\u00fcr. Erm\u0259nil\u0259r bu vzvodu m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131rlar v\u0259 dem\u0259k olar ki, vzvoddak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259sg\u0259rl\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131 m\u0259hv edirl\u0259r. Yaln\u0131z iki yaralanm\u0131\u015f \u0259sg\u0259r sa\u011f qalaraq qa\u00e7a bilir. Onlardan biri olan Az\u0259r adl\u0131 \u0259sg\u0259rin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra o, erm\u0259nil\u0259rin ratsiya vasit\u0259sil\u0259 vzvodu pusquya do\u011fru aparan Max\u0131\u015f adl\u0131 b\u0259l\u0259d\u00e7iyl\u0259 nec\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 e\u015fidirdi. Bu dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n gedi\u015fat\u0131nda b\u0259l\u0259d\u00e7i ona s\u00f6z verilmi\u015f m\u00fckafat\u0131 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259l\u0259b edirdi. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 cavab\u0131nda ona deyirdil\u0259r ki, get h\u0259lak olmu\u015flar\u0131n avtomatlar\u0131n\u0131 y\u0131\u011f v\u0259 onlar\u0131 sat, bu da s\u0259nin m\u00fckafat\u0131n olacaq. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc vzvodlar is\u0259 t\u0259yin olunan yoldan k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131b, n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n 2 kilometr daha uzaqda m\u00f6vqe tuturlar. Buna g\u00f6r\u0259 onlar S\u0131\u011fnaxda v\u0259 \u015eu\u015fak\u0259ndd\u0259 yollarda d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259r\u0259 yard\u0131ma g\u0259l\u0259 bilmirl\u0259r. U\u011fursuz ba\u015flan\u011f\u0131ca baxmayaraq, \u0259m\u0259liyyat n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f plan \u00fczr\u0259 davam etdirilir. N\u0259bil\u0259r k\u0259ndind\u0259 olan d\u0259st\u0259 Da\u015falt\u0131ya do\u011fru at\u0259\u015f a\u00e7ma\u011fa ba\u015flay\u0131r, qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259ri cavab at\u0259\u015fi a\u00e7\u0131rlar. 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n at\u0259\u015f d\u0259st\u0259yi alt\u0131nda Riad \u018fhm\u0259dovun d\u0259st\u0259si k\u0259ndin i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Amma &#8220;K\u0259l\u0259mlik&#8221; adl\u0131 yerin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Qurban adl\u0131 b\u0259l\u0259d\u00e7inin satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259st\u0259 pusquya d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Riad \u018fhm\u0259dov \u00f6z\u00fc is\u0259 itkin d\u00fc\u015f\u00fcr. Bir m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvod k\u0259ndin k\u0259narlar\u0131ndan Da\u015falt\u0131ya daxil olurlar v\u0259 erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259riyl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131rlar. Lakin bu zaman, S\u0131\u011fnaxda yolda m\u00f6vqel\u0259ri \u00f6zba\u015f\u0131na t\u0259rk etmi\u015f birinci vzvodun \u0259sg\u0259rl\u0259ri &#8220;ura&#8221; q\u0131\u015fq\u0131r\u0131qlar\u0131yla 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n arxalar\u0131yca k\u0259nd\u0259 girirl\u0259r. K\u0259ndd\u0259 olan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259r \u0259laq\u0259nin olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n g\u0259l\u0259n vzvodu d\u00fc\u015fm\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259ri olaraq q\u0259bul edirl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n aras\u0131nda at\u0131\u015fma ba\u015flan\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 h\u0259r \u00fc\u00e7 vzvod itki verir v\u0259 h\u0259m Da\u015falt\u0131 istiqam\u0259tind\u0259n, h\u0259m d\u0259 S\u0131\u011fnax istiqam\u0259tind\u0259ki m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259rinin \u015fidd\u0259tli at\u0259\u015fi alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Bundan ba\u015fqa, S\u0131\u011fnax k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259si Az\u0259rbaycan b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 arxadan z\u0259rb\u0259 vurur. Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n s\u0131x\u0131lmas\u0131na, h\u0259m\u00e7inin Da\u015falt\u0131 v\u0259 S\u0131\u011fnax istiqam\u0259tind\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259nin \u00e7arpaz at\u0259\u015fi alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, \u0259sg\u0259rl\u0259rd\u0259n he\u00e7 biri d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131ndan qa\u00e7mad\u0131. M\u00fchasir\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u0259sg\u0259rl\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 davam edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259rin d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u015f\u00fcca\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyin\u0259 dair \u00e7oxlu faktlar var. Bir \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r \u0259sir d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn intihar etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinmirdil\u0259r. Bel\u0259 ki, h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u0259hat\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f El\u015f\u0259n X\u0259lilov\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=F-1_qumbaras%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">F-1 qumbaras\u0131yla<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u00fc partlatd\u0131, h\u0259m\u00e7inin Zaur C\u0259f\u0259rov \u0259sir d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn son g\u00fcll\u0259sini \u00f6z\u00fcn\u0259 vurdu. Da\u015falt\u0131da v\u0259ziyy\u0259tin kritik oldu\u011funu g\u00f6r\u0259n T.Mehdiyev X\u00fcsusi T\u0259yinatl\u0131 Milis D\u0259st\u0259sinin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t 5-ci vzvodu k\u0259ndd\u0259ki d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rir. Lakin c\u0259mi 500-600 metr ir\u0259lil\u0259dikd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259tiyl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fan 5-ci vzvod da dayanma\u011fa m\u0259cbur olur. \u018fm\u0259liyyat\u0131n iflasa u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n T.Mehdiyev g\u00fccl\u00fc duman\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u015eu\u015faya do\u011fru geri \u00e7\u0259kilm\u0259k \u0259mri verir. 1992-ci il 26 yanvar g\u00fcn\u00fc Milli Ordunun sa\u011f qalm\u0131\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri Da\u015falt\u0131dan \u015eu\u015faya do\u011fru geri \u00e7\u0259kilirl\u0259r. Bu \u0259m\u0259liyyata \u00e7ox diqq\u0259t ayr\u0131l\u0131r, \u00e7\u00fcnki bu \u0259m\u0259liyyatda u\u011fursuzluq m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015fin\u0259 ciddi t\u0259sir etdi. Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n gedi\u015fat\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259 m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015fat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdir\u0259 v\u0259 bizim qo\u015funlar\u0131m\u0131za strateji t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc erm\u0259nil\u0259rd\u0259n alma\u011fa v\u0259 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259y\u0259 imkan verirdi. Amma \u0259m\u0259liyyat\u0131n u\u011fursuzlu\u011fundan sonra, Az\u0259rbaycan qo\u015funlar\u0131 uzun m\u00fcdd\u0259t faktiki olaraq h\u00fccum \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259dil\u0259r v\u0259 bununla da erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u0259l\u0259 ald\u0131. Da\u015falt\u0131da m\u0259\u011flubiyy\u0259t h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan qo\u015funlar\u0131n\u0131n v\u0259 \u0259halinin d\u00f6y\u00fc\u015f ruhunda ciddi t\u0259sir etdi. Lakin eyni zamanda Da\u015falt\u0131dak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f bizim \u0259sg\u0259rl\u0259rimizin bir \u00e7ox q\u0259hr\u0259manl\u0131q v\u0259 c\u0259sar\u0259tinin n\u00fcmun\u0259si kimi yada sal\u0131n\u0131r. T.Mehdiyevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, sonradan sa\u011f qalm\u0131\u015f b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259ri tapmaq c\u0259hdl\u0259ri he\u00e7 n\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarmad\u0131. O, yanvar\u0131n sonuna kimi \u015eu\u015fada qald\u0131, amma bu vaxt \u0259rzind\u0259 b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259rd\u0259n he\u00e7 birini tapmad\u0131lar. Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri vaxt\u0131ndan gec g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Zirehli_texnika&amp;action=edit&amp;redlink=1\">zirehli texnikadan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Artilleriya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">artilleriyadan<\/a>\u00a0istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Da\u015falt\u0131n\u0131 g\u00fccl\u00fc at\u0259\u015f\u0259 m\u0259ruz qoydular.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n xalq yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 v\u0259 xalq \u015fairl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong><em>Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131<\/em><br \/>\n<\/strong> Mehdi H\u00fcseyn<br \/>\nS\u00fcleyman R\u0259himov<br \/>\nMirz\u0259 \u0130brahimov<br \/>\n\u0130lyas \u018ff\u0259ndiyev<br \/>\n\u018fli V\u0259liyev<br \/>\n\u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n<br \/>\n\u0130mran Qas\u0131mov<br \/>\n\u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131<br \/>\nBayram Bayramov<br \/>\n\u018fnv\u0259r M\u0259mm\u0259dxanl\u0131<br \/>\nYusif S\u0259m\u0259do\u011flu<br \/>\nAnar<br \/>\nQ\u0131lman \u0130lkin<br \/>\nH\u00fcseyn Abbaszad\u0259<br \/>\nEl\u00e7in<br \/>\n\u018fziz\u0259 J\u0259f\u0259rzad\u0259<br \/>\n\u0130sa Mu\u011fanna (H\u00fcseynov)<br \/>\nH\u00fcseyn \u0130brahimov<br \/>\n\u00c7ingiz Abdullayev<br \/>\nMaqsud \u0130brahimb\u0259yov<br \/>\nR\u00fcst\u0259m \u0130brahimb\u0259yov<br \/>\nG\u00fclh\u00fcseyn H\u00fcseyno\u011flu<br \/>\nSabir \u018fhm\u0259dli<\/p>\n<p><strong><em>Xalq \u015fairl\u0259ri<br \/>\n<\/em><\/strong> S\u0259m\u0259d Vur\u011fun<br \/>\nS\u00fcleyman R\u00fcst\u0259m<br \/>\nR\u0259sul Rza<br \/>\nNigar R\u0259fib\u0259yli<br \/>\nM\u0259mm\u0259d Rahim<br \/>\nBala\u015f Az\u0259ro\u011flu<br \/>\nB\u0259xtiyar Vahabzad\u0259<br \/>\nN\u0259bi X\u0259zri<br \/>\nM\u0259mm\u0259d Araz<br \/>\nCabir Novruz<br \/>\nFikr\u0259t Qoca<br \/>\nMirvarid Dilbazi<br \/>\nH\u00f6k\u00fcm\u0259 Billuri<br \/>\nQabil<br \/>\nVaqif S\u0259m\u0259do\u011flu<br \/>\nN\u0259riman H\u0259s\u0259nzad\u0259<br \/>\nS\u00f6hrab Tahir<br \/>\nZ\u0259limxan Yaqub<br \/>\nSabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan musiqisi.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_m%C9%99d%C9%99niyy%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin<\/a>\u00a0bir qolu olub, Az\u0259rbaycan milli folklorunu t\u0259msil ed\u0259n, xalq v\u0259 ya ayr\u0131-ayr\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 b\u0259st\u0259karlar t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcxt\u0259lif janrl\u0131 musiqi. Az\u0259rbaycan musiqisi \u00e7ox\u0259srlik inki\u015faf yolu ke\u00e7mi\u015fdir. Onun k\u00f6kl\u0259ri \u0259srl\u0259rin d\u0259rinlikl\u0259rin\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r. \u00c7ox q\u0259dim zamanlardan \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qobustan\">Qobustanda<\/a>\u00a0qaya\u00fcst\u00fc r\u0259sml\u0259rd\u0259n (yall\u0131-r\u0259qs) \u2013 ba\u015flayaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0melodiya v\u0259 ritm z\u0259nginliyi il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n \u00e7oxlu sayda mahn\u0131lar, m\u00fcxt\u0259lif r\u0259qsl\u0259r, \u00e7obanlar\u0131n t\u00fct\u0259kd\u0259 \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 havalar s\u0259sl\u0259nir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n musiqi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 n\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k inki\u015faf etmi\u015f, t\u0259kmill\u0259\u015fmi\u015f, h\u0259yat dair\u0259si geni\u015fl\u0259nmi\u015f, yeni-yeni janrlar\u0131 m\u0259nims\u0259mi\u015f v\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015fin klassik musiqi s\u0259rv\u0259ti olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mu%C4%9Fam\">mu\u011famlar<\/a>\u00a0milli musiqi m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil edir. Xan\u0259nd\u0259l\u0259r v\u0259 saz\u0259nd\u0259l\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda z\u0259ngin klassik irs olan mu\u011famlar inki\u015faf ed\u0259r\u0259k bu g\u00fcn y\u00fcks\u0259k n\u00fcmun\u0259l\u0259ri il\u0259 ya\u015fay\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan musiqi s\u0259n\u0259ti tarixin\u0259 \u00e7oxlu g\u00f6rk\u0259mli mu\u011fam ustalar\u0131 \u2013 ifa\u00e7\u0131lar daxildir. Onlar XIX \u0259srin g\u00f6rk\u0259mli inc\u0259s\u0259n\u0259t ustalar\u0131ndan S\u0259ttar, Hac\u0131 H\u00fcs\u00fc \u2013 \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015f, mu\u011fam m\u0259kt\u0259bi yaratm\u0131\u015flar. XIX \u0259srin g\u00f6rk\u0259mli inc\u0259s\u0259n\u0259t ustalar\u0131ndan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ttar\">S\u0259ttar<\/a>\u0131n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hac%C4%B1_H%C3%BCs%C3%BC\">Hac\u0131 H\u00fcs\u00fcn<\/a>\u00fcn,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=M%C9%99%C5%9F%C9%99di_%C4%B0si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">M\u0259\u015f\u0259di \u0130sinin<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fl%C9%99sg%C9%99r_%C5%9Eirin&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fl\u0259sg\u0259r \u015eirinin<\/a>, tarz\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sad%C4%B1qcan\">Sad\u0131qcan<\/a>\u0131n v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cabbar_Qarya%C4%9Fd%C4%B1o%C4%9Flu\">Cabbar Qarya\u011fd\u0131o\u011flunun<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99%C5%9F%C9%99di_C%C9%99mil_%C6%8Fmirov\">M\u0259\u015f\u0259di C\u0259mil \u018fmirovun<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Seyid_%C5%9Eu%C5%9Finski\">Seyid \u015eu\u015finskinin<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ke%C3%A7%C9%99%C3%A7i_o%C4%9Flu_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d\">Ke\u00e7\u0259\u00e7i o\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259din<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99%C5%9F%C9%99di_M%C9%99mm%C9%99d_F%C9%99rz%C9%99liyev\">M\u0259\u015f\u0259di M\u0259mm\u0259d F\u0259rz\u0259liyevin<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0slam_Abdullayev\">\u0130slam Abdullayevin<\/a>\u00a0v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 x\u00fcsusi qeyd olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xan_%C5%9Eu%C5%9Finski\">Xan \u015eu\u015finski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%BClf%C3%BC_Ad%C4%B1g%C3%B6z%C9%99lov\">Z\u00fclf\u00fc Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ha%C5%9F%C4%B1m_K%C9%99l%C9%99nt%C9%99rli\">Ha\u015f\u0131m K\u0259l\u0259nt\u0259rli<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C3%BCseynqulu_Sarabski\">H\u00fcseynqulu Sarabski<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C9%99qiq%C9%99t_Rzayeva\">H\u0259qiq\u0259t Rzayeva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C3%BCr%C9%99yya_Qacar&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u00fcr\u0259yya Qacar<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fatma_Muxtarova\">Fatma Muxtarova<\/a>\u00a0v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 yaranm\u0131\u015f m\u0259\u015fhur m\u00fc\u011f\u0259nnil\u0259rdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 mu\u011fam \u00fczr\u0259 instrumental ifa\u00e7\u0131lardan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qurban_Pirimov\">Qurban Pirimov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99nsur_M%C9%99nsurov\">M\u0259nsur M\u0259nsurov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fhm%C9%99d_Bak%C4%B1xanov\">\u018fhm\u0259d Bak\u0131xanov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C9%99hram_M%C9%99nsurov\">B\u0259hram M\u0259nsurov<\/a>\u00a0v\u0259 b.-n\u0131n adlar\u0131 da \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>XX \u0259sr\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0musiqisinin tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm, \u0259lam\u0259tdar bir m\u0259rh\u0259l\u0259dir. M\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 y\u00fcks\u0259k pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131 il\u0259, orijinal musiqi \u00fcslubu il\u0259 se\u00e7il\u0259n b\u0259st\u0259karl\u0131q m\u0259kt\u0259bi yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan musiqisi d\u00fcnya professional musiqi m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u00fcmumi sistemin\u0259 qovu\u015fur, Az\u0259rbaycan b\u0259st\u0259karlar\u0131 v\u0259 ifa\u00e7\u0131lar\u0131 d\u00fcnya musisinin s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qalxm\u0131\u015flar. Yeni t\u0259may\u00fcll\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, milli musiqimizin \u00e7ox\u0259srlik tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 p\u00fcxt\u0259l\u0259\u015fmi\u015f janr v\u0259 formalar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 xalq \u00e7al\u011f\u0131 al\u0259tl\u0259rimiz x\u00fcsusi qay\u011f\u0131 il\u0259 qorunub saxlan\u0131l\u0131r. Biz\u0259 mirsa qalm\u0131\u015f bu z\u0259ngin x\u0259zin\u0259 XX \u0259sr Az\u0259rbaycan musiqisinin b\u00fcn\u00f6vr\u0259si, onun m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rini qidaland\u0131ran bir \u00f6rn\u0259kdir.<\/p>\n<p>Dahi b\u0259st\u0259kar\u0131m\u0131z, professional klassik musiqimizin banisi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%9Czeyir_Hac%C4%B1b%C9%99yov\">\u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun<\/a>\u00a01908-ci ild\u0259 yanvar\u0131n 8(25)-d\u0259 tama\u015faya qoyulmu\u015f &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leyli_v%C9%99_M%C9%99cnun\">Leyli v\u0259 M\u0259cnun<\/a>&#8221; mu\u011fam operas\u0131 milli opera s\u0259n\u0259tinin v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn professional b\u0259st\u0259karl\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leyli_v%C9%99_M%C9%99cnun\">Leyli v\u0259 M\u0259cnun<\/a>&#8221; operas\u0131 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycanda deyil, \u00fcmum\u0259n b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C9%99rq\">\u015e\u0259rqind<\/a>\u0259 ilk opera idi. \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov is\u0259 (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1885\">1885<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1948\">1948<\/a>) tariximiz\u0259 Az\u0259rbaycan musiqi m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin klassiki, onun yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 t\u0259kan vermi\u015f, milli musiqi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>musiqisinin qanunauy\u011funluqlar\u0131 il\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fdirmi\u015f dahi s\u0259n\u0259tkar kimi daxil olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan professional musiqi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u2013 bir \u00e7ox janrlar\u0131n meydana g\u0259lm\u0259si v\u0259 t\u0259kam\u00fcl\u00fc, bir s\u0131ra professional kollektivl\u0259rin yaranmas\u0131 \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>30-cu ill\u0259rin sonu, 40-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan musiqisind\u0259 yeni b\u0259st\u0259karlar n\u0259sli yeti\u015fir. Yarad\u0131c\u0131l\u0131q axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131n diapazonu geni\u015fl\u0259nir, yeni janrlar, yeni t\u0259may\u00fcll\u0259r meydana g\u0259lir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>\u00a0musiqisinin apar\u0131c\u0131 t\u0259may\u00fcll\u0259ri \u2013 neoklassizm, dodekafoniya, seriya texnikas\u0131 milli z\u0259mind\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si maraql\u0131 s\u0259n\u0259t tap\u0131nt\u0131lar\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir. \u018fn ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 odur ki, Az\u0259rbaycan musiqisi art\u0131q \u00f6lk\u0259 h\u00fcdudlar\u0131ndan \u00e7ox-\u00e7ox k\u0259narlarda, beyn\u0259lxalq miqyasda da geni\u015f \u015f\u00f6hr\u0259t qazan\u0131r. Bel\u0259 b\u00f6y\u00fck u\u011furlar ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u00fc\u00e7 dahi s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qara_Qarayev\">Qara Qarayev<\/a>\u00a0(1918-1982),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fikr%C9%99t_%C6%8Fmirov\">Fikr\u0259t \u018fmirov<\/a>\u00a0(1922-1984) v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Niyazi\">Niyazinin<\/a>\u00a0(1912-1984) yarad\u0131c\u0131l\u0131q axtar\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilmi\u015f, diskl\u0259r\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fckafatlara layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r. &#8220;C\u0259vahirl\u0259l Nehru&#8221;, &#8220;Bela Bartok ad\u0131na medal&#8221; v\u0259 bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq m\u00fckafatlara layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n Niyazi d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn b\u00f6y\u00fck dirijorlar\u0131 s\u0131ras\u0131na daxildir.<\/p>\n<p>30-40-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan musiqisind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99id_R%C3%BCst%C9%99mov\">S\u0259id R\u00fcst\u0259mov<\/a>\u00a0(1907-1983) v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tofiq_Quliyev\">Tofiq Quliyev<\/a>\u00a0(1917-2000) kimi mahir mahn\u0131 ustalar\u0131 meydana g\u0259lir. S. R\u00fcst\u0259mov &#8220;Alag\u00f6z&#8221;, &#8220;Qurban ad\u0131na&#8221;, &#8220;G\u0259lm\u0259din&#8221;, &#8220;S\u00fcr\u0259yya&#8221;, &#8220;Oxu tar&#8221; v\u0259 s. g\u00f6z\u0259l mahn\u0131lar\u0131, &#8220;Be\u015fmanatl\u0131q g\u0259lin&#8221;, &#8220;Durna&#8221;, &#8220;R\u0259isin arvad\u0131&#8221; musiqili komediyalar\u0131 kimi \u0259s\u0259rl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. T. Quliyevin Az\u0259rbaycan xalq musiqisi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259n, habel\u0259 Avropan\u0131n estrada v\u0259 caz musiqisind\u0259n qidalanm\u0131\u015f \u2013 &#8220;S\u0259n\u0259 d\u0259 qalmaz&#8221;, &#8220;Q\u0131z\u0131l \u00fcz\u00fck&#8221;, &#8220;B\u0259xt\u0259v\u0259r oldum&#8221;, &#8220;Bak\u0131 haqq\u0131nda mahn\u0131&#8221;, &#8220;Z\u00fcbeyd\u0259&#8221; v\u0259 b. populyar mahn\u0131lar\u0131 Az\u0259rbaycan musiqisinin mahn\u0131 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6z\u0259l n\u00fcmun\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan musiqisind\u0259 xor musiqisinin d\u0259 \u00f6z inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259si v\u0259 g\u00f6z\u0259l \u0259s\u0259r n\u00fcmun\u0259l\u0259ri m\u00f6vcuddur. Xor musiqisinin inki\u015faf\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cahangir_Cahangirov\">Cahangir Cahangirov<\/a>(1921-1992) &#8220;Araz\u0131n o tay\u0131nda&#8221; vokal-simfonik poemas\u0131n\u0131n, &#8220;F\u00fczuli&#8221; v\u0259 &#8220;N\u0259simi&#8221; kantatalar\u0131n\u0131n, &#8220;Sabir&#8221; v\u0259 &#8220;H\u00fcseyn Cavid-59&#8221; oratoriyalar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. O, h\u0259m\u00e7inin &#8220;Azad&#8221; v\u0259 &#8220;Xan\u0259nd\u0259nin taleyi&#8221; operalar\u0131, dram tama\u015falar\u0131, kinofilml\u0259r\u0259 musiqi, m\u00fcxt\u0259lif instrumental \u0259s\u0259rl\u0259r b\u0259st\u0259l\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%BCleyman_%C6%8Fl%C9%99sg%C9%99rov\">S\u00fcleyman \u018fl\u0259sg\u0259rov<\/a>\u00a0(1924-2000) ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 &#8220;\u00dclduz&#8221;, &#8220;Milyon\u00e7unun dil\u0259n\u00e7i o\u011flu&#8221; v\u0259 dig\u0259r operettalar\u0131n m\u00fc\u0259llifi kimi tan\u0131n\u0131r. S. \u018fl\u0259sg\u0259rov &#8220;S\u0259rvi-Xuraman\u0131m m\u0259nim&#8221;, &#8220;V\u0259t\u0259nimdir&#8221;, &#8220;Neyl\u0259r\u0259m&#8221; kimi g\u00f6z\u0259l mahn\u0131 v\u0259 romanslar\u0131n, &#8220;Bayat\u0131-\u015eiraz&#8221; simfonik mu\u011fam\u0131n v\u0259 b. \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifidir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan musiqisind\u0259 ifa\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259kt\u0259bi d\u0259 x\u00fcsusi yer tutur. Milli musiqimizd\u0259 klassik opera ifa\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259kt\u0259binin banil\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C3%B6vk%C9%99t_M%C9%99mm%C9%99dova\">\u015e\u00f6vk\u0259t M\u0259mm\u0259dova<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%BClb%C3%BCl\">B\u00fclb\u00fcld<\/a>\u00fcr (Murtuza M\u0259mm\u0259dov). \u015e\u00f6vk\u0259t M\u0259mm\u0259dova (1897-1981) milli opera s\u0259hn\u0259mizd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n ilk qad\u0131n m\u00fc\u011f\u0259nni olmu\u015fdur. B\u00fclb\u00fcl (1897-1961) s\u0259n\u0259tinin m\u00f6c\u00fcz\u0259si onun milli vokal \u00fcslubunun italyan vokal \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sidir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0vokal m\u0259kt\u0259binin \u015fanl\u0131 yetirm\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fir%C9%99ngiz_%C6%8Fhm%C9%99dova\">Fir\u0259ngiz \u018fhm\u0259dova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fatma_Muxtarova\">Fatma Muxtarova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%BCtfiyar_%C4%B0manov\">L\u00fctfiyar \u0130manov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C3%B6vk%C9%99t_%C6%8Fl%C9%99kb%C9%99rova\">\u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C9%99%C5%9Fid_Behbudov\">R\u0259\u015fid Behbudovun<\/a>\u00a0adlar\u0131 vokal s\u0259n\u0259ti tarixind\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C9%99qiq%C9%99t_Rzayeva\">H\u0259qiq\u0259t Rzayeva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%BCbab%C9%99_Muradova\">R\u00fcbab\u0259 Muradova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99mm%C9%99da%C4%9Fa_Muradov\">M\u0259mm\u0259da\u011fa Muradov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zeyn%C9%99b_Xanlarova\">Zeyn\u0259b Xanlarova<\/a>\u00a0mu\u011fam ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131nda layiqli yer tuturlar. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan opera s\u0259n\u0259tinin \u0259n parlaq n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fidan_Qas%C4%B1mova\">Fidan Qas\u0131mova<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xuraman_Qas%C4%B1mova\">Xuraman Qas\u0131mova<\/a>\u00a0bac\u0131lar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Milli m\u0259d\u0259niyy\u0259timizd\u0259 instrumental ifa\u00e7\u0131l\u0131q sah\u0259sind\u0259 d\u0259 parlaq n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r yeti\u015fmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan fortepiano m\u0259kt\u0259binin \u0259n parlaq ulduz bir ne\u00e7\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcsabiq\u0259l\u0259rin laureat\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99rhad_B%C9%99d%C9%99lb%C9%99yli\">F\u0259rhad B\u0259d\u0259lb\u0259ylidir<\/a>. Az\u0259rbaycan musiqisind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli yer tutmu\u015f piano\u00e7u\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%B6vk%C9%99b_S%C9%99f%C9%99r%C9%99liyeva\">K\u00f6vk\u0259b S\u0259f\u0259r\u0259liyevadan<\/a>\u00a0(1907-1976) g\u0259l\u0259n \u0259n\u0259n\u0259ni davam etdirmi\u015f milli fortepiano ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n dig\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rauf_Ataki%C5%9Fiyev\">Rauf Ataki\u015fiyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Elmira_N%C9%99zirova&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Elmira N\u0259zirova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Elmira_S%C9%99f%C9%99rova&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Elmira S\u0259f\u0259rova<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Simuz%C9%99r_Quliyeva&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Simuz\u0259r Quliyeva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C3%B6hrab_Ad%C4%B1g%C3%B6z%C9%99lzad%C9%99\">Z\u00f6hrab Ad\u0131g\u00f6z\u0259lzad\u0259<\/a>, g\u0259ncl\u0259rd\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Murad_Ad%C4%B1g%C3%B6z%C9%99lzad%C9%99\">Murad Ad\u0131g\u00f6z\u0259lzad\u0259<\/a>\u00a0v\u0259 b. istedadl\u0131 musiqi\u00e7il\u0259ri g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Skripka\">skripka<\/a>\u00a0ifa\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n mahir n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Azad_%C6%8Fliyev\">Azad \u018fliyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C9%99rv%C9%99r_Q%C9%99niyev&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u0259rv\u0259r Q\u0259niyev<\/a>\u00a0kimi ifa\u00e7\u0131lar n\u0259inki \u00f6lk\u0259mizd\u0259, h\u0259tta onun h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda da f\u0259xri yerl\u0259r tutmu\u015flar.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>15 sentyabr-Bak\u0131n\u0131n qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu hadis\u0259ni, eyni zamanda bu g\u00fcnk\u00fc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funun \u0259sas tarixi t\u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259n biri kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu g\u00fcnk\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n daxili v\u0259 xarici siyas\u0259ti, iqtisadiyyat\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin h\u0259yat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r Bak\u0131 il\u0259, X\u0259z\u0259r il\u0259, t\u0259bii ehtiyatlar il\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131d\u0131rsa, dem\u0259li Bak\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilm\u0259si, n\u0259inki paytaxt\u0131m\u0131z olmas\u0131, el\u0259c\u0259 bir Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri kimi qalmas\u0131 il\u0259 d\u0259 o q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259s bu hadis\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 v\u0259 nec\u0259 ba\u015f verdi? 20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri tarix\u0259 Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131, \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 v\u0259 q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259t sonra SSR\u0130-nin quruldu\u011fu, bel\u0259c\u0259 ideoloji q\u00fctbl\u0259\u015fm\u0259nin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu prosesl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin h\u0259m \u0259n qanl\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0259n \u015fanl\u0131 ill\u0259ri d\u0259 ya\u015fand\u0131. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin sonlar\u0131na do\u011fru Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tind\u0259 v\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131nda h\u0259m ideloji d\u0259yi\u015fiklik, h\u0259m d\u0259 par\u00e7alanma prosesl\u0259ri ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 Qafqazda milli h\u0259r\u0259katlar\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 paralel olaraq b\u00f6lg\u0259d\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259tin z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 b\u00f6lg\u0259ni n\u0259zar\u0259tind\u0259 saxlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fcxt\u0259lif q\u00fcvv\u0259l\u0259rin f\u0259rqli siyas\u0259tl\u0259ri qanl\u0131 g\u00fcnl\u0259rin ya\u015fanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Rusiya imperiyas\u0131ndan ayr\u0131lma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n ortaq d\u00f6vl\u0259t qurmaq arzular\u0131 istiqam\u0259tind\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r, m\u00fcxt\u0259lif q\u00fcvv\u0259l\u0259rin b\u00f6lg\u0259ni n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusil\u0259 Erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259 c\u0259dl\u0259ri v\u0259 Erm\u0259nil\u0259rin \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d x\u0259yal\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 he\u00e7 bir prinsip g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n ham\u0131yla v\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa getm\u0259l\u0259ri ucbat\u0131ndan u\u011furla apar\u0131la bilmirdi. Anadolunun \u015f\u0259rqind\u0259, Qafqazda, C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 T\u00fcrkl\u0259r q\u0259tliama m\u0259ruz qal\u0131rd\u0131lar. Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 bu d\u00f6vrl\u0259r bir yandan Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin (AXC) qurulma prosesi, dig\u0259r yandan is\u0259 Bak\u0131da, \u015eamax\u0131da, Qaraba\u011fda, Urmiy\u0259d\u0259, Nax\u00e7\u0131vanda, Mu\u011fanda Erm\u0259nil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n d\u0259st\u0259k\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259tliamlar\u0131n ya\u015fanmas\u0131 d\u00f6vr\u00fc kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. 1918-ci ilin x\u00fcsusuil\u0259 mart ay\u0131nda Erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n q\u0259tliamlar \u0259n v\u0259h\u015fi s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131. Sad\u0259c\u0259 R\u0259van Xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259 197 k\u0259nd darmada\u011f\u0131n edilmi\u015f, 100 mind\u0259n art\u0131q Az\u0259rbaycan T\u00fcrk\u00fc ya \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, ya da ba\u015fqa mahallara qa\u00e7maq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Bak\u0131 quberniyas\u0131nda 33 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si tamam\u0259n, 196 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si is\u0259 ciddi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bak\u0131 v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rin\u0259 divan tutulduqdan sonra Bak\u0131 Soveti \u0259sas\u0259n Erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olunmu\u015f m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil d\u0259st\u0259l\u0259ri G\u0259nc\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma haz\u0131rlay\u0131rd\u0131.\u00a0Bu \u015f\u0259raitd\u0259, 1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 is\u0259 AXC elan olundu. H\u0259min ill\u0259r Anadolu T\u00fcrkl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r ill\u0259r idi. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tin\u0259 baha ba\u015fa g\u0259lirdi. Bu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 tarixi \u0259razil\u0259rinin \u00e7oxunun itirilm\u0259si bir yana, Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin qalib d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 T\u00fcrk torpaqlar\u0131nda g\u00f6z\u00fc olan qon\u015fular\u0131 \u0130stanbulda i\u015f\u011fal idar\u0259si quracaq, Anadolunun itirilm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259si yaranacaqd\u0131. Amma b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, Anadolu T\u00fcrkl\u0259ri Qafqazdak\u0131 v\u0259 T\u00fcrk\u00fcstandak\u0131 qarda\u015flar\u0131n\u0131 unutmayacaq, onlar\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni ed\u0259c\u0259kdi. Qafqaz \u0130slam Ordusunun Meydana G\u0259lm\u0259si. Rus \u0259sar\u0259tind\u0259n qurtulub T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ke\u00e7\u0259n Avstraliyal\u0131 bir zabit 1917-ci il dekabr\u0131n 29-da 6-c\u0131 Ordunun Komandan\u0131 X\u0259lil Pa\u015fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k Qafqazdak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t bar\u0259d\u0259 ona m\u0259lumat vermi\u015fdi. X\u0259lil Pa\u015fa o zabiti \u018fnv\u0259r Pa\u015fa il\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Avstraliyal\u0131 zabit il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra \u018fnv\u0259r Pa\u015fa h\u0259m Qafqazdak\u0131 din v\u0259 qan qarda\u015flar\u0131n\u0131n onlara duydu\u011fu ehtiyac, h\u0259m d\u0259 regiondak\u0131 m\u00f6vcud \u015f\u0259raitin k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 ciddi q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 Liviyadan \u0130stanbula ezamiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n qarda\u015f\u0131 Nuri Killigil (Nuri Pa\u015fa) v\u0259 \u015e\u00f6vk\u0259t b\u0259yi Az\u0259rbaycana v\u0259 Da\u011f\u0131stana g\u00f6nd\u0259rm\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycanda qarda\u015flar\u0131n\u0131 xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ordu yaratmaq q\u0259rar\u0131n\u0131 verdi. \u018fnv\u0259r Pa\u015fa 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Qafqazdak\u0131 T\u00fcrk v\u0259 M\u00fcs\u0259lman \u0259halini qorumaq v\u0259 Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011faldan xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir ordu qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015flad\u0131. Amma bir yandan da bu plan\u0131n Qafqazda v\u0259 Bak\u0131 neftind\u0259 g\u00f6zu olan \u0130ngilis v\u0259 Alman q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin reaksiyas\u0131na s\u0259b\u0259b olmas\u0131ndan ehtiyat edirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 qurulacaq ordunun yerli ordu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u0259 sahib olmas\u0131n\u0131 planlay\u0131rd\u0131. Ancaq bu plan\u0131n xeyli vaxt alaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn (\u00e7\u00fcnk\u00fc \u00c7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri yox idi. \u00c7ar Rusiyas\u0131ndan Az\u0259rbaycana sad\u0259c\u0259 300-\u0259 yax\u0131n yax\u015f\u0131 t\u0259lim alm\u0131\u015f zabit kadrlar\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131. Amma ki\u00e7ik zabit hey\u0259ti olmadan onlar \u00fcmumi ordu formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t etmirdi. Osmanl\u0131 Ordusu g\u0259lm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l G\u0259nc\u0259d\u0259 zabit m\u0259kt\u0259binin ilk sinifi t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdu. Amma Osmanl\u0131 ordusu bunu daha da inki\u015faf etdirdi v\u0259 zabit k\u00f6m\u0259k\u00e7isi m\u0259kt\u0259bi \u015f\u0259klind\u0259 qurdu.) Az\u0259rbaycana T\u00fcrk h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rini g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 q\u0259rar verdi. Nuri Pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda x\u00fcsusi h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259 t\u0259\u015fkil olundu. Hey\u0259t 1918-ci il may\u0131n 8-d\u0259 T\u0259briz\u0259 g\u0259ldi. Yol boyu bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 (x\u00fcsusil\u0259 Urmiy\u0259d\u0259) Erm\u0259nil\u0259rin q\u0259tliamlar\u0131n\u0131n \u00f6nl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r olmu\u015fdu. Hey\u0259t may\u0131n 20-d\u0259 Araz \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7ib Z\u0259ng\u0259zura \u00e7atd\u0131. Nuri Pa\u015fa bu b\u00f6lg\u0259d\u0259ki Erm\u0259ni q\u0259tliamlar\u0131ndan d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Zabitl\u0259rind\u0259n bir hiss\u0259sini bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 saxlad\u0131, bir ne\u00e7\u0259sini is\u0259 Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. May\u0131n 24-d\u0259 Yevlaxa, 25-d\u0259 is\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131lar. Burada ordunun qurulu\u015funda m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edildi. Qafqaz \u0130slam Ordusu ayaq basd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r yerd\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck sevgisi il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Xalq uzun m\u00fcdd\u0259tdir g\u00f6zl\u0259diyi xilaskar\u0131na qovu\u015fmu\u015fdu. Qeyd ed\u0259k ki, h\u0259l\u0259 aprel ay\u0131nda \u018fnv\u0259r Pa\u015fa Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259ndl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Qafqazda federativ, ya da konfederativ bir d\u00f6vl\u0259tin qurulmas\u0131n\u0131n b\u00f6lg\u0259nin xeyrin\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 qarda\u015f\u0131 Nuri Pa\u015fan\u0131n\u0131n T\u0259briz\u0259, ordan da 300 h\u0259rbi t\u0259limat\u00e7\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 getm\u0259si bar\u0259d\u0259 t\u0259limat verdiyini qeyd etmi\u015fdi.\u00a0\u0130yun ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti il\u0259 AXC aras\u0131nda dostluq m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u018fnv\u0259r Pa\u015fa il\u0259 M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 aras\u0131ndak\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycana ilk yard\u0131m kimi 2 milyon T\u00fcrk Lir\u0259si h\u0259cmind\u0259 borc da verildi. Bu m\u00fcqavil\u0259d\u0259n sonra 9-cu Ordunun 5-ci Qafqaz Firq\u0259si (diviziyas\u0131) G\u00fcmr\u00fcy\u0259, ordan Qazaxa v\u0259 n\u0259hay\u0259t G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. Bu ordu v\u0259 onlara qo\u015fulan Az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t Qafqaz \u0130slam Ordusu yarad\u0131ld\u0131. \u00dcmum\u0259n Qafqaz \u0130slam Ordusuna Nuri Pa\u015fa r\u0259hb\u0259rlik edirdi. X\u00fcsusi olaraq 5-ci Qafqaz Firq\u0259si M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131na ke\u00e7di v\u0259 ordunun t\u0259rkibi g\u00fccl\u0259ndirildi. Qafqaz \u0130slam Ordusu m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259\u015fkilatlanma v\u0259 haz\u0131rl\u0131qlardan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n AXC-nin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olmayan m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015flad\u0131. G\u00f6y\u00e7ay, S\u0259lyan, A\u011fsu, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul v\u0259 \u015eamax\u0131da a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r ba\u015f verdi. Avqustdan etibar\u0259n is\u0259 Bak\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r ba\u015flad\u0131. \u018fslind\u0259 Bak\u0131n\u0131n qurtulu\u015fundan \u00f6nc\u0259ki h\u0259rbi-diplomatik \u015f\u0259rait daha da a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Avqustun 27-d\u0259 Almanlarla Ruslar aras\u0131nda imzalanan Brest-Litovsk m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m d\u0259 T\u00fcrk ordusunun Bak\u0131ya giri\u015finin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq (\u0259v\u0259zind\u0259 Rusiya Almanlara Bak\u0131 neftind\u0259n pay ver\u0259c\u0259kdi) m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Bak\u0131dak\u0131 Erm\u0259ni-Rus h\u0259rbi qrupla\u015fmalar\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 \u0130ngilisl\u0259r d\u0259 \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ancaq b\u00fct\u00fcn bunlar Bak\u0131n\u0131n i\u015f\u011faldan azad edilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. 14 sentyabr Bak\u0131 \u0259traf\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rinin 40-c\u0131 g\u00fcn\u00fc idi. Bu g\u00fcn\u00fcn u\u011furlu sayan Qafqaz \u0130slam Ordusu 14 sentyabr\u0131 15 sentyabra ba\u011flayan gec\u0259 h\u0259lledici h\u00fccuma ke\u00e7di. G\u00fccl\u00fc h\u00fccumlara tab g\u0259tirm\u0259y\u0259n \u0130ngilis h\u0259rb\u00e7il\u0259ri \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etdi. 15 sentyabrda is\u0259 art\u0131q Bak\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilmi\u015fdi. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 \u00fcmumi r\u0259hb\u0259rlik Nuri Pa\u015fa t\u0259r\u0259find\u0259n edils\u0259 d\u0259, son h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar birba\u015fa M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa komandanl\u0131\u011f\u0131nda apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Xat\u0131rladaq ki, M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa bu q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u201cBak\u0131\u201d soyad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 tarix\u0259 \u201cM\u00fcrs\u0259l Bak\u0131\u201d kimi ke\u00e7mi\u015fdi. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131 Anadolunun m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259n, h\u0259tta \u015e\u0259rqi Avropadan, K\u0259rk\u00fckd\u0259n v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259n k\u00f6n\u00fcll\u00fc olaraq Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f t\u0259xmin\u0259n 1300 T\u00fcrk \u0259sg\u0259r v\u0259 zabiti \u015f\u0259hid olmu\u015fdu. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 sad\u0259c\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131n qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi yox, h\u0259m d\u0259 T\u00fcrk h\u0259mr\u0259yliyinin bariz n\u00fcmun\u0259si kimi ke\u00e7mi\u015fdi.\u00a0Q\u0259hr\u0259manlar\u0131n sonrak\u0131 h\u0259yatlar\u0131: Az\u0259rbaycana qarda\u015f k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259l\u0259n \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259rin geri qay\u0131tmayan hiss\u0259si sonralar Sovet r\u0259hb\u0259rliyi t\u0259r\u0259find\u0259n edam v\u0259 ya g\u00fcrg\u00fcn edildil\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk ed\u0259nl\u0259r d\u0259 b\u0259z\u0259n bunun b\u0259d\u0259lini \u00f6d\u0259m\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar.\u00a0O d\u00f6vrd\u0259 \u0130stanbulda i\u015f\u011fal idar\u0259si quran \u0130ngilisl\u0259r, 1919-cu il yanvar\u0131n 15-d\u0259 9 T\u00fcrk h\u0259rb\u00e7isinin h\u0259bsiyl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar \u00e7\u0131xard\u0131lar. Bunlar aras\u0131nda Nuri Pa\u015fa v\u0259 M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa da var idi. M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa bu q\u0259rardan bir m\u00fcdd\u0259t sonra 1919-cu il aprelin 20-d\u0259 Batumid\u0259 h\u0259bs edil\u0259r\u0259k Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015fdi. O, 1 noyabr 1921-ci il tarixd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra Anadoludak\u0131 \u0130stiqlal Sava\u015f\u0131na qo\u015fulmu\u015f v\u0259 bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rin azad edilm\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 mill\u0259t v\u0259kili se\u00e7il\u0259n M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa 1945-ci ild\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir. Nuri Pa\u015fa uzun m\u00fcdd\u0259t Almaniyada ya\u015fad\u0131qdan sonra 1938-ci ild\u0259 \u0130stanbula g\u0259ldi v\u0259 silah fabriki qurdu. Amma T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini v\u0259 s\u0259yl\u0259rini davam etdirdi. H\u0259tta iddialara g\u00f6r\u0259 b\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 silah da g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. 2 mart 1949-cu ild\u0259 silah fabrikind\u0259ki partlay\u0131\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 v\u0259fat etdi. Partlay\u0131\u015f\u0131n terror aksiyas\u0131 oldu\u011fu iddia edildi. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olduqdan sonra \u018fnv\u0259r Pa\u015fa 1918-ci ilin noyabr\u0131nda Anadolunu t\u0259rk edib T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etdi. 4 avqust 1922-ci ild\u0259 Pamir da\u011f\u0131 \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 \u015f\u0259hid oldu. N.S G\u00fcnaz.tv<\/p>\n<ol>\n<li><strong>\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri q\u0259tliamlar.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m\u0131 b\u00fct\u00f6v \u0259hali qruplar\u0131n\u0131n, etnoslar\u0131n irqi, milli, etnik, yaxud dini \u0259lam\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 tamamil\u0259 v\u0259 ya qism\u0259n m\u0259hv edilm\u0259si dem\u0259kdir. Tarix s\u00fcbut edir ki, XIX \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259r Qafqazda v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q niyy\u0259tl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k v\u0259 tarixi torpaqlar\u0131m\u0131z hesab\u0131na &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; x\u00fclyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ard\u0131c\u0131l olaraq h\u0259rbi v\u0259ideoloji vasit\u0259l\u0259rd\u0259n yararlanm\u0131\u015f, XX \u0259sr boyu Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131na qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. 1890-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; partiyas\u0131n\u0131 yaratmaqla m\u0259nfur niyy\u0259tl\u0259rin\u0259 start ver\u0259n erm\u0259nil\u0259r &#8220;yaz\u0131q mill\u0259t&#8221; p\u0259rd\u0259si arxas\u0131nda Qafqazda, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259n qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259, terrora, q\u0131r\u011f\u0131nlara imza atm\u0131\u015flar. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 deportasiya siyas\u0259ti d\u0259 planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ssenari \u00fczr\u0259 tarix boyu m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 davam etmi\u015fdir. XIX \u0259srin sonlar\u0131nda, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n 1905-1907-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da v\u0259dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n q\u0259tliamlar erm\u0259nil\u0259rin \u00e7irkin v\u0259m\u0259krli niyy\u0259tl\u0259rini realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015flad\u0131qlar\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259si idi. 1915-ci ild\u0259n 1920-ci il\u0259d\u0259k olan d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin silahl\u0131da\u015fnak-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Bak\u0131da v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bir \u00e7ox b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015fsoyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda erm\u0259nil\u0259r Bak\u0131da, \u015eamax\u0131da, Qubada, Mu\u011fanda, L\u0259nk\u0259randa 50 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f, evl\u0259rini talan etmi\u015f, on minl\u0259rl\u0259 insan\u0131 yurd-yuvas\u0131ndan did\u0259rgin salm\u0131\u015flar. T\u0259kc\u0259 Bak\u0131da 30 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 x\u00fcsusi amans\u0131zl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n 58 k\u0259ndi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 8 mind\u0259n \u00e7ox adam, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1653 qad\u0131n v\u0259 965 u\u015faq q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, Quba q\u0259zas\u0131n\u0131n 122 k\u0259ndi yerl\u0259 yeksan edilmi\u015fdir. Qubada az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131, etnik azl\u0131q t\u0259\u015fkil ed\u0259n da\u011f y\u0259hudil\u0259ri d\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qald\u0131lar. Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 150-d\u0259n \u00e7ox, Z\u0259ng\u0259zurda 115 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, \u0259haliy\u0259 q\u0259ddarcas\u0131na divan tutulmu\u015fdur. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 211, Qars vilay\u0259tind\u0259 92 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130r\u0259van az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00fcraci\u0259tl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, bu tarixi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda 1920 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n evi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 132 min az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259hv edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131qdan sonra 1918-ci ilin mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilmi\u015fdir. 1919-cu v\u0259 1920-ci ill\u0259rd\u0259 mart ay\u0131n\u0131n 31-i Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcmummilli mat\u0259m g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilmi\u015fdir. Lakin Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lan komissiya sovet Rusiyas\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259mizi i\u015f\u011fal etm\u0259si s\u0259b\u0259bind\u0259n \u00f6z i\u015fini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259di. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 sovet imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 d\u0259 terrora, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlara, deportasiyalara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259kc\u0259 1937-1938-ci ill\u0259rd\u0259 Stalinin qurdu\u011fu \u00f6l\u00fcm d\u0259zgah\u0131\u0259ks\u0259riyy\u0259ti ziyal\u0131lardan ibar\u0259t olan 70 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 \u0259zmi\u015f, i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoymu\u015f, m\u0259hv etmi\u015fdir. Sovet imperiyas\u0131 da\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, amma onun t\u00f6r\u0259tdiyi qanl\u0131 f\u0259lak\u0259tl\u0259rin izi tarixd\u0259qalm\u0131\u015fd\u0131r. SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin &#8220;Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 ba\u015fqa az\u0259rbaycanl\u0131\u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar\u0131 il\u0259 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 min az\u0259rbaycanl\u0131 ilk bax\u0131\u015fda g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131na &#8211; deportasiyaya m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nind\u0259n zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. O zaman tarixi Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olan indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 400 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131. 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistandan deportasiya edil\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 10.504, 1949-cu ild\u0259 15.713 n\u0259f\u0259r, 1950-ci ild\u0259 12.232 n\u0259f\u0259r, 1952-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 13.760 n\u0259f\u0259r, 1954-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 5876 n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n deportasiya v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259nin bu m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 y\u00fcz min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259ya k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilmi\u015fdir. Deportasiya t\u0259dbirl\u0259ri Erm\u0259nistan\u0131n 22 rayonunu \u0259hat\u0259 etmi\u015f v\u0259\u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ilk ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi. 1988-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n, \u00f6z d\u0259d\u0259-baba yurdundan &#8211; 185 k\u0259ndd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n 230 min az\u0259rbaycanl\u0131 qovuldu, onlara m\u0259xsus 31 min ev, \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 165 kolxoz v\u0259 sovxozun \u0259mlak\u0131 taland\u0131, 214 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1154 n\u0259f\u0259r yaraland\u0131, y\u00fczl\u0259rl\u0259 adama i\u015fg\u0259nc\u0259 verildi. Bununla da Erm\u0259nistan dem\u0259k olar ki, monoetnik bir respublikaya \u00e7evrildi. R\u0259\u015fad C\u018fF\u018fRL\u0130<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan prezidentl\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>\u2116<\/strong><\/td>\n<td><strong>Prezident<\/strong><\/td>\n<td><strong>\u015e\u0259kil<\/strong><\/td>\n<td><strong>V\u0259zif\u0259y\u0259 g\u0259lib<\/strong><\/td>\n<td><strong>V\u0259zif\u0259d\u0259n gedib<\/strong><\/td>\n<td><strong>Partiya<\/strong><\/td>\n<td><strong>Qeydl\u0259r<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ayaz_M%C3%BCt%C9%99llibov\"><strong>Ayaz M\u00fct\u0259llibov<\/strong><\/a><\/td>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"112\" class=\"wp-image-4008\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/ayaz-mutellibov-jpg.jpeg\" alt=\"Ayaz Mutellibov.jpg\" \/><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">18 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/6_mart\">6 mart<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovet_%C4%B0ttifaq%C4%B1_Kommunist_Partiyas%C4%B1\">Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131<\/a><br \/>\n(1991-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r)<br \/>\n<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Partiyas%C4%B1z\">Partiyas\u0131z<\/a>\u00a0(1991-ci ild\u0259n)<\/td>\n<td>\u0130stefa vermi\u015fdir<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>1<\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ayaz_M%C3%BCt%C9%99llibov\"><strong>Ayaz M\u00fct\u0259llibov<\/strong><\/a><\/td>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"112\" class=\"wp-image-4009\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/ayaz-mutellibov-jpg-1.jpeg\" alt=\"Ayaz Mutellibov.jpg\" \/><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/14_may\">14 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">18 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Partiyas%C4%B1z\">Partiyas\u0131z<\/a><\/td>\n<td>Devrilmi\u015fdir.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>2<\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fb%C3%BClf%C9%99z_El%C3%A7ib%C9%99y\"><strong>\u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y<\/strong><\/a><\/td>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"144\" class=\"wp-image-4010\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/elchibey-32-jpg.jpeg\" alt=\"Elchibey 32.jpg\" \/><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_iyun\">17 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_sentyabr\">1 sentyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C9%99bh%C9%99si\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si<\/a><\/td>\n<td>Referendum n\u0259tic\u0259sind\u0259 etimad g\u00f6st\u0259rilm\u0259y\u0259r\u0259k<br \/>\ns\u0259lahiyy\u0259tind\u0259n m\u0259hrum edilmi\u015fdir.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>(s.i.)<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\"><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev<\/strong><\/a><\/td>\n<td><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"141\" class=\"wp-image-4011\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/heydar-aliyev-1997-jpg.jpeg\" alt=\"Heydar Aliyev 1997.jpg\" \/><\/strong><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_iyun\">24 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_Az%C9%99rbaycan_Partiyas%C4%B1\">Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131<\/a><\/td>\n<td>Ali Sovetin s\u0259dri.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin<br \/>\ns\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rinin icra\u00e7\u0131s\u0131<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\"><strong>3<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\"><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev<\/strong><\/a><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"141\" class=\"wp-image-4012\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/heydar-aliyev-1997-jpg-1.jpeg\" alt=\"Heydar Aliyev 1997.jpg\" \/><\/strong><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/11_oktyabr\">11 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_Az%C9%99rbaycan_Partiyas%C4%B1\">Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131<\/a><\/td>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/11_oktyabr\">11 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a><\/td>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td rowspan=\"2\"><strong>4<\/strong><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\"><strong>\u0130lham \u018fliyev<\/strong><\/a><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"100\" height=\"132\" class=\"wp-image-4013\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/aliyev-april06-jpg.jpeg\" alt=\"Aliyev April06.jpg\" \/><\/strong><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a><\/td>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a><\/td>\n<td rowspan=\"2\"><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_Az%C9%99rbaycan_Partiyas%C4%B1\">Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131<\/a><\/td>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_oktyabr\">31 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a><\/td>\n<td>hal haz\u0131rda<\/td>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<ol>\n<li><strong>\u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan-Q\u0259rb \u0259laq\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/li>\n<li><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n neft-qaz ehtiyatlar\u0131.<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>111. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 tan\u0131nmas\u0131<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"14\" class=\"wp-image-4014\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-mexico-svg.png\" alt=\"Flag of Mexico.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Meksika\">Meksika<\/a>\u00a02 fevral\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci il tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Meksika\">Meksika<\/a>\u00a0Senat\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 1992-ci il fevral\u0131n 25-26-da ba\u015f vermi\u015f faci\u0259 soyq\u0131r\u0131m adland\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4015\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-pakistan-svg.png\" alt=\"Flag of Pakistan.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>\u00a02012-ci ilind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>\u00a0Senat\u0131n\u0131n Xarici \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00fclki \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f Soyq\u0131r\u0131m\u0131 pisl\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4016\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-colombia-svg.png\" alt=\"Flag of Colombia.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kolumbiya\">Kolumbiya<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_aprel\">24 aprel<\/a>\u00a0tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kolumbiya\">Kolumbiya<\/a>\u00a0parlamenti 102 deputat\u0131n lehin\u0259 s\u0259sverm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4017\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-czech-republic-svg.png\" alt=\"Flag of the Czech Republic.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exiya\">\u00c7exiya<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 19 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exiya\">\u00c7exiya<\/a>\u00a0parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-4018\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-flag-of-bosnia-and-herzegovina-svg.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: Flag of Bosnia and Herzegovina.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bosniya_v%C9%99_Herseqovina\">Bosniya v\u0259 Herseqovina<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 26 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bosniya_v%C9%99_Herseqovina\">Bosniya v\u0259 Herseqovina<\/a>\u00a0parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4019\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-peru-state-svg.png\" alt=\"Flag of Peru (state).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Peru\">Peru<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a><\/p>\n<p><strong>Faci\u0259ni q\u0259tliam kimi tan\u0131yan AB\u015e \u015ftatlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu il fevral\u0131n 25-d\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r palatas\u0131.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4020\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/texas-bayragi.png\" alt=\"Texas bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259 is\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Texas\">Texas<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4021\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/nyu-cersi-bayragi.png\" alt=\"Nyu-Cersi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259 is\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-Cersi\">Nyu-Cersi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-4022\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/corciya-bayragi.png\" alt=\"Corciya bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin 28 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Corciya\">Corciya<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4023\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/men-bayragi.png\" alt=\"Men bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Men\">Men<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin 23 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Men\">Men<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 \u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4024\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/nyu-meksiko-bayragi.png\" alt=\"Nyu-Meksiko bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 28 yanvar tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-Meksiko\">Nyu-Meksiko<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4025\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/arkanzas-bayragi.png\" alt=\"Arkanzas bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 8 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Arkanzas\">Arkanzas<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4026\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/missisipi-bayragi.png\" alt=\"Missisipi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 25 Fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Missisipi\">Missisipi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4027\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/oklahoma-bayragi.png\" alt=\"Oklahoma bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 4 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Oklahoma\">Oklahoma<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Oklahoma \u015ftat\u0131 Senat\u0131n\u0131n birinci sessiyas\u0131nda Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131n\u0131n tan\u0131mas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4028\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/tennessi-bayragi.png\" alt=\"Tennessi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 18 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tennessi\">Tennessi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4029\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/pensilvaniya-bayragi.png\" alt=\"Pensilvaniya bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 18 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pensilvaniya\">Pensilvaniya<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-4030\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-west-virginia-bayragi.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: West Virginia bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc Aprel 3\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=West_Virginia&amp;action=edit&amp;redlink=1\">West Virginia<\/a>\u00a0N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131nda Xocal\u0131 faci\u0259sinin 21-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"19\" class=\"wp-image-4031\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-connecticut-bayragi.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: Connecticut bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc Aprel 3 tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Connecticut&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Connecticut<\/a>\u00a0N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131nda Xocal\u0131 faci\u0259sinin 21-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4032\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/florida-bayragi.png\" alt=\"Florida bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin Avqust 21 tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Florida\">Florida<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p><\/blockquote>\n<div style=\"margin: 20px 0;\"><div class=\"qrcswholewtapper\" style=\"text-align:left;\"><div class=\"qrcprowrapper\"  id=\"qrcwraa2leds\"><div class=\"qrc_canvass\" id=\"qrc_cuttenpages_2\" style=\"display:inline-block\" data-text=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985\"><\/div><div><a download=\"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan.png\" class=\"qrcdownloads\" id=\"worign\">\r\n           <button type=\"button\" style=\"min-width:110px;background:#44d813;color:#000;font-weight: 600;border: 1px solid #44d813;border-radius:20px;font-size:12px;padding: 6px 0;\" class=\"uqr_code_btn\">QR kodu Y\u00fckl\u0259 \ud83e\udc0b<\/button>\r\n           <\/a><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan &nbsp; 1.Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n kiml\u0259ri tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z? Seyidov\u00a0M\u0259h\u0259rr\u0259m Mir\u0259ziz o\u011flu\u2014Nax\u00e7\u0131van MR \u015e\u0259rur RD\u0130\u015e n\u0259zdind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f inspektoru, milis kapitan\u0131. \u018fliyev\u00a0\u0130lham M\u00fcz\u0259ff\u0259r o\u011flu\u2014Nizami (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri) RD\u0130\u015e cinay\u0259t axtar\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili, milis leytenant\u0131. Kovalyov\u00a0Yuri Petrovi\u00e7\u2014XTMD milis star\u015finas\u0131. C\u0259bray\u0131lov\u00a0Mikay\u0131l \u018fhm\u0259diyy\u0259 o\u011flu\u2014\u015e\u0259ki \u015eD\u0130\u015e sah\u0259 inspektoru, milis ba\u015f leytenant\u0131. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4033,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[36,34],"tags":[],"class_list":["post-3985","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dovlt-qullugu-2","category-dunya-gorusu-v-azrbycan"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan &nbsp; 1.Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n kiml\u0259ri tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z? Seyidov\u00a0M\u0259h\u0259rr\u0259m Mir\u0259ziz o\u011flu\u2014Nax\u00e7\u0131van MR \u015e\u0259rur RD\u0130\u015e n\u0259zdind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f inspektoru, milis kapitan\u0131. \u018fliyev\u00a0\u0130lham M\u00fcz\u0259ff\u0259r o\u011flu\u2014Nizami (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri) RD\u0130\u015e cinay\u0259t axtar\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili, milis leytenant\u0131. Kovalyov\u00a0Yuri Petrovi\u00e7\u2014XTMD milis star\u015finas\u0131. C\u0259bray\u0131lov\u00a0Mikay\u0131l \u018fhm\u0259diyy\u0259 o\u011flu\u2014\u015e\u0259ki \u015eD\u0130\u015e sah\u0259 inspektoru, milis ba\u015f leytenant\u0131. [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-03-16T20:51:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"275\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"183\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"auto61\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"auto61\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"507 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985\"},\"author\":{\"name\":\"auto61\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"headline\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan\",\"datePublished\":\"2019-03-16T20:51:40+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985\"},\"wordCount\":118233,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/images-1.jpg\",\"articleSection\":[\"D\u00f6vl\u0259t Qullu\u011fu\",\"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985\",\"name\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/images-1.jpg\",\"datePublished\":\"2019-03-16T20:51:40+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/images-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/images-1.jpg\",\"width\":275,\"height\":183},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=3985#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/\",\"name\":\"www.YUSIF.az\",\"description\":\"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\",\"name\":\"auto61\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"caption\":\"auto61\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az","og_description":"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan &nbsp; 1.Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n kiml\u0259ri tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z? Seyidov\u00a0M\u0259h\u0259rr\u0259m Mir\u0259ziz o\u011flu\u2014Nax\u00e7\u0131van MR \u015e\u0259rur RD\u0130\u015e n\u0259zdind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f inspektoru, milis kapitan\u0131. \u018fliyev\u00a0\u0130lham M\u00fcz\u0259ff\u0259r o\u011flu\u2014Nizami (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri) RD\u0130\u015e cinay\u0259t axtar\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili, milis leytenant\u0131. Kovalyov\u00a0Yuri Petrovi\u00e7\u2014XTMD milis star\u015finas\u0131. C\u0259bray\u0131lov\u00a0Mikay\u0131l \u018fhm\u0259diyy\u0259 o\u011flu\u2014\u015e\u0259ki \u015eD\u0130\u015e sah\u0259 inspektoru, milis ba\u015f leytenant\u0131. [&hellip;]","og_url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985","og_site_name":"www.YUSIF.az","article_published_time":"2019-03-16T20:51:40+00:00","og_image":[{"width":275,"height":183,"url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"auto61","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"auto61","Est. reading time":"507 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985"},"author":{"name":"auto61","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"headline":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan","datePublished":"2019-03-16T20:51:40+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985"},"wordCount":118233,"publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg","articleSection":["D\u00f6vl\u0259t Qullu\u011fu","D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985","name":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan - www.YUSIF.az","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg","datePublished":"2019-03-16T20:51:40+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#primaryimage","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/images-1.jpg","width":275,"height":183},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=3985#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/yusif.az\/main"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"M\u00fcsahib\u0259 \u00dc\u00e7\u00fcn M\u0259lumatlar! D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/","name":"www.YUSIF.az","description":"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!","publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146","name":"auto61","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","caption":"auto61"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3985","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3985"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4034,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3985\/revisions\/4034"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4033"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}