{"id":4110,"date":"2019-03-19T00:47:07","date_gmt":"2019-03-18T20:47:07","guid":{"rendered":"http:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110"},"modified":"2019-03-19T00:47:07","modified_gmt":"2019-03-18T20:47:07","slug":"musahib%c9%99-ucun-d%c9%99y%c9%99rli-v%c9%99-umumi-m%c9%99lumat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110","title":{"rendered":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat"},"content":{"rendered":"<blockquote>\n<h3 style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #0000ff;\"><strong>M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00dcmumi M\u0259lumat<\/strong><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><em><strong>Salam dostlar,<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><em><strong>Hazirla\u015f\u0131b xeyrini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm bir \u00e7ox materiallarin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi bir fayld\u0131r. in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rli olar. Ama onuda deyim ki, m\u00fcsahib\u0259 individual xarakterlidir. V\u0259 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 ham\u0131da eyni olmur. Siz\u0259 bu materiallardan suallar veril\u0259d\u0259 bil\u0259r, verilm\u0259y\u0259d\u0259 bil\u0259r. Ama q\u0259ti verilm\u0259m\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyil m\u0259n\u0259 u\u011furlu oldu in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 u\u011furlu olar.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><em><strong>HAM\u0130N\u0130ZA BOL \u015eANS <\/strong><\/em><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><em><strong>H\u00d6RM\u018fTL\u018f \u2013 Leyla M-zadeh<\/strong><\/em><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #000080;\"><strong><em>(T\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr Leyla M-zadeh)<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>Aprel d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri:<\/strong><\/h4>\n<p><strong>2 APREL-<\/strong>Aprelin 2-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 b\u00fct\u00fcn c\u0259bh\u0259boyu m\u00f6vqel\u0259rimiz iri\u00e7apl\u0131 silahlar, minaatanlar, qumbaraatan v\u0259 artilleriya qur\u011fular\u0131ndan intensiv at\u0259\u015f\u0259 tutuluB. \u00a0birinci m\u00fcdafi\u0259 x\u0259tti c\u0259bh\u0259nin b\u0259zi istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 yar\u0131l\u0131b, strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik bir ne\u00e7\u0259 y\u00fcks\u0259klik v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n tam azad olunub.<br \/>\nGoranboy rayonu v\u0259 Naftalan \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 yarada bil\u0259c\u0259k Tal\u0131\u015f k\u0259ndi \u0259traf\u0131ndak\u0131 y\u00fcks\u0259klikl\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 Seysulan m\u0259nt\u0259q\u0259si d\u00fc\u015fm\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n tam t\u0259mizl\u0259nib.Horadiz \u015f\u0259h\u0259rinin d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n qorunmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 F\u00fczuli rayonu istiqam\u0259tind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, geni\u015f \u0259razini n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlamaq imkan\u0131 ver\u0259n strateji \u0259h\u0259miyy\u0259tli &#8220;L\u0259l\u0259 t\u0259p\u0259&#8221; adland\u0131r\u0131lan y\u00fcks\u0259klik d\u0259 b\u00f6lm\u0259l\u0259rimizin n\u0259zar\u0259tin\u0259 ke\u00e7ib. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus 6 \u0259d\u0259d tank, 15-d\u0259k artilleriya qur\u011fusu v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilmi\u015f m\u00fch\u0259ndis qur\u011fular\u0131 m\u0259hv edilib, o c\u00fcml\u0259d\u0259n y\u00fczd\u0259n \u00e7ox h\u0259rbi qulluq\u00e7usu \u00f6l\u00fcb v\u0259 yaralan\u0131b.D\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin 12 h\u0259rbi qulluq\u00e7usu \u015f\u0259hid olub. Erm\u0259ni m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 aviasiya z\u0259rb\u0259l\u0259ri zaman\u0131 \u0259m\u0259liyyata c\u0259lb olunan 1 \u0259d\u0259d Mi-24 helikopteri d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n vurulub v\u0259 1 \u0259d\u0259d tank mina partlay\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 s\u0131radan \u00e7\u0131x\u0131b.<\/p>\n<p><strong>3APREL-<\/strong> aprelin 2-d\u0259 saat 15.00-da c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s rejiminin b\u0259rpa olunmas\u0131na dair \u0259ld\u0259 edilmi\u015f raz\u0131l\u0131\u011fa baxmayaraq Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi yen\u0259 d\u0259 g\u0259rginliyi saxlamaqda davam edir. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259finin raz\u0131l\u0131\u011fa \u0259m\u0259l etm\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f, Erm\u0259nistandan i\u015f\u011fal alt\u0131nda olan \u0259razil\u0259r\u0259 \u0259lav\u0259 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 i\u015f\u011faldan azad edil\u0259n m\u00f6vqel\u0259rin, \u0259razil\u0259rin geri qaytar\u0131lmas\u0131na c\u0259hd g\u00f6st\u0259rib v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 10-a yax\u0131n tank, h\u0259m\u00e7inin canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 sar\u0131dan xeyli itki verib. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rimizd\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259ks-h\u0259ml\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131 v\u0259 cavab t\u0259dbirl\u0259rini birt\u0259r\u0259fli qaydada dayand\u0131r\u0131r, azad olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin v\u0259 torpaqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259 t\u0259dbirl\u0259rinin t\u0259\u015fkilin\u0259 ba\u015flanmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edir.<\/p>\n<p><strong>4 aprel <\/strong>erm\u0259ni silahl\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259ri sutka \u0259rzind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s rejimini \u00fcmumilikd\u0259 121 d\u0259f\u0259 pozub. d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 v\u0259 h\u0259rbi texnika sar\u0131dan \u00e7oxsayl\u0131 itkil\u0259r\u0259m\u0259ruzqal\u0131b.D\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin 3 h\u0259rbi qulluq\u00e7usu \u015f\u0259hid olub.\u00a0Aprelin 4-d\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259ri Xocav\u0259nd &#8211; F\u00fczuli istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 h\u00fccuma c\u0259hd g\u00f6st\u0259ribl\u0259r.<br \/>\n\u018fks h\u00fccum zaman\u0131 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin 3 tank\u0131 v\u0259 30-d\u0259k h\u0259rbi qulluq\u00e7usu m\u0259hv edilib. d\u00fc\u015fm\u0259nin bir batareyas\u0131 darmada\u011f\u0131n edilib.<\/p>\n<p>Qalan erm\u0259ni h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131 vahim\u0259 i\u00e7ind\u0259 silah-sursatlar\u0131n\u0131 ataraq \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n qa\u00e7\u0131r, panikada olan d\u00fc\u015fm\u0259n geri \u00e7\u0259kilir.<br \/>\nSon saatlar \u0259rzind\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rimizin cavab at\u0259\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin 170-d\u0259k h\u0259rbi qulluq\u00e7usu v\u0259 12 zirehli texnikas\u0131 s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b. B\u0259hreyn M\u00fcdafi\u0259 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Komandan\u0131 M\u00fcdafi\u0259 nazirin\u0259 ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubu \u00fcnvanlay\u0131b<\/p>\n<p><strong>5APREL <\/strong>Bu istiqam\u0259td\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nin \u0259n iri h\u0259rbi bazalar\u0131ndan biri say\u0131lan, A\u011fd\u0259r\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 aparan \u0259sas yol \u00fcz\u0259rind\u0259 v\u0259 onun \u015fimal\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n strateji bax\u0131mdan \u0259h\u0259miyy\u0259tli Madagiz m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259ki h\u0259rbi bazan\u0131n q\u0259rargah\u0131 d\u0259qiq z\u0259rb\u0259l\u0259rl\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b.Aprelin 4-d\u0259 ax\u015fam saatlar\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nin m\u00fcdafi\u0259 x\u0259ttind\u0259, m\u00fch\u0259ndis bax\u0131mdan haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 dair\u0259vi at\u0259\u015f\u0259tutma \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ng\u0259rl\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n 3 \u0259d\u0259d d\u00f6y\u00fc\u015f tank\u0131 hey\u0259tl\u0259 birlikd\u0259 at\u0259\u015f g\u00fcc\u00fc vasit\u0259sil\u0259 m\u0259hv edilib. \u00dcmumilikd\u0259 aprelin 4-\u00fc g\u00fcn \u0259rzind\u0259 v\u0259 aprelin 5-i s\u0259h\u0259r saatlar\u0131nad\u0259k ke\u00e7iril\u0259n \u0259m\u0259liyyat t\u0259dbirl\u0259ri v\u0259 cavab at\u0259\u015f z\u0259rb\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r daha 70 n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 sar\u0131dan itkiy\u0259 m\u0259ruz qal\u0131b, 20-d\u0259k h\u0259rbi texnikas\u0131 tam s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b.B\u00fct\u00fcn c\u0259bh\u0259 boyu son iki g\u00fcn \u0259rzind\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 igidlik v\u0259 r\u0259\u015fad\u0259tl\u0259 vuru\u015fan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131ndan 16 n\u0259f\u0259ri \u015f\u0259hid olub<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td><strong><em>6 aprel <\/em><\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Aprelin 5-d\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 Moskva \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Ba\u015f Q\u0259rargah r\u0259isi general-polkovnik N\u0259cm\u0259ddin Sad\u0131kov v\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Ba\u015f Q\u0259rargah r\u0259isi general-polkovnik Yuri Xa\u00e7aturov aras\u0131nda Rusiya t\u0259r\u0259finin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irilib.Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayandr\u0131lmas\u0131na dair raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 edibl\u0259r.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>Buna baxmayaraq haz\u0131rda Goranboy rayonunun Tapqaraqoyunlu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 m\u00f6vqel\u0259rimiz 60, 82 v\u0259 120 millimetrlik minaatanlardan intensiv olaraq at\u0259\u015f\u0259 tutulur.Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi raz\u0131la\u015fmaya \u0259m\u0259l ed\u0259r\u0259k h\u0259l\u0259 ki, cavab at\u0259\u015fi a\u00e7m\u0131r.Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u00fcdafi\u0259 naziri general-polkovnik Zakir H\u0259s\u0259nov aprelin 6-da \u00f6lk\u0259mizd\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 olan AT\u018fT-in Minsk qrupunun h\u0259ms\u0259drl\u0259ri \u0130qor Popov (Rusiya Federasiyas\u0131), Ceyms Uorlik (AB\u015e), Pyer Andry\u00f6 (Fransa Respublikas\u0131) v\u0259 AT\u018fT-in f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan s\u0259drinin \u015f\u0259xsi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Anjey Kaspr\u015fik il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb. Aprelin 5-d\u0259 saat 12.00-dan etibar\u0259n Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rin \u0259ld\u0259 etdiyi raz\u0131la\u015fmadan d\u0259rhal sonra Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dind\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Ordubad, \u015eahbuz v\u0259 Bab\u0259k rayonlar\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n m\u00f6vqel\u0259ri d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015f\u0259 tutulub.<br \/>\nAprelin 5-d\u0259 saat 12.10-dan ba\u015flayaraq aprelin 6-s\u0131 saat 12.56-d\u0259k sutka \u0259rzind\u0259 bu rayonlardak\u0131 m\u00f6vqel\u0259rimiz Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Mehri, Sisian v\u0259 Cermuk rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259ki m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n iri\u00e7apl\u0131 silahlar v\u0259 qumbaraatanlardan at\u0259\u015f\u0259 m\u0259ruz qal\u0131b.<\/p>\n<p><strong>7 APREL<\/strong> Aprelin 7-d\u0259 c\u0259bh\u0259nin A\u011fd\u0259r\u0259-Goranboy istiqam\u0259tind\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015fk\u0259sin n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 pozulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaralanan v\u0259 x\u0259sar\u0259t alan m\u00fclki \u0259halini t\u0259xliyy\u0259 ed\u0259n sanitar tibb ma\u015f\u0131n\u0131 at\u0259\u015f\u0259 tutulub. C\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin m\u00f6vqel\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 u\u00e7u\u015flar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259r\u0259n Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus &#8220;X-55&#8221; tipli pilotsuz u\u00e7u\u015f aparat\u0131 (PUA) b\u00f6lm\u0259l\u0259rimiz t\u0259r\u0259find\u0259n x\u00fcsusi \u00fcsulla endirilib.<\/p>\n<p><strong>8 APREL <\/strong><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Aprel ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 Bak\u0131 vaxt\u0131 il\u0259 saat 15.00-dan ba\u015flayaraq qo\u015funlar\u0131n t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s rejiminin b\u0259rpa olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259linib.<br \/>\nAT\u018fT n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri v\u0259 Beyn\u0259lxalq Q\u0131rm\u0131z\u0131 Xa\u00e7 Komit\u0259sinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 15.00-dan 20.00-d\u0259k d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda qalm\u0131\u015f h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n\u0131n meyitl\u0259rinin g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si prosesinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>9 aprel <\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>Aprel ay\u0131n\u0131n 9-da Bak\u0131 vaxt\u0131 il\u0259 saat 16.00-dan 19.00-d\u0259k c\u0259bh\u0259 x\u0259ttinin m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 AT\u018fT n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri v\u0259 Beyn\u0259lxalq Q\u0131rm\u0131z\u0131 Xa\u00e7 Komit\u0259sinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u0259sas\u0259n h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n meyitl\u0259rinin d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259c\u0259k.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>14 aprel 2016 il<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>C\u0259bh\u0259 boyu d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131na dair \u0259ld\u0259 olunan raz\u0131la\u015fmaya baxmayaraq Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin b\u00f6lm\u0259l\u0259ri yenid\u0259n v\u0259ziyy\u0259ti g\u0259rginl\u0259\u015fdirm\u0259kd\u0259 davam edir.Qo\u015funlar\u0131n t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 aprelin 14-d\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nin n\u00f6vb\u0259ti t\u0259xribat\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alark\u0259n Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin m\u00fcdd\u0259td\u0259n art\u0131q h\u0259qiqi h\u0259rbi xidm\u0259t h\u0259rbi qulluq\u00e7usu ki\u00e7ik \u00e7avu\u015f \u018fhm\u0259dov R\u00fcst\u0259m Oruc o\u011flu \u015f\u0259hid olub.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>15 aprel 2016 il<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin Beyn\u0259lxalq H\u0259rbi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u0130dar\u0259sind\u0259 NATO-nun C\u0259nubi Qafqaz \u00fczr\u0259 \u018flaq\u0259l\u0259ndirici Ofisinin r\u0259hb\u0259ri c\u0259nab Vilyam Lahu \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Aprelin 1-d\u0259n 7-d\u0259k qo\u015funlar\u0131n t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na qar\u015f\u0131 erm\u0259ni b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin t\u0259xribat f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri&#8221;n\u0259 dair brifinq verilib.<br \/>\nBrifinqd\u0259 erm\u0259ni b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycan\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rini a\u011f\u0131r silahlardan arams\u0131z at\u0259\u015f\u0259 tutmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yerli infrastruktura d\u0259ymi\u015f ziyan, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fclki \u0259hali aras\u0131nda \u00f6l\u0259n v\u0259 yaralananlar bar\u0259d\u0259 faktlar \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015f m\u0259lumatlar t\u0259qdim edilib.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>19 aprel 2016 il<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>C\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizin m\u00f6vqel\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 u\u00e7u\u015flar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259r\u0259n Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259xsus &#8220;X-55&#8221; tipli pilotsuz u\u00e7u\u015f aparat\u0131 (PUA) b\u00f6lm\u0259l\u0259rimiz t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilib.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><strong>Minsk Qrupu<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u00fclh yolu il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar vasit\u0259si il\u0259 h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f qurumdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_mart\">24 mart\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helsinki\">Helsinkid<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya Federasiyas\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarus\">Belarus<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Finlandiya\">Finlandiya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7\">\u0130sve\u00e7<\/a>\u00a0qrupun \u00fczvl\u0259ridir.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in Minsk qrupunun amerikal\u0131 h\u0259ms\u0259dri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ceyms_Uorlik&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ceyms Uorlik<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ilin dekabr\u0131ndan onun \u00fc\u00e7 \u2013 Rusiya, AB\u015e v\u0259 Fransa h\u0259ms\u0259drl\u0259ri var. Qrupun \u0259sas v\u0259zif\u0259si Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 bilavasit\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259kdir. Bu g\u00fcn\u0259 kimi AT\u018fT-in Minsk Qrupunun f\u0259aliyy\u0259ti he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT-in_Minsk_qrupu#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><\/p>\n<p><strong>\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 (NATO) (ing. North Atlantic Treaty Organization, fr. Organisation du Trait\u00e9 de l&#8217;Atlantique Nord)<\/strong>&#8211; 4 aprel 1949-cu ild\u0259 qurulmu\u015f h\u0259rbi ittifaq.<\/p>\n<p>NATO \u00a0s\u00fclh\u00fcn qorunmas\u0131n\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sini siyasi h\u0259mr\u0259ylik yolu il\u0259 t\u0259min ed\u0259n v\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f ist\u0259nil\u0259n aqressiya formalar\u0131n\u0131n d\u0259f edilm\u0259sini, laz\u0131m g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 h\u0259rbi g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin alyans\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 d\u0259 \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri Avroatlantik m\u0259kana inteqrasiyad\u0131r. \u00d6lk\u0259 1994-c\u00fc ild\u0259n NATO-nun &#8220;S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q&#8221;, 2004-c\u00fc ild\u0259n is\u0259 &#8220;F\u0259rdi t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q&#8221; proqramlar\u0131na qo\u015fulub, \u00a01999-cu ild\u0259 NATO PA-ya m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i, 2002-ci ild\u0259n is\u0259 assosiativ \u00fczv q\u0259bul edilib. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Kosovo, \u0130raq v\u0259 \u018ffqan\u0131standa s\u00fclhm\u0259raml\u0131 qo\u015funlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 i\u015ftirak edir.<\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td><strong>N\u00f6v\u00fc<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C9%99rbi_ittifaq&amp;action=edit&amp;redlink=1\">H\u0259rbi ittifaq<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>Yaranma tarixi<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_aprel\">4 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1949\">1949<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>R\u0259smi dili<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">\u0130ngilis<\/a><br \/>\n<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Frans%C4%B1z_dili\">Frans\u0131z<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>M\u0259rk\u0259zi<\/strong><\/td>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4041\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-belgium-civil-svg-1.png\" alt=\"Flag of Belgium (civil).svg\" \/> \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Br%C3%BCssel\">Br\u00fcssel<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ika<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>S\u0259dri<\/strong><\/td>\n<td><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"17\" class=\"wp-image-4042\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-denmark-svg.png\" alt=\"Flag of Denmark.svg\" \/> \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Anders_Foq_Rasmussen\">Anders Foq Rasmussen<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>\u00dczvl\u0259ri<\/strong><\/td>\n<td><strong>28 \u00fczv<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>1949-cu il aprelin 4-d\u0259 Va\u015finqtonda 12 d\u00f6vl\u0259tin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u015eimali Atlantika m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131 v\u0259 NATO yarad\u0131ld\u0131. \u018fsas\u0259n AB\u015e-\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil olunan bu blok \u00f6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirib. Pol\u015fa, Macar\u0131stan, \u00c7exiya, Bolqar\u0131stan, Rum\u0131nya, Slovakiya, Sloveniya, Albaniya, Xorvatiya v\u0259 Baltik \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259rkibin\u0259 \u00fczv olub. Haz\u0131rda m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n alyansa 28 \u00f6lk\u0259 daxildir. Lakin onun ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259nb\u0259yi daha \u0259vv\u0259ll\u0259r\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r. H\u0259min \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 kommunizmd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik z\u0259man\u0259ti laz\u0131m idi. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n Q\u0259rbi Avropan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 AB\u015e-dan m\u00fcdafi\u0259 t\u0259minat\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 Va\u015finqton sazi\u015finin 5-ci madd\u0259sind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Bu h\u0259r hans\u0131 NATO \u00fczvi olan \u00f6lk\u0259y\u0259 h\u00fccum olunard\u0131sa, b\u00fct\u00fcn alyans \u00fczvl\u0259rinin k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir m\u00fcdd\u0259a idi.<\/p>\n<p>&#8220;Soyuq M\u00fcharib\u0259&#8221;nin \u0259n q\u0131z\u011f\u0131n d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 bel\u0259 NATO t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n transformasiya siyas\u0259tl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irildiyi m\u0259lumdur. 1952-ci ild\u0259 Lissabon Sammitind\u0259 q\u0259bul edil\u0259n &#8220;M\u0259hdud M\u00fcharib\u0259 Strategiyas\u0131&#8221; v\u0259 ya 1954-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edil\u0259n &#8220;K\u00fctl\u0259vi Z\u0259rb\u0259 Strategiyas\u0131&#8221;, el\u0259c\u0259 d\u0259 1967-ci ild\u0259n etibar\u0259n t\u0259tbiq olunan &#8220;Elastiki Z\u0259rb\u0259 Strategiyas\u0131&#8221; kimi s\u0259n\u0259dl\u0259r NATO-nun h\u0259r d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun d\u0259yi\u015fm\u0259 trendinin g\u00f6st\u0259ricisidir. &#8220;Soyuq M\u00fcharib\u0259&#8221; d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 strateji s\u0259n\u0259dl\u0259rin q\u0259bulu v\u0259 icra edilm\u0259si daha \u00e7ox t\u0259\u015fkilat\u0131n texniki-h\u0259rbi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 i\u015far\u0259 edirdi. Soyuq M\u00fcharib\u0259nin ba\u015fa \u00e7atmas\u0131ndan sonra \u015eimali Atlantika Alyans\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 texniki-h\u0259rbi sah\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, siyasi-konseptual bazada da m\u00fc\u0259yy\u0259n transformasiya meyll\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p><strong>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT<\/strong>(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>United Nations Organization, UNO<\/em>) \u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatdir. Haz\u0131rda 193 \u00f6lk\u0259 bu t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vatikan\">Vatikan<\/a>\u00a0BMT-nin \u00fczv\u00fc deyil.<\/p>\n<p>BMT-nin q\u0259rargah\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-York<\/a>\u015f\u0259h\u0259rind\u0259dir. \u018fsas v\u0259zif\u0259si beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fc v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi qorumaq v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259k, d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259kdir.<\/p>\n<p>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind<\/a>\u0259n sonra, beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, mill\u0259tl\u0259r aras\u0131nda dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 sosial t\u0259r\u0259qiyy\u0259 yard\u0131m, insan h\u0259yat\u0131n\u0131n v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>BMT-nin Nizamnam\u0259si\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_iyun\">26 iyunda<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/San-Fransisko\">San-Fransisko<\/a>\u00a0konfrans\u0131nda 50 d\u00f6vl\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n imzaland\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi.<\/p>\n<p>BMT-nin \u0259sas orqanlar\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_Ba%C5%9F_M%C9%99clisi\">BMT Ba\u015f M\u0259clisi<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131<\/a>, \u0130qtisadi v\u0259 \u0130ctimai \u015eura, Q\u0259yyumluq \u015euras\u0131, Beyn\u0259lxalq M\u0259hk\u0259m\u0259 v\u0259 Katiblikdir.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>1992-ci ild\u0259n BMT-nin \u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>\u00dczv \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00f6z aralar\u0131nda BMT-nin Nizamnam\u0259sinin &#8211; onlar\u0131n d\u00fcnya birliyinin \u00fczvl\u0259ri kimi h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259nin prinsipl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nirl\u0259r.<\/p>\n<p>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qurumlardan ibar\u0259tdir:<\/p>\n<ul>\n<li>Alt\u0131 \u0259sas orqandan ibar\u0259t olan BMT-nin \u00f6z\u00fc: Ba\u015f Assambleya, T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131, \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015eura, Hamilik \u015euras\u0131, Beyn\u0259lxalq M\u0259hk\u0259m\u0259 v\u0259 Katiblik.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Niderland\">Niderland<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Haaqa\">Haaqa<\/a>\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Beyn\u0259lxalq M\u0259hk\u0259m\u0259d\u0259n ba\u015fqa, dig\u0259r qurumlar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-Yorkda<\/a>, BMT-nin M\u0259rk\u0259zi idar\u0259l\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015firl\u0259r.<\/li>\n<li>BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UNESCO\">UNESCO<\/a>), BMT-nin U\u015faq Fondu (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UNICEF\">UNICEF<\/a>), BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=BMT%C4%B0P&amp;action=edit&amp;redlink=1\">BMT\u0130P<\/a>) v\u0259 BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMTQAK\">BMTQAK<\/a>) kimi inki\u015faf, humanitar yard\u0131m v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si sah\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n ixtisasla\u015fm\u0131\u015f t\u0259\u015fkilatlar.<\/li>\n<\/ul>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td><strong>N\u00f6v\u00fc<\/strong><\/td>\n<td>Beyn\u0259lxalq<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>Yaranma tarixi<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_iyun\">26 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>Qeydiyyat tarixi<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a><\/td>\n<td>2 mart<\/td>\n<td>1992<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>R\u0259smi dili<\/strong><\/td>\n<td>\u0259r\u0259b, \u00e7in, ingilis, frans\u0131z, rus, ispan<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td><strong>M\u0259rk\u0259zi<\/strong><\/td>\n<td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York_(%C5%9F%C9%99h%C9%99r)\">Nyu-York<\/a>,\u00a0 <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"12\" class=\"wp-image-4043\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-united-states-svg.png\" alt=\"Flag of the United States.svg\" \/> \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<h2>M\u0259qs\u0259dl\u0259ri<\/h2>\n<ul>\n<li>m\u00fcn\u0430qi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh y\u043elu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259si v\u0259 k\u043ell\u0435ktiv t\u0259dbirl\u0259r q\u0259bul \u0435tm\u0259kl\u0259 b\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin q\u043erunub s\u0430\u0445l\u0430nm\u0430s\u0131;<\/li>\n<li>\u0445\u0430lq\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk\u0435tm\u0259k v\u0259 b\u0259r\u0430b\u0259rlik prinsipin\u0259 h\u00f6rm\u0259t \u0435tm\u0259k \u0259s\u0430s\u0131nd\u0430 \u00f6lk\u0259l\u0259r \u0430r\u0430s\u0131nd\u0430 d\u043estluq m\u00fcn\u0430sib\u0259tl\u0259rinin inki\u015f\u0430f \u0435tdirilm\u0259si;<\/li>\n<li>b\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq hum\u0430nit\u0430r, m\u0259d\u0259ni, s\u043esi\u0430l, iqtis\u0430di \u0445\u0430r\u0430kt\u0435rli pr\u043ebl\u0435ml\u0259rin h\u0259llind\u0259 b\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq \u0259m\u0259kd\u0430\u015fl\u0131\u011f\u0131 h\u0259y\u0430t\u0430 k\u0435\u00e7irm\u0259k, b\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq iqtis\u0430di t\u0259\u015fkil\u0430tl\u0430r b\u00fct\u00fcn ins\u0430nl\u0430r\u0430 h\u0435\u00e7 bir f\u0259rq q\u043eym\u0430d\u0430n \u0430z\u0430dl\u0131q, ins\u0430n h\u00fcquql\u0430r\u0131n\u0430 h\u00f6rm\u0259t v\u0259 \u043enun g\u0435ni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si;<\/li>\n<li>m\u00fc\u0445t\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rin r\u0430z\u0131l\u0430\u015fm\u0430s\u0131 \u00fczr\u0259; bu m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 \u00e7\u0430tm\u0430\u011f\u0430 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f m\u0259rk\u0259zi \u043erq\u0430n\u0131n funksiy\u0430l\u0430r\u0131n\u0131n y\u0435rin\u0259 y\u0435tirilm\u0259si.<\/li>\n<\/ul>\n<p>D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 bildirib ki, 70 il \u0259vv\u0259l Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qil olsayd\u0131, bu g\u00fcn daha z\u0259ngin \u00f6lk\u0259 olard\u0131: \u201cEnerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyimiz, \u00f6z s\u0259rv\u0259tl\u0259rimiz\u0259 arxalanma\u011f\u0131m\u0131z iqtisadi inki\u015faf\u0131m\u0131z\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan co\u011frafi m\u00f6vqeyind\u0259n yararlan\u0131r, n\u0259qliyyat m\u0259rk\u0259zidir. X\u0259z\u0259rd\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck &#8211; 25 milyon ton y\u00fck q\u0259bul etm\u0259k qabiliyy\u0259tin\u0259 malik<a href=\"http:\/\/matbuat.az\/news\/search?q=liman\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">liman<\/a>\u00a0tikilir. Bak\u0131-Tiflis-Qars d\u0259miryolu x\u0259tti d\u0259mir \u201c\u0130p\u0259k Yolu\u201d olacaq\u201d.<\/p>\n<p>Prezident onu da bildirib ki,\u00a0\u00a0bildirib ki, Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.apa.az\/tag\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131nda beyn\u0259lxalq h\u00fcquq v\u0259 \u0259dal\u0259ti qoruyub: \u201cDostlar\u0131m\u0131z v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n say\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan u\u011furlu enerji siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u00fcb. Bizim n\u0259h\u0259ng s\u0259rv\u0259tl\u0259rimiz olsa da, s\u0259rmay\u0259y\u0259, infrastruktura ehtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n a\u00e7\u0131q d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 borular \u00e7\u0259km\u0259li idik. Biz tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizini Aral\u0131q v\u0259 Qara d\u0259nizl\u0259 birl\u0259\u015fdirdik, Az\u0259rbaycan enerji x\u0259rit\u0259sini ilk d\u0259f\u0259 d\u0259yi\u015fdirdi\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Prezident b\u0259yan edib ki, enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bu g\u00fcn t\u0259bii qaz s\u0259rv\u0259tl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 Az\u0259rbaycan bu prosesd\u0259 apar\u0131c\u0131 \u00f6lk\u0259dir: \u201cBiz TANAR v\u0259 TAP-\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 olmu\u015fuq. C\u0259nub Qaz D\u0259hlizi \u0259n b\u00f6y\u00fck infrastruktur layih\u0259sidir, 45 milyard dollar t\u0259l\u0259b olunur. C\u0259nub Qaz D\u0259hlizinin in\u015fas\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131qdan sonra 100 il Avropan\u0131n, qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n enerji t\u0259chizat\u00e7\u0131s\u0131 olaca\u011f\u0131q. Siyas\u0259timiz regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259\u015fviqin\u0259 y\u00f6n\u0259lib. Biz qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 prinsipl\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck veririk. Biz he\u00e7 vaxt enerji resurslar\u0131m\u0131zdan t\u0259zyiq vasit\u0259si kimi istifad\u0259 etm\u0259mi\u015fik, tranzit v\u0259 istehlak\u00e7\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fik\u201d.<\/p>\n<p>\u00c7OXT\u018fR\u018fFL\u0130 \u018fM\u018fKDA\u015eLIQ V\u018f M\u00dcNAS\u0130B\u018fTL\u018fR<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan regional v\u0259 qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq arenada \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 geni\u015fl\u0259ndir\u0259r\u0259k v\u0259 d\u0259rinl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131, Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, Avropa \u015euras\u0131, \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131, M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi v\u0259 \u00e7oxlu sayda dig\u0259r t\u0259\u015fkilatlara \u00fczv olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 h\u0259m\u00e7inin GUAM regional qrupunun t\u0259sis\u00e7il\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; BMT<\/strong><br \/>\nBel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 onun 1992-ci ild\u0259n \u00fczv oldu\u011fu BMT-y\u0259 m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259tli universal beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat kimi yana\u015f\u0131l\u0131r. Yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n BMT T\u015e-n\u0131n Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair q\u0259tnam\u0259l\u0259ril\u0259 yana\u015f\u0131, BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n x\u0259ttil\u0259 Az\u0259rbaycan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rinin a\u011f\u0131r \u015f\u0259raitinin qism\u0259n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f yard\u0131m\u0131n\u0131 da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Az\u0259rbaycan-BMT m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259y\u0259 m\u00fcxt\u0259lif layih\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yard\u0131m g\u00f6st\u0259r\u0259n BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131n\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 m\u00fch\u00fcm rolu da misal g\u0259tirm\u0259k olar. Bundan \u0259lav\u0259, UNESCO, UN\u0130CEF v\u0259 BMT-nin dig\u0259r x\u00fcsusil\u0259\u015fdirilmi\u015f t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; \u0130KT<\/strong><br \/>\n1991-ci ild\u0259 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv olduqdan sonra Az\u0259rbaycan bu t\u0259\u015fkilat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131ya \u00e7evrilmi\u015f v\u0259 \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 m\u00fch\u00fcm \u00f6n\u0259m k\u0259sb ed\u0259n m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 Erm\u0259nistan\u0131 t\u0259cav\u00fczkar qismind\u0259 tan\u0131yan v\u0259 pisl\u0259y\u0259n ilk beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatd\u0131r. \u0130KT-n\u0131n bu h\u0259yat \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 dair ayd\u0131n v\u0259 \u0259dal\u0259tli m\u00f6vqeyi h\u0259min t\u0259\u015fkilatla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rimizin y\u00fcks\u0259l\u0259n x\u0259tl\u0259 inki\u015faf\u0131na \u0259lveri\u015fli z\u0259min yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; AT\u018fT<\/strong><br \/>\nAz\u0259rbaycan\u0131n 1992-ci ild\u0259n \u00fczv oldu\u011fu Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 Avropa qit\u0259sinin b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n yegan\u0259 t\u0259\u015fkilatd\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u0259sas s\u0259n\u0259dl\u0259ri olan AT\u018fM-in Helsinki Yekun Akt\u0131na 1992-ci, Paris Xartiyas\u0131na 1993-c\u00fc v\u0259 Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xartiyas\u0131na 1999-cu ild\u0259 qo\u015fulmu\u015fdur. Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259ll edilm\u0259sind\u0259ki roluna g\u00f6r\u0259, AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 x\u00fcsusi yer tutur. Az\u0259rbaycan AT\u018fT-l\u0259 h\u0259m\u00e7inin demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259 sah\u0259sind\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 bu sah\u0259y\u0259 se\u00e7kil\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259si, AT\u018fT-in Demokratik T\u0259sisatlar v\u0259 \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 B\u00fcrosunun x\u0259ttil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n layih\u0259l\u0259r v\u0259 s. daxildir.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; Avropa \u015euras\u0131<\/strong><br \/>\nAvropa institutlar\u0131na inteqrasiya Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tinin ba\u015fl\u0131ca prioritetl\u0259rind\u0259n biridir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Az\u0259rbaycan 2001-ci ild\u0259n \u00fczv oldu\u011fu Avropa \u015euras\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda \u00f6z milli qanunvericiliyinin y\u00fcks\u0259k beyn\u0259lxalq standartlara uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fcr. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan milli qanunvericilikl\u0259rin demokratikl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259r\u0259n A\u015e-nin Venesiya Komissiyas\u0131 il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259r qurmu\u015f, Avropa \u015euras\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca s\u0259n\u0259di say\u0131lan \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 \u018fsas Azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n Qorunmas\u0131 \u00fczr\u0259 Konvensiyas\u0131 v\u0259 onun Protokollar\u0131n\u0131 25 yanvar 2001-ci il tarixind\u0259 imzalam\u0131\u015f, 15 aprel 2002-ci ild\u0259 is\u0259 onlar\u0131 ratifikasiya etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Avropa \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu t\u0259\u015fkilat\u0131n Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair \u0259dal\u0259tli m\u00f6vqeyinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc v\u0259 m\u0259hsuldar f\u0259aliyy\u0259til\u0259 se\u00e7ilir.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; Avropa Birliyi<\/strong><br \/>\nAvropa m\u0259kan\u0131na daha s\u0131x inteqrasiyan\u0131n z\u0259ruriliyi m\u00f6vqeyind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Az\u0259rbaycan Avropa Birliyil\u0259 \u00e7ox\u015fah\u0259li qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n AB il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri TAC\u0130S, TRACECA v\u0259 s. kimi m\u00fcxt\u0259lif proqramlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 inki\u015faf etdirilir. 1996-c\u0131 ild\u0259 Az\u0259rbaycan il\u0259 Avropa Birliyi aras\u0131nda 1999-cu ild\u0259n q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q sazi\u015fi imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu sazi\u015f siyasi dialoq, demokratiyan\u0131n qurulmas\u0131na k\u00f6m\u0259k, el\u0259c\u0259 d\u0259 iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 s\u0259rmay\u0259l\u0259rin qoyulu\u015funu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. 2004-c\u00fc ild\u0259 Avropa Birliyinin \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sil\u0259 Az\u0259rbaycan C\u0259nubi Qafqaz \u00f6lk\u0259si olaraq, &#8220;Geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015f Avropa&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 AB-nin &#8220;Yeni qon\u015fuluq siyas\u0259ti&#8221;n\u0259 daxil edilmi\u015fdir. Bu is\u0259 \u00f6lk\u0259mizin Avropa Birliyil\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 daha da inki\u015faf etdir\u0259r\u0259k yeni keyfiyy\u0259t m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 qald\u0131rmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min yarad\u0131r.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; NATO<\/strong><br \/>\nAz\u0259rbaycan\u0131n Avro-Atlantika m\u0259kan\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin ba\u015fl\u0131ca elementl\u0259rind\u0259n olan NATO il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00f6lk\u0259miz &#8220;S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q&#8221; proqram\u0131na el\u0259 onun t\u0259qdim edildiyi 1994-c\u00fc ild\u0259 ilk qo\u015fulanlardan olmaqla, Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131nda \u00f6z yerini tutmu\u015fdur. O d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n alyansla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 u\u011furla inki\u015faf etm\u0259kd\u0259dir. Planla\u015fd\u0131rma v\u0259 analiz prosesi v\u0259 F\u0259rdi T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q Proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259rinin NATO-nun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Kosovodak\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlarda i\u015ftirak\u0131n\u0131 buna bariz n\u00fcmun\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; Antiterror koalisiyas\u0131<\/strong><br \/>\nH\u0259m nisb\u0259t\u0259n yax\u0131n olmayan tarixd\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259ni terror\u00e7ulu\u011fu timsal\u0131nda bu b\u0259lan\u0131n n\u0259 oldu\u011funu tam d\u0259rk ed\u0259n Az\u0259rbaycan 2001-ci il sentyabr ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259n AB\u015e-\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi beyn\u0259lxalq antiterror koalisiyas\u0131n\u0131n f\u0259al \u00fczv\u00fc olaraq, terror\u00e7ulu\u011fun qlobal t\u0259hdidl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259 ki, az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131lar \u018ffqan\u0131stan v\u0259 \u0130raqda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlara qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; GUAM<\/strong><br \/>\nG\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan v\u0259 Moldovadan ibar\u0259t 1997-ci ild\u0259 GUAM \u015f\u0259klind\u0259 yaranm\u0131\u015f, 1999-cu ild\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n daxil olmas\u0131 il\u0259 is\u0259 \u00d6GUAM-a \u00e7evrilmi\u015f bu trans-regional qrupun t\u0259sis\u00e7il\u0259rd\u0259n biri olaraq, Az\u0259rbaycan h\u0259min qurumun vasit\u0259sil\u0259 h\u0259m \u00f6z\u00fc, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn vacib \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 s\u0259yl\u0259rin birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. Bu, siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sind\u0259 v\u0259 separatizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t, s\u00fclh\u00fc t\u0259minetm\u0259 sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz n\u0259qliyyat d\u0259hlizl\u0259rinin inki\u015faf\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, Avropa v\u0259 trans-Atlantika qurumlar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t, iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q kimi istiqam\u0259tl\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259r\u0259k, \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u00f6lg\u0259nin t\u0259r\u0259qqisin\u0259 \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verir.<\/p>\n<p>\uf0b7 <strong>Az\u0259rbaycan &#8211; MDB<\/strong><br \/>\n1993-c\u00fc ild\u0259n MDB-nin \u00fczv\u00fc olan Az\u0259rbaycan bu t\u0259\u015fkilat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k v\u0259 mehriban qon\u015fuluq zonas\u0131 yaratmaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. MDB h\u0259m\u00e7inin \u0259traf m\u00fchitin qorunmas\u0131, elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, el\u0259c\u0259 d\u0259 qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131<\/p>\n<ul>\n<li>Turan turk birliyi<\/li>\n<\/ul>\n<p>1990 y\u0131l\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Sovyet_Sosyalist_Cumhuriyetler_Birli%C4%9Fi\">Sovyetler Birli\u011fi<\/a>&#8216;nin da\u011f\u0131lmas\u0131yla\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Kazakistan\">Kazakistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkmenistan\">T\u00fcrkmenistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/K%C4%B1rg%C4%B1zistan\">K\u0131rg\u0131zistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zbekistan\">\u00d6zbekistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Azerbaycan\">Azerbaycan<\/a>\u00a0Cumhuriyetleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. SSCB&#8217;nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra 30.10.1992 y\u0131l\u0131nda ilk defa biraraya gelen T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan 6 devlet lideri, ortak bir siyasal platformda bulu\u015fmu\u015ftur. \u0130lk zirve T\u00fcrk devletleri aras\u0131nda siyasi, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nde ili\u015fkilerin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 ve sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ekseninde ge\u00e7mi\u015ftir. T\u00fcrk tarihinin-k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ortak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00f6r\u00fc\u015f bildirilmi\u015ftir.\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Kazakistan\">Kazakistan<\/a>\u00a0Cumhurba\u015fkan\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nursultan_Nazarbayev\">Nursultan Nazarbayev<\/a>&#8216;in ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilan\u0131ndan sonra bu zirvede\u00a0<a href=\"http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbul<\/a>&#8216;da yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma, T\u00fcrk Cumhuriyetleri&#8217;nin bu beklentisini ve gelece\u011fe y\u00f6nelik umutlar\u0131n\u0131 yans\u0131tmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir:<\/p>\n<p><em>\u201cAncak bahar sellerini ne kadar engellemeye, \u00f6n\u00fcne bentler \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsan\u0131z \u00e7al\u0131\u015f\u0131n, su yine de kendi yolunu a\u00e7acakt\u0131r. \u0130\u015fte tarih nehri ile de ayn\u0131s\u0131 olmu\u015f ve \u2018so\u011fuk sava\u015f&#8217; engelini y\u0131kan tarih insanl\u0131k kanunlar\u0131yla belirlenen esas yata\u011f\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr&#8230;Halklar\u0131m\u0131z aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 anlay\u0131\u015f ve g\u00fcven duygusu olu\u015ftu. Dostluk etkili bir i\u015fbirli\u011finin en g\u00fcvenilir garantisidir. Bu durum bizi umutland\u0131r\u0131yor.\u201d<\/em><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan-\u0130ran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri<\/strong>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0da\u011f\u0131landan sonra r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0aras\u0131nda ilk diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259r quruldu. Az\u0259rbaycan-\u0130ran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri d\u0259rin tarixi k\u00f6kl\u0259r\u0259 malikdir. Bu xalqlar \u0259srl\u0259r boyu b\u0259rab\u0259r ya\u015fay\u0131blar. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131n\u0131n 765 km. uzunlu\u011funda s\u0259rh\u0259di var. \u0130ran Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini T\u00fcrkiy\u0259,Ruminiya,Pakistan,\u0130sve\u00e7r\u0259d\u0259n sonra taniyan 5 ci \u00f6lk\u0259 olub.Az\u0259rbaycanin Tehranda v\u0259 T\u0259brizd\u0259 s\u0259firliyi vardir. \u00a0\u0130ran Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sind\u0259 vasit\u0259\u00e7ilik edib. Bu vasit\u0259\u00e7ilik Rusiyanin \u0130ranin regionda nufuzuna z\u0259rb\u0259 vurmagina gor\u0259 (Tehranda dani\u015fiqlar zamani Rusiya h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin kom\u0259yi il\u0259 Erm\u0259nistanin \u015eu\u015fani i\u015f\u011fal etm\u0259si) v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li al\u0131nmay\u0131b. Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259l\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin Nax\u00e7\u0131van d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1990-1993) \u00a0Erm\u0259nistan\u0131n Nax\u00e7\u0131van\u0131 blokadada saxlad\u0131\u011f\u0131 zaman \u0130rana s\u0259f\u0259r etmi\u015f v\u0259 \u0130ran\u0131n Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131na m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rd\u0259 yard\u0131m\u0131, t\u0259r\u0259fl\u0259rin \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan sazi\u015fl\u0259r imzalan\u0131b. \u00a01992-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda Xalq C\u0259bh\u0259si h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra Az\u0259rbaycan-\u0130ran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 f\u0259rqli m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015flay\u0131b. Bu d\u00f6vr (1992-1993) t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda g\u0259rginlik m\u0259rh\u0259l\u0259si hesab olunur. 1993-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyevin<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra \u0130ranla qon\u015fuluq v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q siyas\u0259ti yeridilib v\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r g\u0259rgin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r normalla\u015fma\u011fa v\u0259 inki\u015faf etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0qo\u015funlar\u0131nin Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ranla<\/a>\u00a0h\u0259ms\u0259rh\u0259d\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan_rayonu\">Z\u0259ngilan rayonunu<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal etm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 rayonu t\u0259rk ed\u0259n 30 mind\u0259n \u00e7ox \u0259hali \u0130ran\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz_%C3%A7ay%C4%B1\">Araz \u00e7ay\u0131n<\/a>\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k bu \u00f6lk\u0259nin \u0259razisind\u0259n Az\u0259rbaycana g\u0259lib. \u0130KT-nin \u0130ran prezidenti M\u0259h\u0259mm\u0259d Xat\u0259minin s\u0259drlik etdiyi\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehran<\/a>\u00a0konfrans\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q ittiham ed\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul olunub.H\u0259m\u00e7inin \u0130ran Qizil Aypara C\u0259miyy\u0259ti 1 milyondan \u00e7ox qa\u00e7qinimiza humanitar yardimlar ed\u0259r\u0259k \u00e7ad\u0131r \u015f\u0259h\u0259rcikl\u0259ri il\u0259 t\u0259min edib.Az\u0259rbaycan- \u0130ran r\u0259smil\u0259ri muxt\u0259lif vaxtlarda qar\u015f\u0131l\u0131qli s\u0259f\u0259rl\u0259rd\u0259 olub. 2005-ci ilin yanvar\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev \u0130rana s\u0259f\u0259r edib. 2005-ci ilin dekabr\u0131nda \u0130ran prezidenti\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mahmud_%C6%8Fhm%C9%99dinejad\">Mahmud \u018fhm\u0259dinejad<\/a>\u00a0\u0130randan Nax\u00e7\u0131vana \u00e7\u0259kilmi\u015f qaz k\u0259m\u0259rinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn muxtar respublikaya g\u0259lib. Prezident \u0130lham \u018fliyev 2005-ci ilin sonu v\u0259 2006-c\u0131 il \u0259rzind\u0259 beyn\u0259lxalq miqyasda k\u0259skinl\u0259\u015f\u0259n n\u00fcv\u0259 enerjisi m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcsahib\u0259l\u0259rind\u0259 \u0130rana qar\u015f\u0131 sanksiya t\u0259tbiq edilm\u0259sinin \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirib. 9 aprel 2014-c\u00fc il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131na \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zamani \u201cOrdubad\u201d v\u0259 \u201cMarazad\u201d Su Elektrik stansiyalar\u0131n\u0131n tikintisi v\u0259 istismar\u0131 haqq\u0131nda Sazi\u015f\u201d imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nAz\u0259rbaycan-\u0130ran ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi var. 1992-ci ild\u0259n indiy\u0259d\u0259k iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda imzalanan y\u00fcz\u0259 yax\u0131n s\u0259n\u0259din \u0259ks\u0259riyy\u0259ti iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. \u0130ran Az\u0259rbaycan\u0131n neft-qaz v\u0259 neft-kimya s\u0259nayesind\u0259, bu m\u0259hsullar\u0131n ixrac\u0131nda, s\u0259rmay\u0259 qoyulu\u015funda maraql\u0131d\u0131r. &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; \u00fczr\u0259 hasilat\u0131n pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc sazi\u015find\u0259 \u0130ran\u0131n NICO \u015firk\u0259ti 10 faiz paya malikdir. Ticar\u0259t, energetika, s\u0259naye, tranzit v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda m\u00f6vcud iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r bir-birini tamamlay\u0131r.<br \/>\n&#8220;\u015eimal-C\u0259nub&#8221; beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat d\u0259hlizi haqq\u0131nda Raz\u0131la\u015fma\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Rusiya Federasiyas\u0131<\/a>, \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hindistan\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Hindistan<\/a>\u00a0aras\u0131nda 2000-ci il sentyabr\u0131n 12-d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sankt-Peterburq\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Sankt-Peterburq<\/a>\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u011flan\u0131b. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n &#8220;\u015eimal-C\u0259nub Beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat d\u0259hlizi haqq\u0131nda&#8221; Sazi\u015f&#8221;\u0259 qo\u015fulub. &#8220;\u015eimal-C\u0259nub&#8221; beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat d\u0259hlizi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin, Rusiyan\u0131n, Orta Asiya v\u0259 Qafqaz regionlar\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran_k%C3%B6rf%C9%99zi\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Fars k\u00f6rf\u0259zi<\/a>\u00a0v\u0259 Hindistana \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na, X\u0259z\u0259ryan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qara_d%C9%99niz\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Qara d\u0259niz<\/a>\u00a0limanlar\u0131 il\u0259 ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rinin intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaradacaq. Beyn\u0259lxalq d\u0259mir yolu x\u0259tti say\u0131lan \u015eimal-C\u0259nub d\u0259mir yol d\u0259hlizi b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. \u00c7\u00fcnki \u0130ran\u0131n d\u0259mir yolu x\u0259ttl\u0259rinin Az\u0259rbaycan \u015f\u0259b\u0259k\u0259sin\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 Hindistandan \u015eimali Avropadak\u0131 Helsinki liman\u0131nad\u0259k olan 5200 kilometrlik d\u0259mir yolu qov\u015fa\u011f\u0131 bir-birin\u0259 qo\u015fulacaq. Bu d\u0259mir yolunun in\u015fas\u0131 il\u0259 y\u00fck da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n m\u00fcdd\u0259ti 45 g\u00fcnd\u0259n 20 g\u00fcn\u0259 d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k v\u0259 da\u015f\u0131nma m\u0259saf\u0259si t\u0259xmin\u0259n 3000 kilometr q\u0131salacaq. Odur ki, bu layih\u0259 d\u0259mir yolu il\u0259 y\u00fck da\u015f\u0131malar\u0131 sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck hadis\u0259 olacaq. Q\u0259zvin-R\u0259\u015ft-\u018fnz\u0259li-Astara d\u0259mir yolu x\u0259ttinin Az\u0259rbaycan\u0131n d\u0259mir yolu \u015f\u0259b\u0259k\u0259sin\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u0130randa v\u0259 Az\u0259rbaycanda ticar\u0259tin inki\u015faf\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k. \u0130ran v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda y\u00fck da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n h\u0259cmi 10 d\u0259f\u0259 artacaq. Haz\u0131rda y\u00fck da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n h\u0259cmi 500 min tondursa, iki \u00f6lk\u0259nin d\u0259mir yolu x\u0259ttl\u0259rinin birl\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 h\u0259cm ild\u0259 5 milyon tona y\u00fcks\u0259l\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda \u0130ranla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda illik ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi 500 milyon dollar t\u0259\u015fkil edir. \u0130ki \u00f6lk\u0259nin d\u0259mir yolu x\u0259ttl\u0259rinin birl\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 bu r\u0259q\u0259min ild\u0259 2 milyard dollara \u00e7ataca\u011f\u0131 g\u00f6zl\u0259nilir.<\/p>\n<p><strong>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT<\/strong>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>United Nations Organization, UNO<\/em>) \u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatdir. Hal-haz\u0131rda 193 \u00f6lk\u0259 bu t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vatikan\">Vatikan<\/a>\u00a0BMT-nin \u00fczv\u00fc deyil.<\/p>\n<p>BMT-nin q\u0259rargah\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-York<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259dir. \u018fsas v\u0259zif\u0259si beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fc v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi qorumaq v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259k, d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259kdir.<\/p>\n<p>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind<\/a>\u0259n sonra, beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, mill\u0259tl\u0259r aras\u0131nda dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 sosial t\u0259r\u0259qiyy\u0259 yard\u0131m, insan h\u0259yat\u0131n\u0131n v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>BMT-nin Nizamnam\u0259si 1945-ci il iyunun 26-da San-Fransisko konfrans\u0131nda 50 d\u00f6vl\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n imzaland\u0131 v\u0259 1945-ci il oktyabr\u0131n 24-d\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi.<\/p>\n<p>Alt\u0131 \u0259sas orqandan ibar\u0259t olan BMT-nin \u00f6z\u00fc: Ba\u015f Assambleya, T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131, \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015eura, Hamilik \u015euras\u0131, Beyn\u0259lxalq M\u0259hk\u0259m\u0259 v\u0259 Katiblik.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Niderland\">Niderland<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Haaqa\">Haaqa<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Beyn\u0259lxalq M\u0259hk\u0259m\u0259d\u0259n ba\u015fqa, dig\u0259r qurumlar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-Yorkda<\/a>, BMT-nin M\u0259rk\u0259zi idar\u0259l\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015firl\u0259r.<\/p>\n<p>BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UNESCO\">UNESCO<\/a>), BMT-nin U\u015faq Fondu (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UNICEF\">UNICEF<\/a>), BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=BMT%C4%B0P&amp;action=edit&amp;redlink=1\">BMT\u0130P<\/a>) v\u0259 BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMTQAK\">BMTQAK<\/a>) kimi inki\u015faf, humanitar yard\u0131m v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si sah\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n ixtisasla\u015fm\u0131\u015f t\u0259\u015fkilatlar.<\/p>\n<p>Prinsipleri:<\/p>\n<ul>\n<li>Onun b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rinin b\u0259r\u0430b\u0259rliyi;<\/li>\n<li>B\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq m\u00fcn\u0430sib\u0259tl\u0259rin s\u00fclh v\u0430sit\u0259si il\u0259 h\u0259ll \u0435dilm\u0259si;<\/li>\n<li>B\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq m\u00fcn\u0430sib\u0259tl\u0259rd\u0259 bir \u00f6lk\u0259nin dig\u0259r \u00f6lk\u0259y\u0259 g\u00fcc t\u0259tbiq \u0435tm\u0259sind\u0259n imtin\u0430 \u0435tm\u0259k;<\/li>\n<li>B\u0435yn\u0259l\u0445\u0430lq s\u00fclh\u00fc v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min \u0435tm\u0259k;<\/li>\n<li>BMT-nin \u00fczv\u00fc \u043elm\u0430y\u0430n d\u00f6vl\u0259t BMT-nin prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u043el\u0430r\u0430q l\u0430z\u0131m g\u0259l\u0259rs\u0259 h\u0259r \u015f\u0435yi t\u0259min \u0435tm\u0259lidir;<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin d\u0430\u0445ili i\u015fl\u0259rin\u0259 q\u0430r\u0131\u015fm\u0430m\u0430q;<\/li>\n<li>\u0130ns\u0430nl\u0430r\u0131n \u0259s\u0430s h\u00fcquq v\u0259 \u0430z\u0430dl\u0131ql\u0430r\u0131n\u0430 h\u00f6rm\u0259t \u0435tm\u0259k;<\/li>\n<\/ul>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra yaran\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il mart\u0131n 2-d\u0259 BMT-nin \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair 822, 853, 874, 884 n\u00f6mr\u0259li q\u0259tnam\u0259l\u0259ri q\u0259bul edib. H\u0259r bir q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunub. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259sdiq ed\u0259n bu d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259rhal at\u0259\u015fk\u0259sin elan olunmas\u0131, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 v\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb.q\u0259tnam\u0259l\u0259rin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 indiy\u0259d\u0259k yerin\u0259 yetirilm\u0259yib.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra yaran\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il mart\u0131n 2-d\u0259 BMT-nin \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair 822, 853, 874, 884 n\u00f6mr\u0259li q\u0259tnam\u0259l\u0259ri q\u0259bul edib. H\u0259r bir q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunub. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259sdiq ed\u0259n bu d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259rhal at\u0259\u015fk\u0259sin elan olunmas\u0131, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 v\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb.q\u0259tnam\u0259l\u0259rin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 indiy\u0259d\u0259k yerin\u0259 yetirilm\u0259yib.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda humanitar v\u0259ziyy\u0259tin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259\u015fm\u0259si, qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n 1 milyondan ke\u00e7diyind\u0259n d\u0259rin narahatl\u0131q hissi ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131 (BA)\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7irdiyi 85-ci plenar iclas\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycanda olan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 beyn\u0259lxalq yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259 (A\/RES\/48\/114) q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ild\u0259n ba\u015flayaraq BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 &#8220;BMT v\u0259 AT\u018fT aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259) t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n i\u015fi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir. Bel\u0259 ki,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 BMT BA-n\u0131n 49-cu v\u0259 50-ci sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. O, h\u0259m\u00e7inin,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ilin sentyabr ay\u0131nda BMT-nin Minillik Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. \u00dcmummilli lider \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda qlobalizasiya m\u00f6vzusuna toxunmu\u015f v\u0259 qlobalizasiyan\u0131n m\u00fcsb\u0259t inki\u015faf\u0131, h\u0259m\u00e7inin C\u0259nubi Qafqazda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda o vaxt Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f Naziri olan c\u0259nab\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0BMT BA-n\u0131n 58-ci sessiyas\u0131nda milli sosial-iqtisadi inki\u015faf v\u0259 regional v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hdidl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n \u00fcmumi m\u00fczakir\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. \u00d6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 respublikam\u0131z\u0131n maraq dair\u0259sind\u0259 olan bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 toxunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259hz BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n prinsipial m\u00f6vqeyi say\u0259sind\u0259 2004-c\u00fc il 23 noyabrda BA-n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 v\u0259ziyy\u0259t&#8221; adll\u0131 163 n\u00f6mr\u0259li b\u0259nd daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin bir \u00e7ox x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P), BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131, BMT-nin U\u015faq Fondu, BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131, S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131, \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT-nin Qad\u0131nlar Fondu, Atom Enerjisi \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Agentlik, N\u00fcv\u0259 S\u0131naqlar\u0131n\u0131n H\u0259rt\u0259r\u0259fli Qada\u011fan olunmas\u0131 haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 s. qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan v\u0259 BMT-nin U\u015faq Fondu (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>) aras\u0131nda olan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259 qa\u00e7q\u0131n u\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259l\u0259r aras\u0131nda v\u0259ziyy\u0259tin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 b\u0259rq\u0259rar olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>-in \u0130cra Hey\u0259tinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni aqressiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda 1 milyon qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r m\u00f6vcuddur.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259n b\u0259ri Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR) il\u0259 birg\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti davam etdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin vacibliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNESKO) il\u0259 geni\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n YUNESKO n\u0259zdind\u0259 Milli Komissiyas\u0131 t\u0259sis edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif nazirlik v\u0259 qurumlar\u0131 BMT sistemind\u0259 olan m\u00fcvafiq qurumlarla s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r (m\u0259s: Az\u0259rbaycan S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyi v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin m\u00fcvafiq orqan v\u0259 qurumlar\u0131na \u00f6z namiz\u0259dl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259, bu orqanlara se\u00e7kil\u0259rd\u0259 aktiv i\u015ftirak edir. \u018fvv\u0259l qeyd edildiyi kimi, Az\u0259rbaycan UN\u0130CEF-in \u0130cra Hey\u0259tinin 1995-1997, 1998-2000-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259, Qad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n 2000-2002-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 v\u0259 BMT-nin Davaml\u0131 \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 Komissiyas\u0131n\u0131n 2002-2004-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n iki illiy\u0259 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>) qeyri-daimi \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na iki illiy\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 17 raundluq s\u0259sverm\u0259d\u0259n sonra se\u00e7ilmi\u015fdir. S\u0259sverm\u0259nin ilk raundu\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/21_oktyabr\">21 oktyabrda<\/a>\u00a0olmu\u015fdur. H\u0259min s\u0259sverm\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a074, r\u0259qibl\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a067,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Macar%C4%B1stan\">Macar\u0131stan<\/a>\u00a0is\u0259 54 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Ancaq yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn (129 s\u0259s)\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanla<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0n\u00f6vb\u0259ti raunda qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130kinci raundda is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a097,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0is\u0259 90 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Yet\u0259rsay yen\u0259 d\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc raundda da yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan \u00fcmidini 4-c\u00fc raunda ba\u011flay\u0131b. Daha sonra s\u0259sverm\u0259 9-cu raundad\u0259k qalib m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmadan davam edib. Ax\u0131rda is\u0259 s\u0259sverm\u0259nin bazar ert\u0259si g\u00fcn\u00fc &#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0davam etdirilm\u0259si q\u0259rar\u0131na g\u0259linib.<\/p>\n<p>C\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc sonuncu raundda Az\u0259rbaycan 113-77 nisb\u0259tind\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ets\u0259 d\u0259, yet\u0259rsay (129 s\u0259s v\u0259 ya s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin 2\/3-n\u00fcn s\u0259si) olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259sverm\u0259 bazar ert\u0259sin\u0259d\u0259k &#8211; oktyabr\u0131n 24-d\u0259k t\u0259xir\u0259 sal\u0131n\u0131b.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0s\u0259sverm\u0259 yenid\u0259n ke\u00e7irilib. S\u0259h\u0259r sessiyas\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n 10-cu raund s\u0259sverm\u0259d\u0259 d\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 bo\u015f qalan 5-ci yer m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259yib.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0110,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0is\u0259 83 s\u0259s toplay\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniyan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 namiz\u0259dliyini geri g\u00f6t\u00fcrm\u0259sind\u0259n sonra yegan\u0259 namiz\u0259d kimi son s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0155 s\u0259s toplayaraq n\u00f6vb\u0259ti iki il \u0259rzind\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131nda qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck h\u00fcququ qazanm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015euraya \u00fczvl\u00fcy\u00fc\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci il yanvar ay\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda qeyri-daimi \u00fczv\u00fc kimi ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_yanvar\">4 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ild\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan may\u0131n 1-d\u0259n etibar\u0259n is\u0259 BMT T\u015e-y\u0259 s\u0259drlik etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan s\u0259drlik estafetini\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>-dan alm\u0131\u015f v\u0259 bir ay sonra &#8211; iyunun 1-d\u0259 is\u0259 s\u0259drliyi\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87in\">\u00c7in<\/a>\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259drliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 BMT T\u015e 13 a\u00e7\u0131q, 16 qapal\u0131 iclas ke\u00e7irmi\u015fdir. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 BMT T\u015e-nin 2-si\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sudan\">Sudandak<\/a>\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259, 1-i is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qvineya-Bisau\">Qvineya-Bisaudak<\/a>\u0131 h\u0259rbi \u00e7evrili\u015f\u0259 dair olmaqla 3 q\u0259tnam\u0259si; habel\u0259 m\u0259tbuat \u00fc\u00e7\u00fcn 7 b\u0259yanat\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>BMT \u0130nki\u015faf Proqram\u0131n\u0131n 2010-cu il \u0130nsan \u0130nki\u015faf\u0131 Hesabat\u0131<\/strong>\u00a0&#8211; Az\u0259rbaycan &#8220;orta insan inki\u015faf\u0131&#8221; qrupundan &#8220;y\u00fcks\u0259k insan inki\u015faf\u0131&#8221; qrupuna y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>BMT-nin ixtisasla\u015fm\u0131\u015f m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p><em>Sosial xarakterli m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r<\/em><br \/>\nBeyn\u0259lxalq \u0259m\u0259k t\u0259\u015f\u00ackilat\u0131 (B\u018fT)<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcST)<\/p>\n<p><em>Maliyy\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131<\/em><br \/>\nBeyn\u0259lxalq Valyuta Fondu (BVF)<br \/>\nBeyn\u0259lxalq Yenid\u0259n\u00acqurma v\u0259 Inki\u015faf Bank\u0131<br \/>\nBeyn\u0259lxalq Inki\u015faf Assosiasiyas\u0131 (BIA)<br \/>\nBeyn\u0259lxalq Maliyy\u0259 Korporasiyas\u0131 (BMK)<br \/>\nInvestisiya z\u0259man\u0259ti \u00fczr\u0259 \u00e7oxc\u0259h\u0259tli agent lik<br \/>\nT\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259\u015fkilatlar<br \/>\nBMT-nin \u0259rzaq v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 t\u0259\u015fkilatlar\u0131 (\u018fKTT)<br \/>\nBeyn\u0259lxalq k\u0259nd T\u0259\u00acs\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n Inki\u015faf Fondu (BKTIF)<br \/>\nM\u0259d\u0259ni v\u0259 humanitar xarakterli t\u0259\u015fkilatlar<br \/>\nIntellektual M\u00fclkiyy\u0259t \u00fczr\u0259 \u00dcmum\u00acd\u00fcn\u00acya t\u0259\u015fkilat\u0131 (IM\u00dcT)<br \/>\nM\u0259d\u0259niyy\u0259t, elm v\u0259 t\u0259hsil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNE\u00acSKO)<br \/>\nIqtisadi t\u0259\u015fkilatlar<br \/>\nS\u0259naye inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNIDO) 1Vyana (Avstriya)<br \/>\nN\u0259qliyyat v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259sind\u0259 t\u0259\u015fkilatlar<br \/>\nTelekommunikasiya \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Ittifaq (TBT)<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya Po\u00e7t Ittifaq\u0131 (\u00dcPI)<br \/>\nBeyn\u0259lxalq M\u00fclki Hava T\u0259\u015fkilat\u0131 (BMHT)<br \/>\nBeyn\u0259lxalq D\u0259niz T\u0259\u015fkilat\u0131 (BdT)<br \/>\nMeteorologiya sah\u0259sind\u0259 t\u0259\u015fkilatlar<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya Me\u00acteo\u00acrologiya T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcMT)<\/p>\n<p><strong>Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong>,\u00a0<strong>AT\u018fT<\/strong>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>Organization for Security and Co-operation in Europe<\/em>,\u00a0<em>OSCE<\/em>) \u2014<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/3_iyul\">3<\/a>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/7_iyul\">7 iyul<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1973\">1973<\/a>-c\u00fc il tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helsinki\">Helsinkid<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin m\u00fc\u015favir\u0259si il\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f prosesin davam\u0131 olaraq yaranm\u0131\u015f regional t\u0259\u015fkilat.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_iyul\">30 iyul<\/a>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_avqust\">1 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1975\">1975<\/a>-ci il tarixind\u0259 yenid\u0259n Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 Avropan\u0131n 33 d\u00f6vl\u0259tinin, h\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0v\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kanada\">Kanadan<\/a>\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t r\u0259hb\u0259rl\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Helsinki_m%C3%BCqavil%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun akt\u0131n\u0131<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Helsinki_m%C3%BCqavil%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Helsinki m\u00fcqavil\u0259si<\/a>) imzalam\u0131\u015flar. T\u0259\u015fkilat\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_yanvar\">yanvar\u0131n 1<\/a>-d\u0259k Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259si (AT\u018fM) adlanm\u0131\u015fd\u0131r (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a><em>Conference for Security and Cooperation in Europe &#8211; CSCE<\/em>). Haz\u0131rda 56 \u00fczv v\u0259 11 t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Regional_t%C9%99%C5%9Fkilat&amp;action=edit&amp;redlink=1\">regional t\u0259\u015fkilat<\/a>\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv\u00fcd\u00fcr. H\u0259min il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_mart\">mart\u0131n 24-d\u0259<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99si\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin<\/a>\u00a0s\u00fclh yolu il\u0259, dan\u0131\u015f\u0131qlar vasit\u0259si il\u0259 h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Minsk_qrupu\">AT\u018fT-in Minsk qrupu<\/a>\u00a0yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Minsk Qrupu<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u00fclh yolu il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar vasit\u0259si il\u0259 h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f qurumdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT-in<\/a>\u00a0Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_mart\">24 mart\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helsinki\">Helsinkid<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya Federasiyas\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0\u0130taliya,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarus\">Belarus<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Finlandiya\">Finlandiya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7\">\u0130sve\u00e7<\/a>\u00a0qrupun \u00fczvl\u0259ridir.<\/p>\n<p>1995-ci ilin 28 avqustundan AT\u018fT-in f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan s\u0259drinin Minsk qrupu \u00fczr\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli v\u0259zif\u0259si t\u0259sis edilmi\u015fdir. 1 yanvar 1997-ci ild\u0259n bu v\u0259zif\u0259ni Anji Kasp\u015fik (Pol\u015fa) icra edir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1997<\/a>-c\u0131 ilin yanvar\u0131n 1-d\u0259n onun \u00fc\u00e7 \u2013 Rusiya, AB\u015e v\u0259 Fransa h\u0259ms\u0259drl\u0259ri var.<\/p>\n<p>Ceums Uorlik (AB\u015e)<\/p>\n<p>Pyer Andryon (Fransa)<\/p>\n<p>\u0130qor Popov (Rusiya)<\/p>\n<p>Qrupun \u0259sas v\u0259zif\u0259si Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 bilavasit\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259kdir. Bu g\u00fcn\u0259 kimi AT\u018fT-in Minsk Qrupunun f\u0259aliyy\u0259ti he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan AT\u018fM-in (1 yanvar 1995-ci ild\u0259n AT\u018fT) \u00fczv\u00fcl\u00fcy\u00fcn\u0259 1992-ci ilin 30 yanvar\u0131nda q\u0259bul olunmu\u015fdur. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, AT\u018fM Az\u0259rbaycan\u0131n daxil oldu\u011fu ilk Avropa t\u0259\u015fkilat\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1992-ci ilin fevral ay\u0131ndan ba\u015flayaraq Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si AT\u018fM-in prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00fczv olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin daha \u00e7ox diqq\u0259t obyektin\u0259 \u00e7evrildi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 fevral\u0131n ortalar\u0131nda AT\u018fM-in ilk x\u00fcsusi missiyas\u0131 Az\u0259rbaycanda oldu.<\/p>\n<p>Fevral\u0131n 27-28-d\u0259 AT\u018fM-in Y\u00fcks\u0259k V\u0259zif\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259r Komit\u0259sinin (YV\u015eK) iclas\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 olaraq Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sil\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131ld\u0131. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na m\u0259nsub olunmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n s\u0259n\u0259dd\u0259, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259m\u0259si \u015f\u0259rti il\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.<\/p>\n<p>1992-ci ilin mart ay\u0131n\u0131n 24-d\u0259 AT\u018fM-in Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131n\u0131n (X\u0130N\u015e) birinci \u0259lav\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259t m\u00fczakir\u0259 olundu. G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 AT\u018fM-in Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 dair Minsk konfrans\u0131n\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edildi. Az\u0259rbaycan ilk d\u0259f\u0259 olaraq 1992-ci ilin iyulun 8-10-da Helsinkid\u0259 ke\u00e7iril\u0259n AT\u018fM-in Zirv\u0259 Toplant\u0131snda i\u015ftirak etmi\u015f, onun s\u0259n\u0259dl\u0259rini imzalam\u0131\u015fd\u0131r. 20 dekabr 1993-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan AT\u018fM-in Paris Xartiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur. 5-6 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 AT\u018fM-in Budape\u015ft Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Budape\u015ft sammitinin n\u0259tic\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n AT\u018fM 1 yanvar 1995-ci ild\u0259n yeni Avropan\u0131n sivilizasiyal\u0131 birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f qaydalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, s\u00fclh\u00fcn, demokratiyan\u0131n v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n, \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q prinsipl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259 mexanizmil\u0259ri olan \u00fcmumavropa t\u0259\u015fkilat\u0131na &#8211; AT\u018fT-\u0259 \u00e7evirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Budape\u015ft Sammitind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Avropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259c\u0259k s\u00fclhm\u0259raml\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259li \u0259razil\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r AT\u018fT r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda olan ilk s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u00e7oxmill\u0259tli h\u0259rbi hiss\u0259nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131q eld\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Bundan ba\u015fqa Budape\u015ftd\u0259 Minsk prosesi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ms\u0259drlik institutu t\u0259sis olunmu\u015fdur. Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair Budape\u015ft sammitinin i\u015finin konkret yekunu olaraq &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar AT\u018fT-in f\u0259aliyy\u0259tinin intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si&#8221; adl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259bulu t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Budape\u015ft Sammitinin n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n 20 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 Vyanada Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si \u00fczr\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259yin etdiyi h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan Y\u00fcks\u0259k S\u0259viyy\u0259li Planla\u015fd\u0131rma Qrupu (YSPQ) t\u0259sis olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Minsk prosesinin h\u0259ms\u0259drlik institutu t\u0259sis olunark\u0259n, ona \u0259vv\u0259l Finlyandiya il\u0259 Rusiya, sonra is\u0259 1995-97-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u0130sve\u00e7 il\u0259 Rusiya ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 il 2-3 dekabr tarixl\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n AT\u018fT-in Lissabon sammitind\u0259 54 i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n Avropada XXI \u0259srd\u0259 \u00fcmumi v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik modeli adl\u0131 B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n t\u0259hdidl\u0259r qeyd edilmi\u015f v\u0259 bu t\u0259hdidl\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n vacibliyi x\u00fcsusi vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Lissabon Zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 dair AT\u018fT-in i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n (Erm\u0259nistandan ba\u015fqa) a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prinsipl\u0259r\u0259 raz\u0131l\u0131q verilmi\u015fdir:<\/p>\n<ol>\n<li>Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc;<\/li>\n<li>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259etm\u0259 statusun verilm\u0259si;<\/li>\n<li>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259halisinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n<p>1997-1998-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 dair Minsk Qrupunun H\u0259ms\u0259drl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fc\u00e7 t\u0259klif t\u0259rtib edilmidir. \u0130lk iki t\u0259klif Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n, son t\u0259klif is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilm\u0259mi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>18-19 noyabr 1999-cu ild\u0259 \u0130stanbulda ke\u00e7irl\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti Zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan \u0130stanbul B\u0259yannam\u0259sin\u0259 v\u0259 Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xartiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur. Az\u0259rbaycanla AT\u018fT-in Demokratik T\u0259sisatlar v\u0259 \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 B\u00fcrosu (DT\u0130HB) aras\u0131nda s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. 1998-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq DT\u0130HB Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q aparm\u0131\u015f v\u0259 apar\u0131lan birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259, qanun aliliyi, qanunvericiliyin, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 se\u00e7ki qanunvericiliyinin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si, miqrasiya, gender b\u0259rab\u0259rliyi v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 bir \u00e7ox layih\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir. DT\u0130HB Az\u0259rbaycanda ke\u00e7irilmi\u015f prezident, parlament v\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir.Lakin \u00f6lk\u0259mizd\u0259 son ke\u00e7iril\u0259n 1 noyabr 2015-ci il tarixli parlament se\u00e7kil\u0259rind\u0259 i\u015ftirakdan imtina etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bak\u0131da AT\u018fT-in Ofisinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda 16 noyabr 1999-cu ild\u0259 AT\u018fT-in Daimi \u015euras\u0131n\u0131n 318 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131 q\u0259bul olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in Daimi \u015euras\u0131n\u0131n 318 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259bulundan sonra 1999-ci ilin noyabr\u0131n 25-d\u0259 imzalanm\u0131\u015f Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 Anla\u015fma Memorandumu AT\u018fT v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u0131\u011fa yeni t\u0259kan vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>18 iyul 2000-ci ild\u0259 AT\u018fT-in Bak\u0131dak\u0131 Ofisinin r\u0259smi a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 ba\u015f tutmu\u015fdur.<\/p>\n<p>AT\u018fT-l\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00f6lk\u0259miz \u00fc\u00e7\u00fcn vacib \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etdiyind\u0259n, x\u00fcsusi olaraq bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycanda AT\u018fT-in Dostlar\u0131 Qrupu yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Avropa Birliyi<\/strong>\u00a0v\u0259 ya\u00a0<strong>Avropa \u0130ttifaq\u0131<\/strong>(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>European Union<\/em>) \u2014 28 d\u00f6vl\u0259ti birl\u0259\u015fdir\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u00fcst\u00fc v\u0259 eyni zamanda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 iqtisadi v\u0259 siyasi t\u0259\u015fkilat.<\/p>\n<p>Formal olaraq\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_noyabr\">1 noyabr<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Maastrixt_sazi%C5%9Fi\">Maastrixt sazi\u015fi<\/a>\u00a0il\u0259 t\u0259sis edilmi\u015f bu ittifaq\u0131n t\u0259m\u0259li\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_aprel\">18 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1951\">1951<\/a>-ci il tarixli Paris M\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ika<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>, \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Niderland\">Niderland<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%BCksemburq\">L\u00fcksemburq<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliya<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n Avropa K\u00f6m\u00fcr v\u0259 Polad Birliyinin (AKPB) yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 qoyulub.<\/p>\n<p>T\u0259\u015fkilat\u0131n m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Br%C3%BCssel\">Br\u00fcsseld<\/a>\u0259 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>AB yegan\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatd\u0131r ki, \u00f6z\u00fcnd\u0259 h\u0259m beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat, h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u0259lam\u0259tl\u0259ri da\u015f\u0131y\u0131r, \u0259slind\u0259 is\u0259 formal olaraq he\u00e7 biri deyil. B\u0259zi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r birliyin \u00fcmumi institutlar\u0131, b\u0259zil\u0259ri is\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin raz\u0131la\u015fmas\u0131 il\u0259 q\u0259bul edilir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_yanvar\">24 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1n%C4%B1n_Milli_M%C9%99clisi\">Az\u0259rbaycan Parlamenti<\/a>\u00a0&#8220;X\u00fcsusi d\u0259v\u0259t edilmi\u015f qonaq&#8221; statusu almaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131na<\/a>\u00a0m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/3_fevral\">3 fevral<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci ild\u0259 A\u015ePA b\u00fcrosu\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 \u00fc\u00e7\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin Avropa \u015euras\u0131na \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcraci\u0259t h\u00fcququnu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan 1247 sayl\u0131 t\u00f6vsiyy\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan\u0131n<\/a>\u00a0&#8220;x\u00fcsusi d\u0259v\u0259t edilmi\u015f qonaq&#8221; statusu almaq bar\u0259d\u0259 m\u00fcraci\u0259tin n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259si t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/28_iyun\">28 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ild\u0259 A\u015ePA-n\u0131n b\u00fcrosu Az\u0259rbaycana &#8220;x\u00fcsusi d\u0259v\u0259t edilmi\u015f qonaq&#8221; statusunun verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/13_iyul\">13 iyul<\/a>\u00a01996-c\u0131 ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0Avropa \u015euras\u0131 Ba\u015f Katibinin ad\u0131na m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan\u0131n Avropa \u015euras\u0131na tam h\u00fcquqlu \u00fczv q\u0259bul olunmaq v\u0259 dig\u0259r \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r kimi insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda Avropa Konvensiyas\u0131na qo\u015fulmaq arzusunda oldu\u011funu bildirmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/11_sentyabr\">11 sentyabr<\/a>\u00a01996-c\u0131 ild\u0259 A\u015e Nizami-\u0130ntizam Komit\u0259sinin 573-c\u00fc iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n Avropa \u015euras\u0131na daxil olmas\u0131n\u0131, Az\u0259rbaycanda demokratiyaya ke\u00e7id prosesinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan hakim dair\u0259l\u0259ri il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259sini, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 yard\u0131m\u0131n edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan 32 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/22_aprel\">22 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Strasburq\">Strasburqda<\/a>\u00a0A\u015ePA-n\u0131n yaz sessiyas\u0131nda C\u0259nubi Qafqaz m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131, beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fc m\u00fchafiz\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 zonalar\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259minat\u0131, b\u00fct\u00fcn \u0259laq\u0259dar t\u0259r\u0259fl\u0259rin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlardan sonra\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abxaziya\">Abxaziya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f muxtariyy\u0259t statusu, qa\u00e7q\u0131nlar v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin \u00f6z yerl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmaq h\u00fcququ il\u0259 ba\u011fl\u0131 prinsipin \u0259ks olundu\u011fu 1119 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_aprel\">25 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Avropa M\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r Konvensiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/3_fevral\">3 fevral<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a>-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisind\u0259 respublika prezidentinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fcn\u00fcn l\u0259\u011fv edilm\u0259sin\u0259 dair q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdir. 1993-c\u00fc ild\u0259n \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fcn\u00fcn icras\u0131na faktiki olaraq moratorium qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/16_avqust\">16 avqust<\/a>\u00a01998-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u0259tbuat \u00fcz\u0259rind\u0259 senzura l\u0259\u011fv olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/22_may\">22 may<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ild\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n Siyasi komit\u0259sinin v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 komit\u0259sinin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kipr\">Kiprd<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n Avropa \u015euras\u0131na tam h\u00fcquqlu \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr:<\/p>\n<p><em>&#8220;<\/em><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\"><em>Erm\u0259nistan<\/em><\/a>\u00a0<em>v\u0259 Az\u0259rbaycan: Avropa \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 d\u0259v\u0259t&#8221; adl\u0131 q\u0259rarda Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u00fcdd\u0259alar q\u0259bul edilmi\u015fdir:<\/em><\/p>\n<p><em>1. \u00d6lk\u0259nin demokratik inki\u015faf\u0131n\u0131n m\u00fcnt\u0259z\u0259m \u015f\u0259kild\u0259, z\u0259rur\u0259t yaranarsa, bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 t\u0259sis edilmi\u015f i\u015f\u00e7i qruplar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si.<\/em><\/p>\n<p><em>2. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n bir ay \u0259rzind\u0259 se\u00e7kil\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq missiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilkin qeyd v\u0259 yekunlar \u00fczr\u0259 b\u0259yanatda edilmi\u015f t\u0259nqidl\u0259r\u0259 cavab m\u0259ruz\u0259sinin t\u0259qdim olunmas\u0131 v\u0259 qeyd edil\u0259n saxtakarl\u0131qlarda d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259rin apar\u0131lmas\u0131n\u0131n xahi\u015f edilm\u0259si.<\/em><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_yanvar\">17 yanvar<\/a>\u00a02001-ci ild\u0259 Avropa \u015euras\u0131 Nazirl\u0259r Komit\u0259sinin ke\u00e7irilmi\u015f iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropa \u015euras\u0131na tam h\u00fcquqlu \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 dair q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_yanvar\">25 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci ild\u0259 Strasburqda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropa \u015euras\u0131na tam h\u00fcquqlu \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f r\u0259smi m\u0259rasim ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rinin h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>\u2022 1996-c\u0131 il 22 aprel tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f, 1 iyul 1999-cu il tarixind\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fi (T\u018fS);<br \/>\n\u2022 14 noyabr 2006-c\u0131 ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f Avropa \u0130ttifaq\u0131-Az\u0259rbaycan F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131;<br \/>\n\u2022 2006-c\u0131 il 7 noyabr tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f A\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda Enerji \u00fczr\u0259 Strateji \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair Anla\u015fma Memorandumu;<br \/>\n\u2022 2008-ci il 16 iyun tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 H\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Avropa Birlikl\u0259ri Komissiyas\u0131 aras\u0131nda \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Sazi\u015fi;<br \/>\n\u2022 2009-cu il 7 may tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f \u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 B\u0259yannam\u0259si;<br \/>\n\u2022 2011-ci il 13 yanvar tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f C\u0259nub Qaz D\u0259hlizinin t\u0259sis edilm\u0259sin\u0259 dair &#8220;Birg\u0259 B\u0259yannam\u0259&#8221;;<br \/>\n\u2022 2011-ci il 13 yanvar tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan v\u0259 A\u0130 aras\u0131nda C\u0259nub Qaz D\u0259hlizi \u00fczr\u0259 \u0130\u015f\u00e7i Qrupunun yarad\u0131lmas\u0131na dair Niyy\u0259t Protokolu;<br \/>\n\u2022 2011-ci il 13 yanvar tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f A\u0130-nin Avropa Qon\u015fuluq v\u0259 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q Al\u0259ti \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Avropa Komissiyas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda 2011-2013-c\u00fc ill\u0259r \u00fczr\u0259 Milli \u0130ndikativ Proqrama (M\u0130P) dair Anla\u015fma Memorandumu;<br \/>\n\u2022 2011-ci il 13 yanvar tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f \u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 A\u0130 aras\u0131nda H\u0259rt\u0259r\u0259fli \u0130nstitusional Quruculuq (H\u0130Q) Proqram\u0131n\u0131n \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 S\u0259n\u0259din\u0259 dair Anla\u015fma Memorandumu;<br \/>\n\u2022 2013-c\u00fc il 29 noyabr tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 aras\u0131nda vizalar\u0131n r\u0259smil\u0259\u015fdirilm\u0259sinin sad\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; Sazi\u015f;<br \/>\n\u2022 2014-c\u00fc il 28 fevral tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015f &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 aras\u0131nda icaz\u0259siz ya\u015fayan \u015f\u0259xsl\u0259rin readmissiyas\u0131 haqq\u0131nda Sazi\u015f&#8221;;<br \/>\n\u2022 2014-c\u00fc il 14 iyun tarixind\u0259 &#8220;Avropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130ttifaq proqramlar\u0131ndak\u0131 i\u015ftirak\u0131n\u0131n \u00fcmumi prinsipl\u0259ri haqq\u0131nda \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Sazi\u015fi \u00fczr\u0259, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Avropa Birlikl\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fin\u0259 \u0259lav\u0259 Protokol&#8221;.<\/p>\n<p><strong><em>T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fi (T\u018fS)<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan il\u0259 A\u0130 aras\u0131nda h\u0259rt\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131n\u0131 22 aprel 1996-c\u0131 ild\u0259 L\u00fcksemburq \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanm\u0131\u015f v\u0259 22 iyun 1999-cu il tarixind\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f &#8220;Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Avropa Birliyi v\u0259 onun \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fi&#8221; t\u0259\u015fkil edir. Bu Sazi\u015f Az\u0259rbaycan v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 siyasi v\u0259 iqtisadi sah\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. Sazi\u015f Az\u0259rbaycan il\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 aras\u0131nda h\u0259rbi sah\u0259ni \u0259hat\u0259 etm\u0259y\u0259n b\u00fct\u00fcn n\u00f6v \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q formalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rini t\u0259min edir. T\u018fS 10 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 imzalanm\u0131\u015f v\u0259 2009-cu ild\u0259 Sazi\u015fin icra m\u00fcdd\u0259ti bitdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn onun icras\u0131 h\u0259r il 1 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 uzad\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259ti (AQS)<\/em><\/strong><\/p>\n<p>2004-c\u00fc ild\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 \u015euras\u0131n\u0131n toplant\u0131s\u0131nda Avropa Komissiyas\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqaz \u00f6lk\u0259l\u0259rinin AQS-y\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131na dair t\u00f6vsiy\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 AQS-y\u0259 daxil edildikd\u0259n sonra 14 noyabr 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 5 illik F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Xarici i\u015fl\u0259r naziri t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131nda 10 prioritet istiqam\u0259t m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir: 1) Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259si, 2) Demokratiyan\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, 3) Qanunun aliliyinin, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 fundamental azadl\u0131qlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, 4) Sahibkarl\u0131q v\u0259 investisiya m\u00fchitinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, 5) G\u00f6mr\u00fck xidm\u0259ti i\u015finin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, 6) Tarazl\u0131 v\u0259 davaml\u0131 iqtisadi inki\u015fafa d\u0259st\u0259k, 7) \u0130qtisadi qanunvericiliyin v\u0259 inzibati praktikan\u0131n yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, 8) A\u0130-Az\u0259rbaycan aras\u0131nda enerji v\u0259 n\u0259qliyyat \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, 9) M\u0259hk\u0259m\u0259, azadl\u0131q v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259l\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n s\u0259rh\u0259d i\u015find\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259si, 10) Regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si.<\/p>\n<p><strong>Avropa \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda enerji sah\u0259sind\u0259 strateji \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair Anla\u015fma Memorandumu<\/strong><\/p>\n<p>2006-c\u0131 il 7 noyabr tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti t\u0259r\u0259find\u0259n A\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda Enerji \u00fczr\u0259 Strateji \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair Anla\u015fma Memorandumu imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Memorandumun 4 sah\u0259si vard\u0131r:<\/p>\n<p>1)Az\u0259rbaycan qanunvericiliyinin A\u0130-nin qanunvericiliyin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131,<\/p>\n<p>2)Az\u0259rbaycan v\u0259 X\u0259z\u0259rd\u0259n A\u0130-y\u0259 enerji t\u0259chizat\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131,<\/p>\n<p>3)Az\u0259rbaycanda m\u00fcf\u0259ss\u0259l enerji idar\u0259etm\u0259 siyas\u0259tinin i\u015fl\u0259nilm\u0259si, o c\u00fcml\u0259d\u0259n b\u0259rpa olunan enerji inki\u015faf\u0131<\/p>\n<p>4)Texniki m\u00fcbadil\u0259 v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q.<br \/>\nS\u00f6z\u00fcged\u0259n Anla\u015fma Memorandumunun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259ti Enerji, n\u0259qliyyat v\u0259 \u0259traf m\u00fchit m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Alt-komit\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p><strong><em>&#8220;\u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Pol\u015fa v\u0259 \u0130sve\u00e7 t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f &#8220;\u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131&#8221; (\u015eT) t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc AQS \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;\u015f\u0259rq t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131&#8221; kimi istinad edil\u0259n Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan, Ukrayna, Belarus v\u0259 Moldovan\u0131n A\u0130 \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00f6vcud \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ikit\u0259r\u0259fli g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli formatda davam etdirilm\u0259sini ehtiva edir. \u015eT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 d\u0259rin v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli azad ticar\u0259t sah\u0259sind\u0259 yeni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sazi\u015fl\u0259ri, A\u0130-nin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirdiyi proqramlar, &#8220;mobillik v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik paktlar\u0131&#8221;, vizas\u0131z s\u0259yah\u0259t, A\u0130-nin \u0259m\u0259k bazar\u0131na giri\u015f, A\u0130 qanunvericiliyin\u0259 v\u0259 standartlar\u0131na uy\u011funla\u015fma, insanlar aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259r sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. \u015eT \u00e7oxt\u0259r\u0259fli format\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259rin apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 platformalar t\u0259sis olunmu\u015fdur:<br \/>\n&#8211; Demokratiya, yax\u015f\u0131 idar\u0259etm\u0259 v\u0259 sabitlik \u00fczr\u0259 Platforma (Platforma 1);<br \/>\n&#8211; \u0130qtisadi inteqrasiya v\u0259 A\u0130 siyas\u0259tl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fma \u00fczr\u0259 Platforma (Platforma 2)<br \/>\n&#8211; Enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fczr\u0259 Platforma (Platforma 3);<br \/>\n&#8211; \u0130nsanlar aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 Platforma (Platforma 4).<br \/>\n\u0130qtisadiyyat v\u0259 S\u0259naye Nazirliyi Platforma 2-nin \u00fcmumi iclaslar\u0131nda v\u0259 h\u0259min platforman\u0131n n\u0259zdind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f &#8220;Ticar\u0259t&#8221; v\u0259 &#8220;Ki\u00e7ik v\u0259 orta sahibkarl\u0131q&#8221; \u00fczr\u0259 panell\u0259rin iclaslar\u0131nda i\u015ftirak edir.<br \/>\nPlatformalar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq iclaslar ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>H\u0259rt\u0259r\u0259fli \u0130nstitusional Quruculuq Proqram\u0131<\/strong><\/p>\n<p>H\u0130Q Proqram\u0131 Assosiasiya Sazi\u015finin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas qurumlar\u0131n potensial\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Proqram\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn A\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n 2011-2013-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 19 milyon avro m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur. H\u0130Q \u0259sas\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur:<\/p>\n<ul>\n<li>Qanunun aliliyi, \u0259dliyy\u0259, azadl\u0131q v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131.<\/li>\n<li>D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t qullu\u011fu sah\u0259l\u0259rind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131.<\/li>\n<li>Ticar\u0259t sah\u0259sind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131.<\/li>\n<\/ul>\n<p>H\u0130Q \u00fczr\u0259 Anla\u015fma Memorandumu 2011-ci il 13 yanvar tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda \u0130\u0130P 1-in (ticar\u0259t \u00fczr\u0259), \u0130\u0130P-2 (\u0259dliyy\u0259 \u00fczr\u0259) v\u0259 \u0130\u0130P-3 (d\u00f6vl\u0259t qullu\u011fu \u00fczr\u0259) t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 Proqramin icras\u0131na ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n\u0130\u0130P-1 \u00fczr\u0259 R\u0259hb\u0259r Komit\u0259nin ilk iclas\u0131 2015-ci il 29 aprel tarixind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropaya inteqrasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 2005-ci il 1 iyun tarixli 834 n\u00f6mr\u0259li S\u0259r\u0259ncam\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidentinin 2012-ci il 13 dekabr tarixli 2597 n\u00f6mr\u0259li S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropaya inteqrasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n yeni t\u0259rkibi t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadiyyat v\u0259 s\u0259naye naziri Komissiyan\u0131n s\u0259dri t\u0259yin edilmi\u015fdir. 2013-c\u00fc ilin 24 avqust tarixind\u0259 Komissiyan\u0131n 4-c\u00fc iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir.<br \/>\nKomissiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 bir s\u0131ra i\u015f\u00e7i qruplar\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Komissiyan\u0131n n\u0259zdind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0130\u015f\u00e7i Qruplar\u0131ndan biri d\u0259 \u0130qtisadiyyat v\u0259 S\u0259naye Nazirliyinin s\u0259drlik etdiyi \u0130qtisadi M\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 \u0130\u015f\u00e7i Qrupudur. \u0130\u015f\u00e7i Qrupunun f\u0259aliyy\u0259ti Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259ti \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 2006-c\u0131 ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131n iqtisadi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlanan &#8220;\u0130\u015f Plan\u0131&#8221; v\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan qanunvericiliyinin A\u0130 qanunvericiliyin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 2010-2012-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259dbirl\u0259r Plan\u0131&#8221;n\u0131n icras\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. 2013-c\u00fc ilin 24 avqust tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropaya \u0130nteqrasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n 4-c\u00fc iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. \u0130clasda Az\u0259rbaycan qanunvericiliyinin A\u0130 qanunvericiliyin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 2013-2014-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259dbirl\u0259r Plan\u0131&#8221; t\u0259sdiq edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 2015-ci il 31 avqust tarixli 1382 n\u00f6mr\u0259li S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 Komissiyan\u0131n ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131&#8221; olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong><em>A\u0130 il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yard\u0131mlar sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q<\/em><\/strong><\/p>\n<p>1992-2006-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 A\u0130-n\u0131n TAC\u0130S Proqram\u0131, F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Yard\u0131m Proqram\u0131 (EXAP), ECHO Humanitar yard\u0131m Proqram\u0131, FEOGA \u018frzaq Yard\u0131m\u0131 Proqram\u0131, \u018frzaq T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Proqram\u0131 (FSP \u2013 Food Security Programme), B\u0259rpa Proqram\u0131 (REHAB), F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Humanitar Yard\u0131m Proqram\u0131 (EHA) v\u0259 s. proqramlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycana humanitar, texniki v\u0259 \u0259rzaq yard\u0131m\u0131 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><em>Avropa Qon\u015fuluq v\u0259 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q Al\u0259ti (AQTA)<\/em><\/strong><\/p>\n<p>2007-ci ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycanda A\u0130-nin Avropa Qon\u015fuluq v\u0259 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q Al\u0259ti (AQTA) t\u0259tbiq olunur. Bu al\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yard\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. AQTA-ya b\u00fcdc\u0259y\u0259 d\u0259st\u0259k, tvinninq, texniki yard\u0131m, TA\u0130EX, S\u0130GMA kimi yard\u0131m al\u0259tl\u0259ri daxildir.<br \/>\nAQTA \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 2011-2013-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Avropa \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda prioritet \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sah\u0259l\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin bu sah\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 imzalanm\u0131\u015f Milli \u0130ndikativ Proqramda qeyd olunmu\u015f ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycana g\u00f6st\u0259ril\u0259c\u0259k yard\u0131mlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fc\u00e7 prioritet sah\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldil\u0259c\u0259kdir:<br \/>\n\u2022 demokratik strukturlar v\u0259 yax\u015f\u0131 idar\u0259\u00e7iliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si;<br \/>\n\u2022 sosial-iqtisadi islahat v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n, ticar\u0259t v\u0259 investisiyan\u0131n, qanunvericiliyin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si v\u0259 islahatlar\u0131n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si;<br \/>\n\u2022 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fi v\u0259 Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259ti \u00fczr\u0259 F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131n\u0131n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si, h\u0259rt\u0259r\u0259fli institusional quruculuq, o c\u00fcml\u0259d\u0259n s\u0259f\u0259rb\u0259rlik v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri.<\/p>\n<p><strong>\u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong>\u00a0(<strong>\u0130\u018fT<\/strong>\u00a0(2011-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r\u00a0\u2014 \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT));\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>Organisation of Islamic Cooperation<\/em>\u00a0(OIC),<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fr%C9%99bc%C9%99\">\u0259r\u0259b.<\/a>\u00a0\u0645\u0646\u0638\u0645\u0629 \u0627\u0644\u062a\u0639\u0627\u0648\u0646 \u0627\u0644\u0627\u0633\u0644\u0627\u0645\u064a\u200e\u200e) \u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1969\">1969<\/a>-cu ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rabat\">Rabatda<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99rake%C5%9F\">M\u0259rake\u015f<\/a>) m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rinin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n konfrans\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 60-a yax\u0131n d\u00f6vl\u0259ti \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirir. B\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u00fcs\u0259lman icmalar\u0131n\u0131n, habel\u0259 bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u0130\u018fT yan\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusuna malikdirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130\u018fT\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>\u00a0il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1975\">1975<\/a>-ci ild\u0259n BMT yan\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusu alm\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015f M\u0259clisin 36-c\u0131 sessiyas\u0131nda &#8220;BMT il\u0259 \u0130\u018fT aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda&#8221; q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tini \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi mexanizm yaratmaq z\u0259rur\u0259ti qeyd edilir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1972\">1972<\/a>-ci ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f nizamnam\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130\u018fT-nin ali orqan\u0131 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n konfrans\u0131d\u0131r: (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1969\">1969<\/a>-cu ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rabat\">Rabatda<\/a>,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1974\">1974<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Lahor\">Lahorda<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99kk%C9%99\">M\u0259kk\u0259d<\/a>\u0259 v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Taif&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Taifd<\/a>\u0259,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kasablanka\">Kasablankada<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmi\u015fdir). \u0130\u018fT-nin siyasi orqan\u0131 xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259ri konfrans\u0131 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1970\">1970<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 12 n\u00f6vb\u0259t\u00e7i v\u0259 3 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 konfrans ke\u00e7irilmi\u015fdir), icra\u00e7\u0131 orqan\u0131 is\u0259 Ba\u015f katiblikdir. Ba\u015f katibliyin iqam\u0259tgah\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C3%BCds\">Q\u00fcds<\/a>\u00a0\u0130srail i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edil\u0259n\u0259d\u0259k m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cidd%C9%99\">Cidd\u0259d<\/a>\u0259 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99udiyy%C9%99_%C6%8Fr%C9%99bistan%C4%B1\">S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131<\/a>) yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Ba\u015f katibliyin t\u0259rkibind\u0259 bir s\u0131ra \u015f\u00f6b\u0259l\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n sosial-istisadi, elm v\u0259 texnika, Asiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, Afrika m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, beyn\u0259lxalq m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, informasiya, insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azsayl\u0131 dini icma m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri v\u0259 ba\u015fqa \u015f\u00f6b\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259yir.<\/p>\n<p>\u0130\u018fT yan\u0131nda onun konfranslar\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f tam bir s\u0131ra m\u00fcst\u0259qil t\u0259\u015fkilatlar f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini ba\u015f katiblik \u0259laq\u0259l\u0259ndirir.<\/p>\n<p>\u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 2011-ci il iyunun 28-30-da Astanada ke\u00e7irdiyi iclasda t\u0259\u015fkilat\u0131n ad\u0131n\u0131n, embleminin v\u0259 bayra\u011f\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>2011-ci ilin iyun ay\u0131nda Qazax\u0131stan\u0131n paytaxt\u0131 Astanada ke\u00e7irilmi\u015f \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 38-ci sessiyas\u0131n\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n ad\u0131 \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na (\u0130\u018fT) d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir<\/p>\n<p>Tarixi ke\u00e7mi\u015fi, dini, m\u0259d\u0259ni v\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259ri il\u0259 islam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259si olan Az\u0259rbaycan\u0131n 1991-ci ilin dekabr ay\u0131nda \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na (\u0130KT) \u00fczv olmas\u0131 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 respublikam\u0131z\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda yeni \u00fcf\u00fcql\u0259r a\u00e7d\u0131. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan \u0130KT v\u0259 ona \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ard\u0131c\u0131l d\u0259st\u0259yin\u0259 nail oldu. \u0130lkin vaxtlar\u0131nda \u0130KT Ba\u015f katibliyi Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 respublikam\u0131z\u0131n m\u00f6vqeyini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n b\u0259yanatlar verdiyi halda, daha sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u0130KT konfranslar\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si haqq\u0131nda k\u0259s\u0259rli q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir. Bu q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>\u0130KT xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 1993-c\u00fc ild\u0259 Kara\u00e7id\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f XXI, 1994-c\u00fc ild\u0259 Kasablankada ke\u00e7irilmi\u015f XXII, 1995-ci ild\u0259 Konakrid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f XXIII konfranslar\u0131 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 haqq\u0131nda q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir. \u0130KT xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin 1996-c\u0131 ild\u0259 Cakartada ke\u00e7irilmi\u015f XXIV konfrans\u0131nda m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259nin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k, &#8220;Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc haqq\u0131nda&#8221; adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. O vaxtdan etibar\u0259n xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn konfranslar\u0131nda bu q\u0259bild\u0259n olan q\u0259tnam\u0259l\u0259rin ad\u0131 d\u0259yi\u015film\u0259z qalm\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130KT d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 1997-ci ild\u0259 Tehranda ke\u00e7irilmi\u015f VIII, 2000-ci ild\u0259 Dohada ke\u00e7irilmi\u015f IX v\u0259 2003-c\u00fc ild\u0259 Malayziyan\u0131n Putracaya \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f X konfranslar\u0131 eyni adl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, son q\u0259tnam\u0259l\u0259r xeyli t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f, yeni b\u0259ndl\u0259r \u0259lav\u0259 edilmi\u015fdir: &#8220;B\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259cav\u00fczkar\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq ed\u0259n v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 davam etdirm\u0259y\u0259 imkan yaradan silah v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f s\u00fcrsat\u0131 t\u0259chizat\u0131ndan imtina etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r; \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisi h\u0259rbi t\u0259chizat\u0131n tranziti \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259m\u0259lidir; \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 d\u00fcnya birliyinin dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rini Erm\u0259nistan t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259sirli siyasi v\u0259 iqtisadi t\u0259zyiql\u0259rd\u0259n istifad\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edir; hesab edir ki, Az\u0259rbaycan ona d\u0259ymi\u015f ziyana g\u00f6r\u0259 kompensasiya almaq h\u00fcququna malikdir v\u0259 bu ziyan\u0131n tam \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6d\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259suliyy\u0259ti Erm\u0259nistan\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyur; bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fczr\u0259 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00f6vqeyi bar\u0259d\u0259 AT\u018fT-in haz\u0131rk\u0131 s\u0259drin\u0259 m\u0259lumat verm\u0259sini \u0130KT Ba\u015f katibind\u0259n t\u0259l\u0259b edir&#8221; v\u0259 s.<\/p>\n<p>\u0130KT D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259kc\u0259 bu ilin oktyabr ay\u0131nda Putracayada ke\u00e7irilmi\u015f X Zirv\u0259 Konfrans\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan-\u0130KT m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin haz\u0131rk\u0131 v\u0259ziyy\u0259tinin \u0259yani g\u00f6st\u0259ricisidir. Konfrans qeyd edil\u0259n siyasi q\u0259tnam\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na iqtisadi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131, bir milyonad\u0259k \u0259halinin \u00f6z yurdundan zorla qovulmas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015fay\u0259t olunan \u0259m\u0259ll\u0259ri pisl\u0259nilir, \u00f6lk\u0259nin tarixi \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 \u00e7\u0259tin v\u0259 b\u00f6hranl\u0131 vaxtda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 il\u0259 tam h\u0259mr\u0259ylik ifad\u0259 olunur, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259zab-\u0259ziyy\u0259tini y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, islam qurumlar\u0131na v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u00fcraci\u0259t edilir ki, respublikam\u0131za laz\u0131mi iqtisadi, maliyy\u0259 v\u0259 humanitar yard\u0131m g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Konfrans \u00f6lk\u0259mizl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0259n\u0259d &#8211; &#8220;Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 islam tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin m\u0259hv edilm\u0259si v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; q\u0259tnam\u0259ni q\u0259bul etmi\u015fdir. Geni\u015f v\u0259 \u0259hat\u0259li preambula v\u0259 7 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t bu q\u0259tnam\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131m\u0131zdak\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 tarixi abid\u0259l\u0259rimizin m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Konfrans \u0130KT Ba\u015f katibinin bu haqda m\u00fcvafiq hesabat\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 islam sivilizasiyas\u0131n\u0131n tam m\u0259hvin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f v\u0259h\u015fi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini ciddi sur\u0259td\u0259 pisl\u0259mi\u015f, BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rinin Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd-\u015f\u0259rtsiz v\u0259 m\u00fctl\u0259q yerin\u0259 yetirilm\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015f, probleml\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0130KT-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00f6vqeyi bar\u0259d\u0259 BMT, AT\u018fT v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u0259lumat verm\u0259sini \u0130KT Ba\u015f katibind\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Respublikam\u0131zla ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn q\u0259tnam\u0259 layih\u0259l\u0259rinin t\u0259qdim etdiyimiz \u015f\u0259kild\u0259, m\u00fcbahis\u0259siz, he\u00e7 bir d\u00fcz\u0259li\u015f v\u0259 t\u0259fti\u015f\u0259 m\u0259ruz qalmadan q\u0259bul olunmas\u0131 bir daha t\u0259sdiq edir ki, islam al\u0259mi probleml\u0259rimizl\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bizi d\u00f6nm\u0259d\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259yir<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130KT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131m\u0131r, respublikam\u0131za m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6st\u0259ril\u0259n humanitar, texniki v\u0259 s. yard\u0131m\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si \u0130KT konfranslar\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi bu kimi m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>\u0130slam \u0130nki\u015faf Bank\u0131 (\u0130\u0130B) 1994-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n h\u0259r il 2500 \u0259d\u0259d (son ill\u0259r bu r\u0259q\u0259m ikiqat artm\u0131\u015fd\u0131r) qurbanl\u0131q qoyun c\u0259md\u0259yi g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 bu yard\u0131m\u0131n respublikam\u0131za da\u015f\u0131nmas\u0131 m\u0259sr\u0259fl\u0259rini d\u0259 \u00f6d\u0259yir. \u018flav\u0259 olaraq \u0130\u0130B qa\u00e7q\u0131nlara humanitar yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 500 min dollar v\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f yerl\u0259ri yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 d\u0259zgah v\u0259 avdanl\u0131\u011f\u0131n al\u0131nmas\u0131na 1 milyon dollar v\u0259sait ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Respublikam\u0131z\u0131n sosial-inki\u015faf layih\u0259l\u0259rinin texniki-iqtisadi \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na \u0130\u0130B t\u0259m\u0259nnas\u0131z olaraq 142 milyon dollar ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130\u0130B-in respublikam\u0131za t\u0259qdim etdiyi g\u00fcz\u0259\u015ftli kreditin \u00fcmumi m\u0259bl\u0259\u011fi 74 milyon dollardan art\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131n\u0131n humanitar m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri, Kral F\u0259hd ad\u0131na yard\u0131m proqram\u0131, K\u00f6rf\u0259z \u00f6lk\u0259l\u0259rinin bir s\u0131ra humanitar t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n v\u0259 fondlar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 qeyd olunan s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p><strong>M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi<\/strong>\u00a0\u2013 \u0130lkin d\u00f6vrd\u0259 3 d\u00f6vl\u0259t-\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya\">Belorusiya<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015fdur. MDB-nin qurulmas\u0131 haqq\u0131nda ilkin raz\u0131l\u0131q\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/8_dekabr\">dekabr\u0131n 8-d\u0259<\/a>\u00a0q\u0259bul edilmi\u015fdir. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>-nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0faktiki olaraq\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_dekabr\">25 dekabr<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qorba%C3%A7ov\">Qorba\u00e7ovun<\/a>\u00a0istefas\u0131ndan sonra da\u011f\u0131ld\u0131) lab\u00fcdl\u00fcy\u00fcn\u00fc anlay\u0131r v\u0259 \u00f6z aralar\u0131nda sonralar siyasi, iqtisadi, m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu qurumu t\u0259\u015fkil etdil\u0259r. H\u0259m\u00e7inin MDB\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>-nin &#8220;m\u0259d\u0259ni da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131&#8221;, onun m\u00fclkl\u0259rinin ke\u00e7mi\u015f \u0130ttifaq \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda payla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Dahasonralar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan\">Qazax\u0131stan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1z%C4%B1stan\">Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moldaviya\">Moldaviya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tacikistan\">Tacikistan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>, \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan\">\u00d6zb\u0259kistan<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/21_dekabr\">21 dekabr<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Alma-Ata\">Alma-Atada<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarusiya\">Belarusiya<\/a>\u00a0il\u0259 birlikd\u0259 MDB-y\u0259 qo\u015fulmaq haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldil\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0Parlamenti bu q\u0259rar\u0131 yaln\u0131z\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda ratifikasiya etdi v\u0259 MDB-nin tam h\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda MDB-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul edil\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ilin avgust ay\u0131nda Rus ordusunun\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstana<\/a>\u00a0daxil olmas\u0131ndan sonra h\u0259min qurumun \u00fczvl\u00fcy\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ild\u0259n MDB-d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>MDB-y\u0259 daxil olmu\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259halisinin say\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2006\">2006<\/a>-c\u0131 ild\u0259 280 mln. n\u0259f\u0259r\u0259 b\u0259rab\u0259r olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2014\">2014<\/a>-ci ilin mart ay\u0131nda Rus ordusunun\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kr%C4%B1m\">Kr\u0131ma<\/a>\u00a0daxil olmas\u0131ndan sonra h\u0259min qurumun \u00fczvl\u00fcy\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 (NATO) (ing. North Atlantic Treaty Organization, fr. Organisation du Trait\u00e9 de l&#8217;Atlantique Nord)<\/strong>\u00a0&#8211; 4 aprel 1949-cu ild\u0259 qurulmu\u015f h\u0259rbi ittifaq.<\/p>\n<p>NATO \u00a0s\u00fclh\u00fcn qorunmas\u0131n\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sini siyasi h\u0259mr\u0259ylik yolu il\u0259 t\u0259min ed\u0259n v\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f ist\u0259nil\u0259n aqressiya formalar\u0131n\u0131n d\u0259f edilm\u0259sini, laz\u0131m g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 h\u0259rbi g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin alyans\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 d\u0259 \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri Avroatlantik m\u0259kana inteqrasiyad\u0131r. \u00d6lk\u0259 1994-c\u00fc ild\u0259n NATO-nun &#8220;S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q&#8221;, 2004-c\u00fc ild\u0259n is\u0259 &#8220;F\u0259rdi t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q&#8221; proqramlar\u0131na qo\u015fulub, \u00a01999-cu ild\u0259 NATO PA-ya m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i, 2002-ci ild\u0259n is\u0259 assosiativ \u00fczv q\u0259bul edilib. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Kosovo, \u0130raq v\u0259 \u018ffqan\u0131standa s\u00fclhm\u0259raml\u0131 qo\u015funlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 i\u015ftirak edir.<\/p>\n<p>1949-cu il aprelin 4-d\u0259 Va\u015finqtonda 12 d\u00f6vl\u0259tin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u015eimali Atlantika m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131 v\u0259 NATO yarad\u0131ld\u0131. \u018fsas\u0259n AB\u015e-\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil olunan bu blok \u00f6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirib. Pol\u015fa, Macar\u0131stan, \u00c7exiya, Bolqar\u0131stan, Rum\u0131nya, Slovakiya, Sloveniya, Albaniya, Xorvatiya v\u0259 Baltik \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259rkibin\u0259 \u00fczv olub. Haz\u0131rda m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n alyansa 28 \u00f6lk\u0259 daxildir. Lakin onun ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259nb\u0259yi daha \u0259vv\u0259ll\u0259r\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r. H\u0259min \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 kommunizmd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik z\u0259man\u0259ti laz\u0131m idi. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n Q\u0259rbi Avropan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 AB\u015e-dan m\u00fcdafi\u0259 t\u0259minat\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 Va\u015finqton sazi\u015finin 5-ci madd\u0259sind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Bu h\u0259r hans\u0131 NATO \u00fczvi olan \u00f6lk\u0259y\u0259 h\u00fccum olunard\u0131sa, b\u00fct\u00fcn alyans \u00fczvl\u0259rinin k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir m\u00fcdd\u0259a idi.<\/p>\n<p>&#8220;Soyuq M\u00fcharib\u0259&#8221;nin \u0259n q\u0131z\u011f\u0131n d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 bel\u0259 NATO t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n transformasiya siyas\u0259tl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irildiyi m\u0259lumdur. 1952-ci ild\u0259 Lissabon Sammitind\u0259 q\u0259bul edil\u0259n &#8220;M\u0259hdud M\u00fcharib\u0259 Strategiyas\u0131&#8221; v\u0259 ya 1954-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edil\u0259n &#8220;K\u00fctl\u0259vi Z\u0259rb\u0259 Strategiyas\u0131&#8221;, el\u0259c\u0259 d\u0259 1967-ci ild\u0259n etibar\u0259n t\u0259tbiq olunan &#8220;Elastiki Z\u0259rb\u0259 Strategiyas\u0131&#8221; kimi s\u0259n\u0259dl\u0259r NATO-nun h\u0259r d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun d\u0259yi\u015fm\u0259 trendinin g\u00f6st\u0259ricisidir. &#8220;Soyuq M\u00fcharib\u0259&#8221; d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 strateji s\u0259n\u0259dl\u0259rin q\u0259bulu v\u0259 icra edilm\u0259si daha \u00e7ox t\u0259\u015fkilat\u0131n texniki-h\u0259rbi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 i\u015far\u0259 edirdi. Soyuq M\u00fcharib\u0259nin ba\u015fa \u00e7atmas\u0131ndan sonra \u015eimali Atlantika Alyans\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 texniki-h\u0259rbi sah\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, siyasi-konseptual bazada da m\u00fc\u0259yy\u0259n transformasiya meyll\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>\u018fsas i\u015f prinsipi<\/p>\n<p>NATO &#8211; h\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 t\u0259\u015fkilatd\u0131r, onun b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri \u00f6z suverenliyi v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyurlar. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 NATO BMT-nin Nizamnam\u0259sinin prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq siyasi v\u0259 h\u0259rbi yollarla b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rinin azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlyini m\u00fcdafi\u0259 edir. Alyans\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas prinsipi \u00fczvl\u0259rinin b\u00f6l\u00fcnm\u0259zliyi \u0259sas\u0131nda \u00fcmumi \u00f6hd\u0259likl\u0259rin yerin\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 suveren d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n qurulmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259sis edilm\u0259si<\/p>\n<p>Alyans\u0131n yaranmas\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Br%C3%BCssel\">Br\u00fcssel<\/a>\u00a0sazi\u015finin imzalanmas\u0131 (mart\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1948\">1948<\/a>) il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu sazi\u015fd\u0259 5 Q\u0259rbi Avropa \u00f6lk\u0259si \u00fcmumi m\u00fcdafi\u0259 sistemini yaratmaq v\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k ist\u0259kl\u0259rini t\u0259sdiq etdil\u0259r.<\/p>\n<p>NATO-nun 28 \u00fczv\u00fc var.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 NATO aras\u0131nda m\u0259zmunlu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas\u0131 \u00dcmummilli liderimiz\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>in 4 may 1994-c\u00fc il tarixind\u0259 S\u00fclh Namin\u0259 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q (SNT) \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 S\u0259n\u0259di imzalamas\u0131 il\u0259 qoyulmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 NATO il\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 onun Avro-Atlantik strukturlara inteqrasiya m\u0259qs\u0259din\u0259 xidm\u0259t edir. Az\u0259rbaycan-NATO t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131nda \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259r siyasi dialoq, s\u00fclh\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259 \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda i\u015ftirak v\u0259 \u0259sas vur\u011fusu m\u00fcdafi\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n geni\u015f spektrli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 praktiki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan ibar\u0259tdir. Az\u0259rbaycan-NATO t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 f\u0259rdi \u0259saslarla qurulub. Eyni zamanda, Az\u0259rbaycan Avro-Atlantik T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131n\u0131n i\u015find\u0259 d\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir.Az\u0259rbaycan\u0131n Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Konsepsiyas\u0131 b\u0259yan edir ki, \u201cNATO d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 uzla\u015fan h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131, b\u00f6hranlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u00fcvafiq beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n mandat\u0131 \u0259sas\u0131nda apar\u0131lan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 cavab \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259k\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259 siyas\u0259tinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biridir. NATO q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 uzla\u015fman\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 PAP (Planla\u015fd\u0131rma v\u0259 Analiz Prosesi) mexanizmin\u0259 \u0259saslan\u0131r. 1997-ci ild\u0259n 2 illik silkl\u0259r \u0259sas\u0131nda PAP \u0259m\u0259liyyat haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 namin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 NATO-nun M\u00fcdafi\u0259 planlamas\u0131na c\u0259lb edir. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcz\u0259rin\u0259 daha \u00e7ox t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q m\u0259qs\u0259dl\u0259ri g\u00f6t\u00fcr\u00fcr v\u0259 bunlar \u201cNATO-nun h\u0259rbi, t\u0259lim v\u0259 texniki standartlar\u0131n\u0131 t\u0259tbiq etm\u0259k vasit\u0259sil\u0259 NATO qo\u015funlar\u0131 il\u0259 h\u0259rbi uzla\u015fmaya nail olunmas\u0131na\u201d y\u00f6n\u0259lir. Az\u0259rbaycan xaricd\u0259 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131la bil\u0259n x\u00fcsusi b\u00f6lm\u0259l\u0259r haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. 2008-ci ild\u0259 bu b\u00f6lm\u0259l\u0259r eyni vaxtda \u00fc\u00e7 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyata c\u0259lb edilmi\u015fdir: KFOR (Kosovo Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri), ISAF (Beyn\u0259lxalq T\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 Yard\u0131m Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri) v\u0259 \u00c7oxmill\u0259tli Q\u00fcvv\u0259l\u0259r (\u0130raq).<\/p>\n<p>M\u00fcasir beyn\u0259lxalq s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar \u00e7oxfunksiyal\u0131 v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir. Onlar\u0131n u\u011furu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 apar\u0131lmas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 komanda v\u0259 n\u0259zar\u0259t vasit\u0259l\u0259rin\u0259 c\u0259lb edilm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. NATO T\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00f6z \u0259m\u0259liyyatlar\u0131na c\u0259lb etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn inki\u015faf etmi\u015f mexanizm\u0259 malikdir. 1999-cu ild\u0259n Siyasi-H\u0259rbi \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 s\u0259n\u0259di NATO-nun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi SNT \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda NATO il\u0259 T\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 t\u0259nziml\u0259yir. Bu s\u0259n\u0259din m\u0259qs\u0259di \u201cNATO-nun g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259m\u0259liyyatlar\u0131na qo\u015fulan T\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259liyyatlara siyasi istiqam\u0259tin verilm\u0259si v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259t edilm\u0259sin\u0259 t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq imkanlar\u0131n verilm\u0259sinin t\u0259min edilm\u0259si\u201ddir. T\u0259r\u0259fda\u015flar \u0259n y\u00fcks\u0259k siyasi s\u0259viyy\u0259 d\u0259 daxil olmaqla \u0259m\u0259liyyatlar \u00fczr\u0259 siyasi m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259, planlama v\u0259 onlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu mexanizmin vacib aspektl\u0259rind\u0259n biri T\u0259r\u0259fda\u015flara beyn\u0259lxalq q\u0259rargahlarda v\u0259zif\u0259l\u0259r tutmaq imkan\u0131n\u0131n verilm\u0259sidir. Bu, \u201cT\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259sl t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131qda t\u00f6hf\u0259sinin tan\u0131nmas\u0131, m\u00fctt\u0259fiql\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015flar aras\u0131nda etimad\u0131n v\u0259 anla\u015fman\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n h\u0259mr\u0259yliyinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir\u201d.<\/p>\n<p><strong>\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong>,\u00a0<strong>(\u0130\u018fT)<\/strong>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131l\u0131b. Qurum \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131ndan ibar\u0259tdir. \u015eura t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259t siyas\u0259tini, Regional Planla\u015fd\u0131rma \u015euras\u0131n\u0131, M\u00fcavinl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. M\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131 Tehranda yerl\u0259\u015f\u0259n M\u00fcavinl\u0259r \u015euras\u0131 \u0130\u018fT \u00f6lk\u0259l\u0259ri s\u0259firl\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>\u0130\u018fT-in k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259si; s\u0259naye \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131; n\u0259qliyyat v\u0259 rabit\u0259; infrastruktur v\u0259 ictimai i\u015fl\u0259r; elm, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t; energetika; narkotik madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmamas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n 8 texniki komit\u0259si var. Komit\u0259l\u0259r ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 toplan\u0131r. \u0130\u018fT Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 da \u0259n az\u0131 ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 y\u0131\u011f\u0131ncaq ke\u00e7irir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 48-ci sessiyas\u0131nda \u0130\u018fT BMT-d\u0259,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0slam_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1_Konfrans%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u0130slam T\u0259\u015fkilat\u0131 Konfrans\u0131<\/a>\u00a0nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusu al\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong>-25 iyun 1992-ci ild\u0259 \u0130stanbulda Albaniya, Az\u0259rbaycan, Bolqar\u0131stan, Erm\u0259nistan, G\u00fcrc\u00fcstan, Yunan\u0131stan, Moldova, Rum\u0131niya, Rusiya , T\u00fcrkiy\u0259, Ukraynan\u0131n D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 Zirv\u0259 B\u0259y\u0259nnam\u0259sinin (sonradan \u0130stanbul B\u0259y\u0259nnam\u0259si kimi istinad edilir) imzalanmas\u0131 il\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. istanbul B\u0259y\u0259nnam\u0259si il\u0259 b\u0259rab\u0259r 25 iyun 1992-ci il tarixind\u0259 11 \u00f6lk\u0259 Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Bosfor B\u0259y\u0259nat\u0131 da imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu B\u0259y\u0259nat \u0130stanbul B\u0259y\u0259nnam\u0259sinin v\u0259 Qara D\u0259niz \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fcn vacibliyini \u00fcmumi cizgil\u0259rd\u0259 qeyd edir.<\/p>\n<p>5 iyun 1998-ci ild\u0259 Yalta \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n Nizamnam\u0259sinin imzalanmas\u0131 v\u0259 s\u0259n\u0259din 1999-cu ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minm\u0259si il\u0259, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcxanizmi t\u0259\u015fkilat statusu alm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259\u015fkilat\u0131n Nizamnam\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq, \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r:<\/p>\n<ul>\n<li>Ticar\u0259t v\u0259 iqtisadi inki\u015faf<\/li>\n<li>Bank i\u015fi v\u0259 maliyy\u0259<\/li>\n<li>Kommunikasiya<\/li>\n<li>Enerji<\/li>\n<li>N\u0259qliyyat, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 aqrar s\u0259naye<\/li>\n<li>S\u0259hiyy\u0259 v\u0259 farmaseptika<\/li>\n<li>\u018ftraf m\u00fchitin qorunmas\u0131<\/li>\n<li>Turizm<\/li>\n<li>Elm v\u0259 Texnika<\/li>\n<li>G\u00f6mr\u00fck v\u0259 dig\u0259r s\u0259rh\u0259d orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q<\/li>\n<li>M\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131q, narkotikl\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259si, silah v\u0259 radioaktiv materiallar\u0131n d\u00f6vriyy\u0259si, terror aktlar\u0131 v\u0259 qeyri-qanuni miqrasiya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259.<\/li>\n<\/ul>\n<p>QD\u0130\u018fT-in yarad\u0131lmas\u0131, Avropa vahid bazar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 vaxt\u0131 il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, iki sistemin \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ticar\u0259tin h\u0259cmi az olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u00dczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin koordinasiyas\u0131, QD\u0130\u018fT-in\u00a0<strong>Daimi Beyn\u0259lxalq Katibliyi<\/strong>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7rilir. Katiblik \u0130stanbul \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fir, v\u0259zif\u0259si QD\u0130\u018fT-in i\u015finin t\u0259\u015fkilati c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259min edilm\u0259sidir. Haz\u0131rda Ba\u015f Katib v\u0259zif\u0259si 3 illik m\u00fcdd\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn (yenid\u0259n se\u00e7ilm\u0259k h\u00fcququ il\u0259) n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulut.<\/p>\n<p>T\u0259\u015fkilat\u0131n Ali Orqan\u0131 \u2014\u00a0<strong>Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131d\u0131r<\/strong>. \u015eura, t\u0259\u015fkilat\u0131n \u0259sas q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259n orqan\u0131d\u0131r. \u015euran\u0131n iclaslar\u0131 6 ayda bir d\u0259f\u0259d\u0259n az olmayaraq, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rinin t\u0259hlili v\u0259 yeni v\u0259zif\u0259l\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 ke\u00e7rilir. H\u0259r \u00fczv \u00f6lk\u0259 6 ay m\u00fcdd\u0259tind\u0259 t\u0259\u015fkilata s\u0259drlik edir v\u0259 s\u0259drlik m\u00fcdd\u0259tinin sonunda \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin \u0259razisind\u0259 X\u0130N\u015e-in \u0130clas\u0131n\u0131 ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>QD\u0130\u018fT-in\u00a0<strong>Parlament Assambleyas\u0131<\/strong>\u00a0\u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin milli parlamentl\u0259rinin t\u0259msil olundu\u011fu qurumdur. Parlament Assambleyas\u0131 1993-c\u00fc ild\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u0259hat\u0259 etdiyi regionda siyasi stabilliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Assambleya 70 \u00fczvd\u0259n ibar\u0259tdir. H\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin say\u0131, \u00f6lk\u0259nin \u0259halisinin say\u0131na proporsionald\u0131r.<\/p>\n<p>QD\u0130\u018fT \u00f6lk\u0259l\u0259ri, milli enerji sisteml\u0259rinin vahid Qara d\u0259niz dair\u0259sind\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si, regional n\u0259qliyyat d\u0259hlizl\u0259rinin vahid d\u00fcnya n\u0259qliyyat sistemin\u0259 inteqrasiyas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 birg\u0259 layih\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. QD\u0130\u018fT v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C4%B0ttifaq%C4%B1\">Avropa \u0130ttifaq\u0131<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259nir. T\u0259\u015fkilat\u0131n \u00f6z\u0259lliyi ondan ibar\u0259tdir ki, bu t\u0259\u015fkilat yaranark\u0259n onun \u0259sas m\u0259qs\u0259di ticar\u0259t yox, istehsal \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 olmu\u015fdur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u0259\u015fkilat f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bir \u00e7ox u\u011fur qazanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dczvl\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r 12 d\u00f6vl\u0259td\u0259n ibar\u0259tdir. Bunlar:<\/p>\n<ul>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"16\" class=\"wp-image-4044\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-albania-svg.png\" alt=\"Flag of Albania.svg\" \/> \u00a0Albaniya<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"11\" class=\"wp-image-4045\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-azerbaijan-svg.png\" alt=\"Flag of Azerbaijan.svg\" \/> \u00a0Az\u0259rbaycan<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"13\" class=\"wp-image-4046\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-bulgaria-svg.png\" alt=\"Flag of Bulgaria.svg\" \/> \u00a0Bolqar\u0131stan<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"11\" class=\"wp-image-4047\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-armenia-svg.png\" alt=\"Flag of Armenia.svg\" \/> \u00a0Erm\u0259nistan<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4048\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-georgia-svg.png\" alt=\"Flag of Georgia.svg\" \/> \u00a0G\u00fcrc\u00fcstan<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"11\" class=\"wp-image-4049\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-moldova-svg.png\" alt=\"Flag of Moldova.svg\" \/> \u00a0Moldova<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4050\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-romania-svg.png\" alt=\"Flag of Romania.svg\" \/> \u00a0Rum\u0131niya<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4051\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-russia-svg-1.png\" alt=\"Flag of Russia.svg\" \/> \u00a0Rusiya<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4052\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-serbia-svg.png\" alt=\"Flag of Serbia.svg\" \/> \u00a0Serbiya<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4053\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-turkey-svg.png\" alt=\"Flag of Turkey.svg\" \/> \u00a0T\u00fcrkiy\u0259<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4054\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-ukraine-svg.png\" alt=\"Flag of Ukraine.svg\" \/> \u00a0Ukrayna<\/strong><\/li>\n<li><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"22\" height=\"15\" class=\"wp-image-4055\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-greece-svg-1.png\" alt=\"Flag of Greece.svg\" \/> \u00a0Yunan\u0131stan<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>GUAM Demokratiya v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf namin\u0259 T\u0259\u015fkilat<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moldova\">Moldovan<\/a>\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n regional t\u0259\u015fkilat.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/10_oktyabr\">oktyabr\u0131n 10<\/a>-da<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/GUAM#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1999\">1999<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan\">\u00d6zb\u0259kistan<\/a>\u00a0da t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. T\u0259\u015fkilat\u0131n ad\u0131 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131n ingilis dilind\u0259ki ba\u015f h\u0259rfl\u0259rind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan\">\u00d6zb\u0259kistan<\/a>\u0131n \u00fczv oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00a0<strong>GUUAM<\/strong>\u00a0adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>GUAM \u2014 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Moldova v\u0259 Ukrayna prezidentl\u0259rinin 10 oktyabr 1997-ci ild\u0259,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/GUAM#sitat_qeyd-2\"><sup>[2]<\/sup><\/a>\u00a0Strasburqda Birg\u0259 Kommunike imzalamas\u0131 il\u0259 bu d\u00f6rd d\u00f6vl\u0259tin birliyi kimi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. K\u00f6mmuniked\u0259 prezidentl\u0259r suverenlik, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131, demokratiya, h\u00fcququn aliliyi v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda Avropada sabitliyin v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00f6rdt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf el\u0259tdirilm\u0259sinin vacibliyinin vur\u011fulam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/7_iyun\">7 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yalta\">Yaltada<\/a>\u00a0t\u0259\u015fkil olunmu\u015f GUAM-\u0131n ilk zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131 onun beyn\u0259lxalq struktur kimi formala\u015fmas\u0131 v\u0259 institusionalla\u015fmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lari t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f GUAM-\u0131n &#8220;Yalta Xartiyas\u0131&#8221; i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n m\u0259qs\u0259dl\u0259rini, prinsipl\u0259rini v\u0259 istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/22_may\">22 may<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci il tarixind\u0259 GUAM-\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ki%C5%9Finyov\">Ki\u015finyovda<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmi\u015f zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131 \u00fczv-d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin demokratik c\u0259miyy\u0259t, Avropaya inteqrasiya, iqtisadi inki\u015faf, regionda sabitlik v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 dair vahid bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 GUAM \u0259sas\u0131nda beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259tin\u0259 dair birg\u0259 m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar GUAM Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131na m\u00fcvafiq q\u0259rar vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bu q\u0259rar\u0131 22-23 may 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 GUAM-\u0131n Kiyev Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 zaman\u0131 h\u0259yata ke\u00e7mi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 1997-ci ild\u0259n m\u00f6vcud olmu\u015f birlik \u0259sas\u0131nda Demokratiya v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf namin\u0259 T\u0259\u015fkilat \u2013 GUAM t\u0259sis olunmu\u015fdur. Kiyev Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda prezidentl\u0259r GUAM-\u0131n Nizamnam\u0259sini q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r. Nizamnam\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 demokratik d\u0259y\u0259rl\u0259rin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131, davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n t\u0259minat\u0131, beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, Avropaya inteqrasiya, \u00fczv-d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin iqtisadi, humanitar v\u0259 sosial sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si t\u0259\u015fkilat\u0131n ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259dl\u0259rini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>GUAM d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n praktiki t\u0259zah\u00fcr\u00fc kimi Virtual M\u0259rk\u0259z v\u0259 D\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 \u0130nformasiya-t\u0259hlil Sistemi (VM\/D\u0130TS) layih\u0259si v\u0259 Ticar\u0259t\u0259 v\u0259 N\u0259qliyyata Yard\u0131m (TNY) layih\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259kd\u0259dir. TNY GUAM d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda ticar\u0259t v\u0259 n\u0259qliyyat sah\u0259sind\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131rsa, VM\/D\u0130TS m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si v\u0259 dig\u0259r operativ xarakterli t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k vasit\u0259sil\u0259 ticar\u0259t v\u0259 n\u0259qliyyat\u0131n inki\u015faf\u0131na, onun effektiv v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 t\u0259minat verir. H\u0259r iki layih\u0259 GUAM-AB\u015e \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Proqram\u0131n\u0131n \u0259sas elementl\u0259ri hesab olunaraq bir-birini tamamlay\u0131r v\u0259 onlar\u0131n paralel \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. VM\/D\u0130TS layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259r bir GUAM d\u00f6vl\u0259tind\u0259 Milli \u0130nformasiya-t\u0259hlil M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u0130\u015f\u00e7i qruplar yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq ekspertl\u0259ri bu istiqam\u0259td\u0259 ilkin m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si apar\u0131rlar. TNY layih\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259r bir GUAM d\u00f6vl\u0259ti milli planlar\u0131 \u0259sas\u0131nda d\u00f6rdt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar\u0131n\u0131 davam etdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin, qeyd olunmal\u0131d\u0131r ki, GUAM d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 Kiyev Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 zaman\u0131 Azad Ticar\u0259t Zonas\u0131 haqq\u0131nda Sazi\u015fin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131n\u0131 elan etmi\u015fl\u0259r v\u0259 buna dair m\u00fcvafiq i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>YUNESKO VE AZERBAYCAN<\/strong><\/p>\n<p>BMT-nin ixtisasla\u015fm\u0131\u015f t\u0259\u015fkilat\u0131 olan YUNESKO d\u00fcnyan\u0131n t\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri sah\u0259sind\u0259ki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 forumudur. Onun Nizamnam\u0259si 16 noyabr 1945-ci ild\u0259 Londonda imzalanm\u0131\u015f, 4 noyabr 1946-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 20 \u00fczv-d\u00f6vl\u0259td\u0259n ibar\u0259t t\u0259\u015fkilat \u00f6z r\u0259smi f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. BMT-nin bu ixtisasla\u015fm\u0131\u015f orqan\u0131n\u0131n v\u0259zif\u0259l\u0259ri m\u00fcharib\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 sinif otaqlar\u0131 tikm\u0259k, yaxud elmi nailiyy\u0259tl\u0259ri n\u0259\u015fr etm\u0259kl\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r. YUNESKO-nun f\u0259aliyy\u0259ti daha ali m\u0259qs\u0259d\u0259 &#8211; t\u0259hsil, elm, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 kommunikasiya vasit\u0259sil\u0259 insanlar\u0131n \u015f\u00fcurunda s\u00fclh\u00fc m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k ideyas\u0131n\u0131 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir. YUNESKO-nun Nizamnam\u0259sinin 1-ci madd\u0259sind\u0259 qeyd edilmi\u015fdir: \u201cT\u0259\u015fkilat irqind\u0259n, cinsind\u0259n, dilind\u0259n v\u0259 dinind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq b\u00fct\u00fcn xalqlar \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin Nizamnam\u0259sind\u0259 elan edilmi\u015f \u0259dal\u0259t\u0259, qanun\u00e7ulu\u011fa v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na, habel\u0259 \u0259sas azadl\u0131qlara ham\u0131l\u0131qla h\u00f6rm\u0259tin t\u0259min edilm\u0259si namin\u0259 xalqlar\u0131n t\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 s\u00fclh v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259yi qar\u015f\u0131s\u0131na v\u0259zif\u0259 qoyur\u201d.<\/p>\n<p>Hal-haz\u0131rda 193 d\u00f6vl\u0259t YUNESKO-nun \u00fczv\u00fcd\u00fcr. O, BMT v\u0259 onun ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar\u0131 il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259d\u0259dir. H\u0259m\u00e7inin apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 t\u0259\u015fkilatlarla (\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131, Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, Afrika Birliyi T\u0259\u015fkilat\u0131, \u018fr\u0259b D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri Liqas\u0131, \u0130SESKO v\u0259 s.) da m\u00fcqavil\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 malikdir. YUNESKO 600-d\u0259n \u00e7ox qabaqc\u0131l beyn\u0259lxalq v\u0259 qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<\/p>\n<p>YUNESKO \u00fc\u00e7 \u0259sas i\u015f\u00e7i orqandan ibar\u0259tdir: Ba\u015f Konfrans, \u0130craiyy\u0259 \u015euras\u0131 v\u0259 Katiblik.<\/p>\n<p>Ba\u015f Konfrans YUNESKO-nun ali orqan\u0131d\u0131r. Konfrans\u0131n iclaslar\u0131 iki ild\u0259n bir ke\u00e7irilir v\u0259 iclaslarda m\u00fcxbir v\u0259 h\u0259qiqi \u00fczvl\u0259r, habel\u0259 \u00fczv olmayan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n, h\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 v\u0259 qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131ndan, fondlardan m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r i\u015ftirak edir. \u018fhalisinin say\u0131ndan v\u0259 ya b\u00fcdc\u0259y\u0259 verdiyi v\u0259saitin h\u0259cmind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, h\u0259r \u00fczv d\u00f6vl\u0259t bir s\u0259s\u0259 malikdir. Ba\u015f Konfrans t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n<p>YUNESKO-nun n\u00f6vb\u0259ti iki il \u00fc\u00e7\u00fcn proqramlar\u0131n\u0131n v\u0259 b\u00fcdc\u0259sinin m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131 da Ba\u015f Konfrans\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tidir. O, h\u0259m\u00e7inin h\u0259r 4 ild\u0259n bir \u0130craiyy\u0259 \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259rini se\u00e7ir v\u0259 Ba\u015f Direktoru t\u0259yin edir. Ba\u015f Konfransda \u0259r\u0259b, \u00e7in, ingilis, frans\u0131z, rus v\u0259 ispan dill\u0259ri i\u015fl\u0259nir. \u0130craiyy\u0259 \u015euras\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada YUNESKO-ya tam r\u0259hb\u0259rliyi t\u0259min ed\u0259n orqand\u0131r. O, Ba\u015f Konfrans\u0131n i\u015fini t\u0259\u015fkil edir v\u0259 onun q\u0259rarlar\u0131n\u0131n d\u00fczg\u00fcn icra olunmas\u0131na n\u0259zar\u0259t edir. \u015euran\u0131n funksiya v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0259n Nizamnam\u0259 il\u0259 v\u0259 Ba\u015f Konfrans\u0131n qayda v\u0259 direktivl\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur. Ba\u015f Konfrans h\u0259r 2 ild\u0259n bir \u015euraya konkret i\u015fl\u0259r tap\u015f\u0131r\u0131r. Dig\u0259r funksiyalar is\u0259 YUNESKO il\u0259 BMT, ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar v\u0259 h\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 t\u0259\u015fkilatlar aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f raz\u0131la\u015fmalardan ir\u0259li g\u0259lir.<\/p>\n<p>\u015euran\u0131n 58 \u00fczv\u00fc var v\u0259 onlar Ba\u015f Konfrans t\u0259r\u0259find\u0259n, \u0259sas\u0259n, t\u0259msil etdikl\u0259ri m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lifliyi v\u0259 m\u0259nsub olduqlar\u0131 co\u011frafi m\u0259kan \u0259sas\u0131nda se\u00e7ilir. \u0130craiyy\u0259 \u015euran\u0131n iclaslar\u0131 ild\u0259 iki d\u0259f\u0259 ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>M\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131 Parisd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 daimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n orqan Katiblikdir. Burada YUNESKO-nun 170 d\u00f6vl\u0259tinin v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. YUNESKO-nun Ba\u015f Direktoru v\u0259zif\u0259sind\u0259 1999-cu il noyabr ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259n bu g\u00fcn\u0259d\u0259k Yaponiyan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Koi\u00e7iro Matsuura f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Bundan \u0259lav\u0259 YUNESKO Parisd\u0259ki q\u0259rargah\u0131ndan ba\u015fqa \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259ki regional b\u00fcrolar\u0131, institutlar\u0131 v\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri il\u0259 geni\u015f \u015f\u0259b\u0259k\u0259y\u0259 malikdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 YUNESKO-nun Moskva B\u00fcrosu il\u0259 \u0259hat\u0259 olunur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan &#8211; YUNESKO \u0259laq\u0259l\u0259ri<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 bir s\u0131ra \u0259h\u0259miyy\u0259tli beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259\u015fkilatlarla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. \u00d6z \u00fczvl\u0259rin\u0259 d\u00fcnya s\u0259viyy\u0259li m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin, texniki yard\u0131mlar\u0131n, h\u0259m\u00e7inin elmi v\u0259 pedaqoji kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, qlobal elmi layih\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k imkanlar\u0131ndan b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259k imkan\u0131 ver\u0259n YUNESKO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259l\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 1992-ci iyulun 3-d\u0259 h\u0259min t\u0259\u015fkilata daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ilin oktyabr ay\u0131nda YUNESKO Ba\u015f Konfrans\u0131n\u0131n 27-ci sessiyas\u0131nda Xarici \u0130\u015fl\u0259r Naziri H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259novun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n bu c\u00fcr b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik t\u0259dbird\u0259 ilk d\u0259f\u0259 i\u015ftirak etdiyini qeyd etmi\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan haqq\u0131nda q\u0131sa tarixi aray\u0131\u015f vermi\u015fdir. \u018fn m\u00fch\u00fcm olan\u0131 is\u0259 budur ki, sessiya zaman\u0131 Az\u0259rbaycan \u015fairi M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin 500 illik yubileyi YUNESKO-nun dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin do\u011fum g\u00fcnl\u0259rinin qeyd edilm\u0259si siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>YUNESKO \u2013 Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131nda \u0259n m\u00fch\u00fcm add\u0131m is\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev 1993-c\u00fc ilin dekabr ay\u0131nda Fransa Respublikas\u0131nda r\u0259smi s\u0259f\u0259rd\u0259 olark\u0259n YUNESKO-nun Ba\u015f Direktoru Federiko Mayorla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259r\u0259fl\u0259r \u00f6z aralar\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini v\u0259 onun sonrak\u0131 inki\u015faf\u0131n\u0131n perspektiv planlar\u0131n\u0131 m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong>\u00a0&#8211; \u018fm\u0259k m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini t\u0259nzim ed\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-nin ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar\u0131ndan biri.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k T\u0259\u015fkilat\u0131 (B\u018fT) 1919-cu ild\u0259 Versal m\u00fcqavil\u0259si \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1919-cu ilin yanvar-aprel aylar\u0131nda D\u00fcnya konfrans\u0131n\u0131n \u018fm\u0259k Komissiyas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Parisd<\/a>\u0259 v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Versal&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Versalda<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n I y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda B\u018fT-in Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibi doqquz d\u00f6vl\u0259tin, Bel\u00e7ika, Kuba, \u00c7exoslovakiya, Fransa, \u0130taliya, Yaponiya, Pol\u015fa, Birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131\u011f\u0131n v\u0259 AB\u015e-\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi v\u0259 komissiyaya Amerika \u018fm\u0259k Federasiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Samuel Gompers ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 h\u0259m h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin, h\u0259m i\u015f\u0259g\u00f6t\u00fcr\u0259nl\u0259rin, h\u0259m d\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1919-cu ilin oktyabr ay\u0131nda Va\u015finqtonda ke\u00e7iril\u0259n I Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k Konfrans\u0131nda B\u018fT-in alt\u0131 Konvensiyas\u0131 q\u0259bul olunmu\u015fdur. Bu konvensiyalar \u0259sas\u0259n istehsalatda i\u015f saatlar\u0131n\u0131n normalar\u0131n\u0131, i\u015fsizl\u0259rin, analar\u0131n sosial m\u00fcdafi\u0259sini, qad\u0131nlar\u0131n, yeniyetm\u0259l\u0259rin gec\u0259 i\u015fl\u0259rini v\u0259 h\u0259m\u00e7inin yeniyetm\u0259l\u0259rin minimal ya\u015f h\u0259ddini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirmi\u015fdir. 1920-ci ild\u0259n Cenevr\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n B\u018fT-in Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k B\u00fcrosunun I direktoru, fransal\u0131 Albert Tomas\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 2 il \u0259rzind\u0259 16 Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k Konvensiyas\u0131 v\u0259 18 T\u00f6vsiy\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>II D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sini il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq 1940-c\u0131 ilin may ay\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 B\u018fT-in \u015ftab-ofisi m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq Kanadada yerl\u0259\u015fdirilir.II D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin q\u0131z\u011f\u0131n vaxt\u0131 Filadelfiyada 41 \u00f6lk\u0259nin h\u00f6kum\u0259t, i\u015f\u0259g\u00f6t\u00fcr\u0259n v\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k Konfrans\u0131n\u0131n ke\u00e7iril\u0259n y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda Konstitusiyaya \u0259lav\u0259l\u0259r haqq\u0131nda Deklarasiya q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>1946-c\u0131 ild\u0259 B\u018fT yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n ixtisasla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259si kimi q\u0259bul edilir.<\/p>\n<p>1965-ci ild\u0259 Turind\u0259 Beyn\u0259lxalq T\u0259hsil m\u0259rk\u0259zi yaran\u0131r. T\u0259\u015fkilat \u00f6z\u00fcn\u00fcn 50 illiyind\u0259, 1969-cu ild\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda B\u018fT-in m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131 Cenevr\u0259d\u0259 (\u0130sve\u00e7r\u0259) yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>B\u018fT sosial iqtisadi, insan v\u0259 \u0259m\u0259k h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatd\u0131r. B\u018fT-in dig\u0259r ixtisasla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f t\u0259\u015fkilatlardan \u0259sas f\u0259rqi onda \u00fc\u00e7t\u0259r\u0259fli t\u0259msil\u00e7iliyin olmas\u0131d\u0131r. H\u0259m h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin, h\u0259m i\u015f\u0259g\u00f6t\u00fcr\u0259nl\u0259rin, h\u0259m d\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri B\u018fT-in b\u00fct\u00fcn direktiv orqanlar\u0131nda t\u0259msil olunurlar v\u0259 konvensiyalar\u0131n, t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rin q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edirl\u0259r. B\u018fT-in Ali orqan\u0131 ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k Konfrans\u0131d\u0131r. Konfranslar aras\u0131 d\u00f6vrd\u0259 B\u018fT-in siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n se\u00e7kili inzibati \u015furad\u0131r. B\u018fT-in daimi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 olan katibliyi Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k B\u00fcrosudur. Ba\u015fqa strukturlar, komit\u0259l\u0259r d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. B\u018fT-in Konfrans\u0131 \u0259m\u0259k sah\u0259sin\u0259 dair beyn\u0259lxalq normativ s\u0259n\u0259dl\u0259rin q\u0259bulu il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259r konvensiya v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 olur. Konfrans h\u0259m\u00e7inin \u00f6lk\u0259l\u0259rin qo\u015fuldu\u011fu konvensiyalara \u0259m\u0259l etm\u0259l\u0259rin\u0259 n\u0259zar\u0259t edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 12 may 1992-ci ild\u0259 bu t\u0259\u015fkilata \u00fczv olmu\u015f, onun 57 Konvensiyas\u0131na qo\u015fularaq burada t\u0259sbit olunmu\u015f prinsip v\u0259 normalar\u0131 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>TAQM<\/strong>\u00a0(Avrasiya H\u0259rbi Statuslu H\u00fcquq-M\u00fchafiz\u0259 Qurumlar\u0131 Assosiasiyas\u0131) \u2014 Avrasiya H\u0259rbi Statuslu H\u00fcquq-M\u00fchafiz\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1z%C4%B1stan\">Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Monqolustan\">Monqolustan<\/a>) ortaq ordusu. Ordunun simvolu at heyk\u0259lidir.<\/p>\n<p>25 yanvar 2013-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n paytaxt\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1z%C4%B1stan\">Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Monqolustan\">Monqolustan<\/a>\u00a0aras\u0131nda qurulmu\u015f beyn\u0259lxalq r\u0259smi bir t\u0259\u015fkilatd\u0131r. T\u0259\u015fkilat\u0131n t\u0259m\u0259li\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin paytaxt\u0131 Ankara \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C9%99%C5%9Fkilat\">T\u0259\u015fkilat<\/a>\u0131n \u0259sas q\u0259rargah\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ankara\">Ankarada<\/a>\u00a0yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Qurulu\u015f m\u0259qs\u0259di, &#8220;T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 h\u0259mr\u0259yliyi inki\u015faf etdirm\u0259k, ortaq m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259d\u0259 olmaq v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min etm\u0259k&#8221; olaraq a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u0130SESKO<\/strong> &#8211; t\u0259hsil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 islam t\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r. 1979-cu ild\u0259 t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 qurulmu\u015f bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r Respublikam\u0131z\u0131n Birinci xan\u0131m\u0131 Mehriban \u018fliyevan\u0131n 24 noyabr 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 \u0130SESKO-nun xo\u015fm\u0259raml\u0131 s\u0259firi ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u0259si il\u0259 u\u011furlu inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti \u0130SESKO il\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 d\u00fcnyada m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 prinsipini d\u0259st\u0259kl\u0259yir.<\/p>\n<p>&#8220;Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri 2009-cu il \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130slam paytaxt\u0131 elan olunub.<\/p>\n<p>Bu g \u00fcn imtahan verdik d\u00fc\u015f\u0259n qanunvericilik suallar\u0131ndan yad\u0131mda qalanlar:D\u00f6vl\u0259t qulluq\u00e7usu D\u00f6vl\u0259t orqan\u0131n r\u0259hb\u0259rinin icaz\u0259si olmadan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin hans\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful ola bil\u0259r cavab elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti<\/p>\n<p>Nazirl\u0259r kabinetinin q\u0259rar\u0131 s\u0259r\u0259ncam\u0131 hans\u0131 subeykt \u0259sas g\u00f6st\u0259rilm\u0259kl\u0259 r\u0259smil\u0259\u015fdirilir<br \/>\nCavab Prezidentin f\u0259rmanlar\u0131<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t qulluq\u00e7usuna veril\u0259n \u00f6d\u0259ni\u015fsiz m\u0259zuniyy\u0259tin m\u00fcdd\u0259ti ?<br \/>\nCavab 14 t\u0259qvim g\u00fcn\u00fc<\/p>\n<p>A\u015fa\u011fadak\u0131lardan hans\u0131 inzibati v\u0259zif\u0259<br \/>\ndir Cavab Milli m\u0259clisin s\u0259drinin m\u00fc\u015faviri<\/p>\n<p>M\u0259ktub ne\u00e7\u0259 hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<br \/>\nCavab iki hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir<\/p>\n<p>m\u0259lumat azadl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda qanunun<br \/>\nsubektl\u0259ri kiml\u0259rdir?<br \/>\nCavab Fiziki v\u0259 h\u00fcquqi \u015f\u0259xsl\u0259r<\/p>\n<p>siyasi v\u0259zif\u0259 tutan \u015f\u0259xsl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259ti hans\u0131 qanunla t\u0259nziml\u0259nir?<br \/>\nCavab D\u00f6vl\u0259t qullu\u011fu haqq\u0131nda qanunu m\u00fc\u0259yu\u0259n madd\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla dig\u0259r qanunvericiliyl\u0259<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti d\u00f6vl\u0259t qullu\u011fu idar\u0259etm\u0259 \u015furas\u0131n\u0131n ne\u00e7\u0259 \u00fczv\u00fcn\u00fc t\u0259yin edir?<br \/>\nCavab 6 \u00fczv\u00fc<\/p>\n<p>Etik davran\u0131\u015f qaydalar\u0131n pozulmas\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00f6vl\u0259t qullu\u00e7usu hans\u0131 m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilir?<br \/>\nCavab \u0130ntizam m\u0259suliyy\u0259tin\u0259<\/p>\n<p>Apelyasiya m\u0259hk\u0259m\u0259si hakiml\u0259rini v\u0259zif\u0259d\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 MM d\u0259 ne\u00e7\u0259 s\u0259s \u00e7\u00f6xlu\u011fu il\u0259 q\u0259bul edilir?<br \/>\nCavab 83<br \/>\nAz\u0259rbaycan respublikas\u0131n\u0131n prezidentinin s\u0259hh\u0259tinin pisl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar i\u015finin yerin\u0259 yetir\u0259 MM bu i\u015fin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 orqana m\u00fcraci\u0259t edir?<br \/>\nCavab Konstitusiya m\u0259hk\u0259m\u0259si<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t qulluq\u00e7usun v\u0259zif\u0259 maa\u015f\u0131 n\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur?<br \/>\nV\u0259zif\u0259 t\u0259snifat\u0131na<\/p>\n<p><strong>Bunu ham\u0131 bilm\u0259lidir<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>1813-1828-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razisi t\u0259xmin\u0259n 410 min kv.km idi. 1813-1828-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri: \u0130ran \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 280 min kv.km.<\/li>\n<li>Rusiya \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 \u015eimali Az\u0259rbaycan \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 130 min kv.km<\/li>\n<li>1918-ci ild\u0259 Rusiyan\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilmi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 \u2013 sah\u0259si 9 min kv.km.<\/li>\n<li>Rusiya \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 D\u0259rb\u0259nd xanl\u0131\u011f\u0131 \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 7min kv.km.<\/li>\n<li>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n quruldu\u011fu \u0259razisinin sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 114 min kv.km.<\/li>\n<li>1920-ci ild\u0259 ADR-i i\u015f\u011fal ed\u0259n rus sovet imperiyas\u0131nn b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrd\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri: Erm\u0259nistan SSR-nin qism\u0259n n\u0259zar\u0259tin\u0259 veril\u0259n Z\u0259ng\u0259zur, G\u00f6y\u00e7\u0259, \u015e\u0259rur, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Dilican v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin qism\u0259n n\u0259zar\u0259tin\u0259 veril\u0259n (G\u00fcrc\u00fcstan SSR) Bor\u00e7al\u0131 \u2013 birlikd\u0259 sah\u0259si: t\u0259xmin\u0259n 27,4 min kv.km.<\/li>\n<li>1920-1991-ci ill\u0259rd\u0259 SSR\u0130 \u0259sar\u0259ti alt\u0131nda qalm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan SSR-nin \u0259razisi \u2013 86,6 min kv.km<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n 1988-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>Ke\u00e7mi\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f (\u015eu\u015fa, Xank\u0259ndi, Xocal\u0131, \u018fsk\u0259ran, Xocav\u0259nd, A\u011fd\u0259r\u0259, Hadrut). \u0130\u015f\u011fal tarixi \u2013 1988-1994-c\u00fc ill\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Sah\u0259si:<\/strong>\u00a04400 kv.km. \u015e\u0259rur rayonunun K\u0259rki v\u0259 G\u00fcnn\u00fct k\u0259ndl\u0259ri (17 fevral 1990) \u2013 19 kv.km. La\u00e7\u0131n (17 may 1992-ci il)- 1835 kv.km. A\u011fdam (23 iyul 1993-c\u00fc il) \u2013 1094 kv.km. C\u0259bray\u0131l (18 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 1050 kv.km. F\u00fczuli (23 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 1386 kv.km. Qubadl\u0131 (31 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 802 kv.km. Z\u0259ngilan (30 oktyabr 1993-c\u00fc il) \u2013 707 kv.km. Qazax rayonun 7 k\u0259ndi: Yuxar\u0131 \u018fskipara, A\u015fa\u011f\u0131 \u018fskipara, Barxudarl\u0131, Q\u0131z\u0131l Hac\u0131l\u0131, Sofulu, Xeyrimli, Ba\u011fanis Ayr\u0131m. I Qaraba\u011f sava\u015f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n 13300 kv.km \u0259razisi i\u015f\u011fal olundu<\/p>\n<p><strong>Erm\u0259ni terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li><strong>&#8220;Armenakan&#8221; partiyas\u0131:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1885\">1885<\/a>-ci ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b. T\u00fcrkiy\u0259nin Van, Mu\u015f, Bitlis,Trabzon b\u00f6lq\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 \u0130stanbulda silahl\u0131 toqqu\u015fmalar v\u0259 terror aktlar\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259n bu partiya \u0130ran v\u0259 Rusiyada ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda olub.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Hn\u00e7ak&#8221; partiyas\u0131:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1887\">1887<\/a>-ci ild\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 yarad\u0131l\u0131b. Qurumun \u0259sas m\u0259qs\u0259di T\u00fcrkiy\u0259nin Anadolu b\u00f6lg\u0259sini, &#8220;Rus&#8221; v\u0259 &#8220;\u0130ran&#8221; Erm\u0259nistanlar\u0131 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259ri birl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; d\u00f6vl\u0259ti yaratmaqd\u0131r. Partiyan\u0131n proqram\u0131n\u0131n 4-c\u00fc b\u0259ndind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir; &#8220;Qar\u015f\u0131ya qoyulmu\u015f m\u0259qs\u0259d\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bli\u011fat, t\u0259\u015fviqat, terrorizm v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 t\u0259\u015fkilat yarad\u0131lmas\u0131 metodu se\u00e7ilm\u0259lidir&#8221;<\/li>\n<li><strong>&#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221;-erm\u0259ni federativ inqilab partiyas\u0131:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1890\">1890<\/a>-c\u0131 ild\u0259 Tiflisd\u0259 yarad\u0131l\u0131b. \u018fsas qay\u0259si\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259nin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Anadolu\">Anadolu<\/a>\u00a0torpaqlar\u0131nda &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; d\u00f6vl\u0259ti qurmaqd\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1892\">1892<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tiflis\">Tiflisd<\/a>\u0259 ilk qurultay\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259n &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 sui-q\u0259sdl\u0259rin t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259hz bu qurultaydan sonra &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; &#8220;t\u00fcrk\u00fc, k\u00fcrd\u00fc h\u0259r yerd\u0259, h\u0259r bir \u015f\u0259raitd\u0259 \u00f6ld\u00fcr, s\u00f6z\u00fcnd\u0259n d\u00f6n\u0259nl\u0259ri, erm\u0259ni xainl\u0259rini \u00f6ld\u00fcr, intiqam al!&#8221; \u0259mrini vermi\u015fdir. &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; partiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan bir s\u0131ra terror qruplar\u0131 m\u00f6vcuddur:\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1973\">1973<\/a>-c\u00fc ild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f &#8220;Erm\u0259ni &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n&#8221; intiqam\u00e7\u0131lar\u0131&#8221; qrupu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1982\">1982<\/a>-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avstriya\">Avstriya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Danimarka\">Danimarka<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Portuqaliya\">Portuqaliyada<\/a>\u00a0t\u00fcrk diplomatlar\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirib; M\u0259xfi terror qrupu DRO v\u0259 onun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri: DRO-8, DRO-88, DRO-888, DRO-8888. Da\u015fnaklar\u0131n haz\u0131rda bu istiqam\u0259td\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti davam edir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259ni gizli azadl\u0131q ordusu&#8221; (ASOA):<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1975\">1975<\/a>-ci ild\u0259 Beyrutda yarad\u0131l\u0131b. M\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131 D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 yerl\u0259\u015fir. F\u0259l\u0259stin bazalar\u0131nda haz\u0131rl\u0131q ke\u00e7\u0259n mind\u0259n art\u0131q d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcs\u00fc vard\u0131r. F\u0259aliyy\u0259tinin ilk 6 ilind\u0259 t\u0259\u015fkilat d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259sind\u0259 19 t\u00fcrk diplomat\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olan terror aktlar\u0131 ke\u00e7irib.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259nistan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda erm\u0259ni gizli ordusu&#8221; (ASALA):<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1975\">1975<\/a>-ci ild\u0259 yarad\u0131lan t\u0259\u015fkilat\u0131n q\u0259rargah\u0131 Beyrutda, t\u0259lim-m\u0259\u015fq bazalar\u0131 is\u0259 Suriyada yerl\u0259\u015fir. T\u0259\u015fkilat\u0131n m\u0259qs\u0259di \u015e\u0259rqi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>, \u015eimali\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; qurmaqd\u0131r. Bu t\u0259\u015fkilat \u0259sas\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na qar\u015f\u0131 terror aktlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 terror\u00e7u t\u0259\u015fkilat kimi formala\u015fan ASALA-n\u0131n gerbind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kala%C5%9Fnikov_avtomat%C4%B1\">Kala\u015fnikov avtomat\u0131<\/a>\u00a0t\u0259svir olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>T\u0259\u015fkilat &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fbu_Nidal&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fbu Nidal<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Qara_sentyabr&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Qara sentyabr<\/a>&#8221; kimi terror qruplar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259sind\u0259 \u0259sas fiqurlardan biri ASALA-n\u0131n lideri Akop Akopyan olmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Afina\">Afinada<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>-ci ild\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f t\u00fcrk s\u0259firinin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259ti \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f A.Akopyan (&#8220;M\u00fccahid&#8221;) 01.08.80-ci ild\u0259 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York_Tayms\">Nyu-York Tayms<\/a>&#8221; q\u0259zetin\u0259 verdiyi m\u00fcsahib\u0259d\u0259 bildirmi\u015fdir: &#8220;Bizim d\u00fc\u015fm\u0259nimiz t\u00fcrk rejimi,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/NATO\">NATO<\/a>\u00a0v\u0259 bizl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259rdir&#8221;. 28.04.1988-ci ild\u0259 A.Akopyan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Afina\">Afina<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livanda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>-ci ilin aprelind\u0259 ASALA birg\u0259 terror aksiyalar\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 dair PKK il\u0259 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lmi\u015f v\u0259 bu niyy\u0259tl\u0259rini r\u0259smil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r. Beyrut \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 28.08.1993-c\u00fc ild\u0259 a\u00e7\u0131qlanan b\u0259yanat\u0131nda ASALA &#8220;pant\u00fcrkist neft borusu&#8221; (Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan) il\u0259 ba\u011fl\u0131 layih\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259y\u0259c\u0259yini bildirmi\u015fdir.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>&#8220;Geqaron&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci ilin fevral\u0131nda ASALA t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qs\u0259d &#8211; C\u0259nubi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqaz<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Orta_Asiya\">Orta Asiya<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259rin\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li siyasi lider, diplomat v\u0259 biznesmenl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 terror aktlar\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259sidir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259ni azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131&#8221; (AOD):<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259 Fransada yarad\u0131l\u0131b. Terror f\u0259aliyy\u0259tini ASALA il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259ni azadl\u0131q c\u0259bh\u0259si&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1979\">1979<\/a>-cu ild\u0259 yarad\u0131lan bu terrror t\u0259\u015fkilat\u0131 ASALA-n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si say\u0131l\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259leyhin\u0259 terror\u00e7ular haz\u0131rlay\u0131r.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Orli qrupu&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransada<\/a>\u00a0ya\u015fayan erm\u0259ni g\u0259ncl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131l\u0131b. T\u0259\u015fkilat 1987-ci il\u0259d\u0259k d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif hava limanlar\u0131nda 10-dan art\u0131q terror akt\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irib.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m \u0259dal\u0259t komandoslar\u0131&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1972\">1972<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vyana\">Vyanada<\/a>\u00a0&#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; partiyas\u0131n\u0131n qurultay\u0131 zaman\u0131 yarad\u0131l\u0131b. &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259dal\u0259t komandoslar\u0131&#8221;n\u0131n m\u0259qs\u0259di erm\u0259ni \u0259silli g\u0259nc Livan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131 h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259k, t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 qanl\u0131 terror aksiyalar\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259kdir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Erm\u0259ni birliyi&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskvada<\/a>\u00a0yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. &#8220;ASALA&#8221; il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259ri vard\u0131r, ke\u00e7mi\u015f sovet m\u0259kan\u0131nda terror\u00e7ular\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 saxta s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 t\u0259min edir. Qaraba\u011fa silah v\u0259 muzdlular\u0131n \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;G\u0259nc erm\u0259nil\u0259r ittifaq\u0131&#8221;:<\/strong> Diplomatlar\u0131n o\u011furlanmas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan bu t\u0259\u015fkilat\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransada<\/a>\u00a0yarad\u0131l\u0131b.<\/li>\n<li><strong>&#8220;9 iyun qrupu&#8221;:<\/strong> H\u0259bsd\u0259 olan erm\u0259ni terror\u00e7ular\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan bu t\u0259\u015fkilat\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7r%C9%99\">\u0130sve\u00e7r\u0259d<\/a>\u0259 yarad\u0131l\u0131b.<\/li>\n<li><strong>&#8220;\u0130sve\u00e7r\u0259 qrupu&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropan<\/a>\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n bu t\u0259\u015fkilat\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yunan%C4%B1stan\">Yunan\u0131standa<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmi\u015f 4 terror akt\u0131n\u0131n m\u0259suliyy\u0259tini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Demokratik c\u0259bh\u0259&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kanada\">Kanada<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99rbi_Avropa\">Q\u0259rbi Avropada<\/a>\u00a0f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di &#8211; t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin par\u00e7alanmas\u0131d\u0131r.<\/li>\n<li><strong>&#8220;\u0130ntihar\u00e7\u0131lar eskadronu&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Parisd<\/a>\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min ild\u0259 bu t\u0259\u015fkilat T\u00fcrkiy\u0259nin Fransadak\u0131 ba\u015f konsullu\u011funu z\u0259bt edilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 qrupun 4 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, h\u0259m\u00e7inin ke\u00e7mi\u015f r\u0259hb\u0259ri Yan Ka\u015fkayan h\u0259bs edilmi\u015fdir. Haz\u0131rda qrupa r\u0259hb\u0259rliyi Va\u015fqen Sakasaslenyan h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/li>\n<li><strong>&#8220;Apostol&#8221;:<\/strong>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 29-da \u0259sas\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>\u00a0v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131ndan ibar\u0259t olan Erm\u0259nistan M\u00fcdafi\u0259 Birliyi t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qs\u0259d &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259rind\u0259 terror aktlar\u0131n ke\u00e7irilm\u0259sidir.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong><em><br \/>\n<\/em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/strong><\/p>\n<p><em><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"300\" height=\"225\" class=\"wp-image-4056\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/2.jpeg\" alt=\"2\" \/><\/em><\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/strong>\u00a0<em>\u00a0<\/em><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\"><em>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n<\/em><\/a>\u0131n q\u0259rb hiss\u0259sind\u0259 b\u00f6lg\u0259.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259rk\u0259zi hiss\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Sovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 burada \u018frazisi 4,4min kv.km yaxud Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00fcmumi \u0259razisinin 5,1 faizini t\u0259\u015fkil ed\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti<\/a>\u00a0yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. 1970-ci ild\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f siyah\u0131ya almaya \u0259sas\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin 150.313 n\u0259f\u0259r \u0259halisi olmu\u015fdur .<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-0\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0Vilay\u0259tin t\u0259rkibin\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsg%C9%99ran\">\u018fsg\u0259ran<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hadrut\">Hadrut<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99\">A\u011fd\u0259r\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_(rayon)\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0inzibati rayonlar\u0131 daxil idi. Tarix\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz_Albaniyas%C4%B1\">Qafqaz Albaniyas\u0131n<\/a>\u0131n (Arran\u0131n),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n<\/a>\u0131n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Demokratik_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Sovet_Sosialist_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Sovet Respublikas\u0131n<\/a>\u0131n, t\u0259rkib hiss\u0259si olmu\u015fdur. Indiki Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Hal-haz\u0131rda \u0259traf \u0259razil\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 (c\u0259mi 11 min km\u00b2) Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n &#8220;musiqi akademiyas\u0131&#8221; kimi tan\u0131n\u0131r.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-1\"><sup>[2]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Tarix\u0259n indiki az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lg\u0259dir. 1820-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycana k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc<em>\u00a0<\/em>\u0259razil\u0259rd\u0259n biridir. Erm\u0259nidilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0131 Arsax kimi i\u015fl\u0259nir.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Etimologiyas\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Qaraba\u011f<em>\u00a0<\/em>Az\u0259rbaycan\u0131n\u0259nq\u0259dimtarixivilay\u0259tl\u0259rind\u0259nbiridir. Qaraba\u011f\u0131n ad\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_dili\">Az\u0259rbaycan dilind<\/a>\u0259ki &#8220;qara&#8221; v\u0259 &#8220;ba\u011f&#8221; s\u00f6zl\u0259rind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. &#8220;Qara&#8221; v\u0259 &#8220;ba\u011f&#8221; s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc q\u0259d\u0259r q\u0259dim tarix\u0259 malikdir. D\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 bu s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin Az\u0259rbaycan\u0131n konkret \u0259razisin\u0259 aid edilm\u0259si d\u0259 dan\u0131lmaz h\u0259qiq\u0259tdir. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z do\u011fma torpa\u011f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131na verdiyi &#8220;Qaraba\u011f&#8221; s\u00f6z\u00fc ilk m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259l\u0259 1300 il bundan \u0259vv\u0259l (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/VII_%C9%99sr\">VII \u0259srd<\/a>\u0259n b\u0259ri) i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. Qaraba\u011f \u0259vv\u0259ll\u0259r bir tarixi co\u011frafi anlay\u0131\u015f kimi konkret m\u0259kan\u0131 bildirmi\u015f, sonra is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n geni\u015f co\u011frafi \u0259razisin\u0259 aid edilmi\u015fdir. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bu hal Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterikdir: Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259ri &#8211; Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259si, \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259ri &#8211; \u015e\u0259ki b\u00f6lg\u0259si, G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri &#8211; G\u0259nc\u0259 b\u00f6lg\u0259si, L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259ri &#8211; L\u0259nk\u0259ran b\u00f6lg\u0259si v\u0259 i.a. &#8220;Qaraba\u011f&#8221;\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n konkret bir vilay\u0259tinin, bir b\u00f6lg\u0259sinin ad\u0131 kimi formala\u015fmas\u0131 tarixi onun etimologiyas\u0131n\u0131n daha elmi \u015f\u0259kild\u0259 izah\u0131na imkan verir. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan dilind\u0259 (h\u0259m\u00e7inin ba\u015fqa t\u00fcrk<em>\u00a0<\/em>dill\u0259rind\u0259) &#8220;qara&#8221;n\u0131n r\u0259ngd\u0259n ba\u015fqa &#8220;s\u0131x&#8221;, &#8220;qal\u0131n&#8221;, &#8220;b\u00f6y\u00fck&#8221;, &#8220;t\u00fcnd&#8221; v\u0259 ba\u0122qa m\u0259nalar\u0131 da vard\u0131r. Bu bax\u0131mdan, &#8220;Qaraba\u011f&#8221; termini &#8220;qara ba\u011f&#8221;, y\u0259ni &#8220;b\u00f6y\u00fck ba\u011f&#8221;, &#8220;s\u0131x ba\u011f&#8221;, &#8220;qal\u0131n ba\u011f&#8221;, &#8220;s\u0259fal\u0131 ba\u011f&#8221; v\u0259 s. m\u0259nas\u0131 k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Tarixi<\/strong><\/p>\n<p>Qaraba\u011f t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n deyil, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n q\u0259dim tarix\u0259 malik olan diyarlar\u0131ndand\u0131r. Bu \u0259razid\u0259ki Az\u0131x ma\u011faras\u0131nda \u0259n q\u0259dim insanlar\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni a\u015fkar edilmi\u015fdir. Bu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni Az\u0259rbaycan\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011f\u0131n, Aral\u0131q d\u0259nizi h\u00f6vz\u0259si v\u0259 \u015e\u0259rqi Afrika il\u0259 birlikd\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n ilk v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259n biri oldu\u011funu s\u00fcbut edir. 1968-ci ild\u0259 Az\u0131x ma\u011faras\u0131n\u0131n a\u015f\u00f6l t\u0259b\u0259q\u0259sind\u0259n Az\u0131x adam\u0131 \u2013 az\u0131xantrop adland\u0131r\u0131lan insan\u0131n \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0131x adam\u0131n\u0131n 350-400 min il \u0259vv\u0259l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcman olunur. Eneolit (e.\u0259. VI-IV minillikl\u0259r), tunc v\u0259 ilk d\u0259mir d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 (e.\u0259.IV minilliyin sonu \u2013 I minilliyin \u0259vv\u0259li) Qaraba\u011f\u0131n h\u0259yat\u0131nda b\u00f6y\u00fck d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f vermi\u015fdi. Son tunc v\u0259 ilk d\u0259mir d\u00f6vr\u00fc (e.\u0259.XIII-VII \u0259srl\u0259r) Xocal\u0131-G\u0259d\u0259b\u0259y m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ad\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r.T\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, etno-siyasi prosesl\u0259r d\u0259 davam edir. Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda q\u00fcdr\u0259tli Manna d\u00f6vl\u0259ti (e.\u0259. IX-VI \u0259srl\u0259r) meydana g\u0259lir. Bu d\u00f6vrd\u0259, n\u0259inki Qaraba\u011fda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, C\u0259nubi Qafqazda (Zaqafqaziyada) erm\u0259ni etnosu yox idi. Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r (e.\u0259.356-323) \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259tini da\u011f\u0131td\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda siyasi prosesl\u0259r yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu. Onun \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 imperiyas\u0131 par\u00e7aland\u0131qda Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda Atropatena, \u015fimal\u0131nda is\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri yarand\u0131. E.\u0259. IV \u0259srd\u0259 v\u0259 sonralar Atropatena Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda da \u0259razil\u0259r\u0259 malik idi v\u0259 bu zaman Qaraba\u011f \u0259razisin\u0259 daxil olan torpaqlar\u0131n bir hiss\u0259si h\u0259min Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 tabe idi. Atropatena il\u0259 eyni zamanda yaranm\u0131\u015f Albaniya d\u00f6vl\u0259ti t\u0259xmin\u0259n e.\u0259. IV \u2013 e. VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olaraq, 1200 il\u0259 yax\u0131n d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynad\u0131. Albaniya s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndir\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn Qaraba\u011f \u0259razisini \u0259hat\u0259 edirdi v\u0259 bu vilay\u0259ti \u00f6z t\u0259rkibind\u0259 qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn misilsiz m\u00fcbariz\u0259 apararaq, b\u0259zi istisnalarla buna nail ola bilirdi. Qaraba\u011f tarixi \u2013 etnoqrafik \u0259yal\u0259t kimi \u0259vv\u0259lc\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz_Albaniyas%C4%B1\">Qafqaz Albaniyas\u0131<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f\u0131n tarixind\u0259 \u0259sas d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r VII \u0259srd\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin i\u015f\u011fallar\u0131 v\u0259 bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u015f verir. \u018fr\u0259b i\u015f\u011fallar\u0131nad\u0259k Qaraba\u011f\u0131n tarixi \u0259halisi etnik bax\u0131mdan eyni k\u00f6kd\u0259n, y\u0259ni Az\u0259rbaycan-Albaniya k\u00f6k\u00fcnd\u0259n oldu\u011fu halda, bu d\u00f6vrd\u0259 \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 yeritdiyi faci\u0259li siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 vilay\u0259tin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin dini \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u0259min edilm\u0259si, zaman ke\u00e7dikc\u0259 etnik sah\u0259d\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rdi: Albaniyan\u0131n tarixi Arsax b\u00f6lg\u0259si \u0259halisinin \u0259vv\u0259lc\u0259 qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na, bunun ard\u0131nca da erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015fland\u0131. \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti par\u00e7aland\u0131qdan sonra Albaniyan\u0131n h\u0259min \u0259razisind\u0259 S\u00fcnik v\u0259 Arsax-Xa\u00e7\u0131n knyazl\u0131qlar\u0131 yarand\u0131. XII \u0259srin sonlar\u0131na yax\u0131n S\u00fcnik pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131, buradak\u0131 hakim s\u00fclal\u0259 1166-c\u0131 ild\u0259n knyaz Qriqorun v\u0259 Smbat\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 k\u0259silmi\u015f oldu. XII \u0259srin sonu \u2013 XIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Arsax \u0259razisind\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapan Xa\u00e7\u0131n knyazl\u0131\u011f\u0131 tarix\u00e7i-alim \u0130.A.Orbelinin s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 des\u0259k &#8220;q\u0259dim Albaniyan\u0131n bir hiss\u0259si&#8221; idi&#8221;. Bel\u0259likl\u0259, tamamil\u0259 t\u0259biidir ki, \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti da\u011f\u0131lark\u0259n onun \u0259razisind\u0259 dir\u00e7\u0259l\u0259n yerli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 he\u00e7 bir erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu da, Az\u0259rbaycandan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandan f\u0259rqli olaraq, C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259nil\u0259rin, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixin\u0259 malik olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir. Monqollar\u0131n ikinci y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n ba\u015fa \u00e7atmas\u0131 il\u0259 (1231-1239) Qaraba\u011f dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 kimi Ali monqol xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (1239-1256), sonra is\u0259 H\u00fclak\u00fcl\u0259r (Elxanil\u0259r) d\u00f6vl\u0259tinin (1256-1357) t\u0259rkibind\u0259 idi. Qaraba\u011f\u0131n bu d\u00f6vr tarixi haqq\u0131nda m\u0259lumat nisb\u0259t\u0259n daha \u0259hat\u0259lidir v\u0259 daha yax\u015f\u0131 \u00f6yr\u0259nilmi\u015fdir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 &#8220;Qara&#8221; v\u0259 &#8220;ba\u011f&#8221; s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u2013 &#8220;Qaraba\u011f&#8221;, art\u0131q, konkret co\u011frafi \u0259raziy\u0259 \u015famil edilm\u0259y\u0259 ba\u015flan\u0131r. XV \u0259srd\u0259 Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan Qaraqoyunlu (1410-1467) v\u0259 A\u011fqoyunlu (1468-1501) d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkibind\u0259 idi. Lakin Qaraqoyunlular d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n sonrak\u0131 tarixind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k bir hadis\u0259 ba\u015f verdi. XV \u0259srd\u0259 ke\u00e7mi\u015f alban hakimi H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n n\u0259sli (C\u0259lalil\u0259r) Qaraqoyunlu Cahan \u015fahdan &#8220;m\u0259lik&#8221; titulu ald\u0131. Sonralar C\u0259lalil\u0259r n\u0259slinin m\u00fclk\u00fc be\u015f alban feodal knyazl\u0131qlar\u0131 \u2013 m\u0259likl\u0259rin\u0259 (G\u00fcl\u00fcstan, Ceraberd, Xa\u00e7\u0131n, V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq) par\u00e7aland\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 il\u0259 (1501) b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015fland\u0131. XVI \u0259srin ortalar\u0131nda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n vahid d\u00f6vl\u0259t hal\u0131nda m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015fa \u00e7atd\u0131. Bununla, Az\u0259rbaycan S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti regionun Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan sonra ikinci \u0259n q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259tin\u0259 \u00e7evrildi. Bel\u0259 oldu\u011fu halda o d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u0259r hans\u0131 etnik-siyasi \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc m\u00fcmk\u00fcn olan m\u0259s\u0259l\u0259 deyildi. \u018fksin\u0259, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n etnik v\u0259 siyasi s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daha ayd\u0131n \u015f\u0259kil al\u0131r. S\u0259f\u0259vil\u0259r Az\u0259rbaycanda 4 b\u0259yl\u0259rb\u0259ylik yarad\u0131r ki, onlardan biri d\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 ya G\u0259nc\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyi idi. S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin z\u0259ifl\u0259m\u0259sind\u0259n sonra Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 \u0130ran, Rusiya v\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259l\u0259r meydan\u0131na \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>Sonuncu S\u0259f\u0259vi h\u00f6kmdar\u0131 III Abbas\u0131 devir\u0259r\u0259k hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Nadir \u015fah \u018ff\u015far (1736-1747) onu qanuni h\u00f6kmdar kimi tan\u0131maqdan imtina ed\u0259n G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyinin t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 a\u011f\u0131r c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irdi ki, bu amil d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n alban m\u0259likl\u0259rinin m\u00f6vqeyini g\u00fccl\u0259ndirdi v\u0259 onlar\u0131n separatizmin\u0259 t\u0259kan verdi. Nadirin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 onun d\u00f6vl\u0259ti par\u00e7aland\u0131, Az\u0259rbaycanda yerli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u2013 xanl\u0131qlar yarand\u0131. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Az\u0259rbaycan, xanl\u0131qlar\u0131n timsal\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 b\u0259rpa etdi. Ke\u00e7mi\u015f G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin \u0259razisind\u0259 iki Az\u0259rbaycan xanl\u0131\u011f\u0131 \u2013 G\u0259nc\u0259 v\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131qlar\u0131 yarand\u0131. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banisi Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rind\u0259n biri olan P\u0259nah\u0259li xan Cavan\u015fir idi. P\u0259nah xan g\u00fccl\u0259ndikc\u0259 p\u0259rak\u0259nd\u0259lik t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan feodallar\u0131n \u2013 m\u0259likl\u0259rin pozuculuq f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri d\u0259 art\u0131rd\u0131. Bunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 h\u0259rbi-siyasi bax\u0131mdan z\u0259ruri idi. Bel\u0259 olmasa, xanl\u0131\u011f\u0131n \u0259razi-inzibati b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc itiril\u0259 bil\u0259rdi. P\u0259nah\u0259li xan\u0131n varisi \u0130brahim xanla separat\u00e7\u0131 m\u0259likl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 1783-c\u00fc ild\u0259n Rusiya d\u00f6vl\u0259ti d\u0259 qar\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131. C\u0259nubi Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan Rusiya burada \u2013 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 h\u0259min m\u0259likl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 &#8220;xristian d\u00f6vl\u0259ti&#8221;, daha do\u011frusu, \u00f6z\u00fcn\u0259 dayaq yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. XVIII y\u00fczilin sonlar\u0131 \u2013 XIX y\u00fczilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda Rusiyan\u0131n C\u0259nubi Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycanda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti g\u00fccl\u0259ndi, 1801-ci ild\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan imperiyaya birl\u0259\u015fdirildi, Az\u0259rbaycan\u0131n Car-Balak\u0259n camaatl\u0131\u011f\u0131 (1803) v\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131 (1804) i\u015f\u011fal olundu. \u0130brahim xan bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Rusiya qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 R.D.Sisianovla (1802-1806) K\u00fcr\u0259k\u00e7ayda m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flad\u0131. K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 m\u0259hz m\u00fcs\u0259lman \u2013 Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 kimi Rusiyaya ilhaq olundu. Tarixi reall\u0131\u011f\u0131 \u0259ks etdir\u0259n K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si, eyni zamanda, Qaraba\u011f\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n bu diyar\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sinin Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u0259xsus oldu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259n \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r s\u0259n\u0259ddir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99f%C9%99vil%C9%99r\">S\u0259f\u0259vil\u0259r<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259ti \u2013 Qaraba\u011f tarixi \u2013 etnoqrafik \u0259yal\u0259tinin \u0259razisini \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u0259rk\u0259zi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri olan Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyini yaratd\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ayr\u0131 \u2013 ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 inzibati \u0259yal\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259ri d\u0259yi\u015fs\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus maddi, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 m\u0259n\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 xarakteriz\u0259 olunan Qaraba\u011f bir etnoqrafik \u0259yal\u0259t kimi \u00f6z inki\u015faf\u0131n\u0131 \u2013 fasil\u0259siz olaraq davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>XVII \u0259srin sonundan XVIII \u0259srin ortalar\u0131nad\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n feodal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 \u2013 xanl\u0131qlara par\u00e7alanmas\u0131 zaman\u0131 Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyi \u0259razisind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0yarand\u0131. XVIII \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda m\u00fcst\u0259qil\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0feodal d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131 onun \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259yata ke\u00e7irdiyi iqtisadi, siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni t\u0259dbirl\u0259r Qaraba\u011f tarixi \u2013 etnoqrafik \u0259yal\u0259tinin sosial \u2013 iqtisadi h\u0259yat\u0131nda h\u0259rt\u0259r\u0259fli y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259, t\u0259r\u0259qqiy\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Xanl\u0131q c\u0259nub\u2013\u015f\u0259rqd\u0259n K\u00fcr\u2013Araz \u00e7aylar\u0131 qov\u015fa\u011f\u0131, c\u0259nubdan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz_%C3%A7ay%C4%B1\">Araz \u00e7ay\u0131<\/a>\u00a0q\u0259rbd\u0259n Qaraba\u011f da\u011flar\u0131 adlanan K\u00f6\u015fb\u0259k, Salvart\u0131 v\u0259 \u018frikli da\u011flar\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%B6y%C3%A7%C9%99_g%C3%B6l%C3%BC\">G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fcn<\/a>\u0259 q\u0259d\u0259r uzanm\u0131\u015f, \u015fimaldan Koran\u2013K\u00fcr say\u0131 il\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259nmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f 17 mahala b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fcr: Sisyan, D\u0259mir\u00e7i \u2013 Aslanl\u0131, K\u00fcnara, B\u0259rg\u00fc\u015fad, Bahabyurd, K\u0259birli, Tal\u0131\u015f, Cavan\u015fir, Xa\u00e7\u0131n, \u00c7il\u0259bird, X\u0131rdapara Dizax, Otuziki, \u0130yirmid\u00f6rd, Qara\u00e7orlu, V\u0259r\u0259nd, Dizax v\u0259 A\u00e7ant\u00fcrk. On iki mahal\u0131n \u0259halisi bir ne\u00e7\u0259 k\u0259nd istisna olmaqla, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t idi. Dizax, V\u0259r\u0259nd, \u00c7il\u0259bird, Xa\u00e7\u0131n, Tal\u0131\u015f m\u0259likliyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99ms%C9%99_(Qaraba%C4%9F)\">X\u0259ms\u0259<\/a>\u00a0adlan\u0131rd\u0131. Bunlar\u0131n \u0259halisinin bir hiss\u0259si xristian idi.\u00a0<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-3\"><sup>[4]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><strong><em>XIX \u0259srd\u0259 Erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>Erm\u0259nil\u0259rin ilk d\u0259f\u0259 C\u0259nubi Qafqazda peyda olmalar\u0131 t\u0259xmin\u0259n e.\u0259. II \u0259srd\u0259n sonralara t\u0259sad\u00fcf edir.<em>\u00a0<\/em>Onlar\u0131n regiona daxil olmas\u0131 il\u0259 yerli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 xalqlara qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri d\u0259 ba\u015flan\u0131r. Roma imperiyas\u0131n\u0131n e.\u0259. 66-c\u0131 ild\u0259 II Tiqran\u0131 darmada\u011f\u0131n etm\u0259si il\u0259 uydurma &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; \u0259fsan\u0259si pu\u00e7a \u00e7\u0131x\u0131r, onlar Roman\u0131n vassal\u0131na \u00e7evrilir. Bu v\u0259ziyy\u0259t IV \u0259sr\u0259d\u0259k davam edir. Bel\u0259 oldu\u011fu halda erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Albaniyan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verm\u0259si he\u00e7 bir elmi-tarixi \u0259sasa malik deyil. Halbuki erm\u0259nil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq Az\u0259rbaycan-Albaniya d\u00f6vl\u0259ti m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t yeritm\u0259kd\u0259 davam edirdi v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n tarixi vilay\u0259tl\u0259ri onun t\u0259rkibin\u0259 daxil idi.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-4\"><sup>[5]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Ruslar \u0259srl\u0259r \u00f6nc\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131n\u0131 planlam\u0131\u015fd\u0131.19 may 1783-d\u0259 Knyaz G. A. Potyomkin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=II._Katerina&amp;action=edit&amp;redlink=1\">II. Katerina<\/a>&#8216;ya yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda:<\/p>\n<p>&#8220;F\u00fcrs\u0259t tapan kimi Qaraba\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259rin idar\u0259sin\u0259 verm\u0259k v\u0259 bel\u0259c\u0259 Asiyada bir Xristian d\u00f6vl\u0259ti qurmaqdan&#8221; b\u0259hs etmi\u015fdi.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-5\"><sup>[6]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>XVIII y\u00fczilin sonlar\u0131 \u2013 XIX y\u00fczilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda Rusiyan\u0131n C\u0259nubi Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycanda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti g\u00fccl\u0259ndi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0brahim_xan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u0130brahim xan<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 R.D.Sisianovla (1802-1806) K\u00fcr\u0259k\u00e7ayda m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flad\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCr%C9%99k%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sin<\/a>\u0259 \u0259sas\u0259n, Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 m\u0259hz m\u00fcs\u0259lman \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0torpa\u011f\u0131 kimi Rusiyaya ilhaq olundu. Tarixi reall\u0131\u011f\u0131 \u0259ks etdir\u0259n K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si, eyni zamanda, Qaraba\u011f\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n bu diyar\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sinin Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u0259xsus oldu\u011funu s\u00fcbut ed\u0259n \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r s\u0259n\u0259ddir.\u00a0<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-6\"><sup>[7]<\/sup><\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1846\">1846<\/a>-c\u0131 il inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc zaman\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f \u015eamax\u0131 quberniyas\u0131na (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1859\">1859<\/a>-cu ild\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>) tabe oldu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1867\">1867<\/a>-ci ild\u0259 Yelizavetpol (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>) quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131qda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0onun t\u0259rkibin\u0259 verilir v\u0259 \u0259razisi b\u00f6l\u00fcn\u0259r\u0259k burada daha \u00fc\u00e7 q\u0259za \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cavan%C5%9Fir\">Cavan\u015fir<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0q\u0259zalar\u0131 da t\u0259\u015fkil olunur. Bununla,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0da vahid inzibati-siyasi idar\u0259sini itirir. Bel\u0259 bir inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc x\u00fcsusi m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi. Bu islahatlar erm\u0259nil\u0259rin idar\u0259 sistemind\u0259 daha geni\u015f t\u0259msil edilm\u0259sin\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli imkanlar a\u00e7d\u0131. \u00c7arizm \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdikc\u0259, bu torpaqlarda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 \u0259halinin erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si siyas\u0259tini d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irirdi. 1828-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99n%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind<\/a>\u0259n sonra bu hal daha m\u00fcnt\u0259z\u0259m v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc xarakter al\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130randan<\/a>\u00a0\u015eimali Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259min m\u00fcqavil\u0259nin XV madd\u0259si il\u0259 t\u0259sdiq olunurdu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1829\">1829<\/a>-cu il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fdirn%C9%99_m%C3%BCqavil%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fdirn\u0259 m\u00fcqavil\u0259si<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1_imperiyas%C4%B1\">Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan<\/a>\u00a0da erm\u0259nil\u0259rin yenic\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri Qaraba\u011f \u0259razisi idi.Bu antla\u015fma il\u0259 84.000 erm\u0259ni qaraba\u011f v\u0259 \u0259traf rayonlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. R\u0259smi m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1830\">1830<\/a>-cu ill\u0259r aras\u0131nda, y\u0259ni c\u0259mi 2 il \u0259rzind\u0259, \u015eimali Az\u0259rbaycana, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130randan<\/a>\u00a01825-1826 tarixl\u0259ri aras\u0131nda 18.000,1828-d\u0259n sonra 50.000, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan is\u0259 84 min erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-7\"><sup>[8]<\/sup><\/a>. .Qeyri-r\u0259smi erm\u0259ni k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 onlar\u0131n say\u0131 200 mini \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fc. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259d\u0259n sonra Qaraba\u011f\u0131n etnik t\u0259rkibind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 artma\u011fa ba\u015flad\u0131.Bu k\u00f6\u00e7l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00c7ar I Nikolay \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131 torpaqlar\u0131nda bir erm\u0259ni b\u00f6lg\u0259si qurdu..<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-8\"><sup>[9]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>XIX y\u00fczilin 30-cu ill\u0259rind\u0259n sonra da erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si davam etdirilirdi. Rus qafqaz\u015f\u00fcnas\u0131 N.\u015eavrov yaz\u0131rd\u0131 (1911): &#8220;Zaqafqaziyadak\u0131 1,3 mln erm\u0259ninin 1 mln-dan \u00e7oxu g\u0259lm\u0259dir&#8221;<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-9\"><sup>[10]<\/sup><\/a>. Bunlara baxmayaraq 1832-ci ild\u0259 Qaraba\u011f\u0131n\u00a0%64,4-\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_t%C3%BCrkl%C9%99ri\">Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc<\/a>,%34,8-i erm\u0259ni idi.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-10\"><sup>[11]<\/sup><\/a>. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 \u2013 onlarla eyni dind\u0259n olan yerli \u0259halinin (qriqorianla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259\u015fmi\u015f albanlar\u0131n) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razid\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 daha geni\u015f hal alm\u0131\u015fd\u0131. Apar\u0131lan siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259d\u0259, XX \u0259srin ortalar\u0131ndan ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259r sayca Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ild\u0259 \u0259halisi 192,000-\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. \u018fhali t\u0259rkibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nil%C9%99r\">erm\u0259nil\u0259rd<\/a>\u0259n (76%),<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>*dan (23%),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCrdl%C9%99r\">k\u00fcrdl\u0259r<\/a>*d\u0259n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ruslar\">ruslardan<\/a>\u00a0ibar\u0259t idi. M\u0259rk\u0259zi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>, ba\u015fqa b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259ri is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">\u015eu\u015fad<\/a>\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin ilk d\u0259f\u0259 C\u0259nubi Qafqazda (Zaqafqaziyada) peyda olmalar\u0131 t\u0259xmin\u0259n e.\u0259. II \u0259srd\u0259n sonralara t\u0259sad\u00fcf edir. Onlar\u0131n regiona daxil olmas\u0131 il\u0259 yerli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 xalqlara qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri d\u0259 ba\u015flan\u0131r. Roma imperiyas\u0131n\u0131n e.\u0259. 66-c\u0131 ild\u0259 II Tiqran\u0131 darmada\u011f\u0131n etm\u0259si il\u0259 uydurma &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; \u0259fsan\u0259si pu\u00e7a \u00e7\u0131x\u0131r, onlar Roman\u0131n vassal\u0131na \u00e7evrilir. Bu v\u0259ziyy\u0259t IV \u0259sr\u0259d\u0259k davam edir. Bel\u0259 oldu\u011fu halda erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Albaniyan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verm\u0259si he\u00e7 bir elmi-tarixi \u0259sasa malik deyil. Halbuki erm\u0259nil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq Az\u0259rbaycan-Albaniya d\u00f6vl\u0259ti m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t yeritm\u0259kd\u0259 davam edirdi v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n tarixi vilay\u0259tl\u0259ri onun t\u0259rkibin\u0259 daxil idi. Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycana m\u0259xsus oldu\u011funu v\u0259 burada \u0259n q\u0259dim zamanlardan ba\u015flayaraq m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk etnoslar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan v\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk \u015fifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m abid\u0259si olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kitabi-D%C9%99d%C9%99_Qorqud\">Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<\/a>\u00a0dastan\u0131 da s\u00fcbut edir. &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131 VI-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f da daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, erm\u0259nil\u0259rin indi Sevan adland\u0131rd\u0131qlar\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%B6y%C3%A7%C9%99_g%C3%B6l%C3%BC\">G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fc<\/a>\u00a0h\u00f6vz\u0259sind\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1846-c\u0131 il inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc zaman\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f \u015eamax\u0131 quberniyas\u0131na (1859-cu ild\u0259n Bak\u0131) tabe oldu. 1867-ci ild\u0259 Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131qda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0onun t\u0259rkibin\u0259 verilir v\u0259 \u0259razisi b\u00f6l\u00fcn\u0259r\u0259k burada daha \u00fc\u00e7 q\u0259za \u2013 Z\u0259ng\u0259zur, Cavan\u015fir v\u0259 C\u0259bray\u0131l q\u0259zalar\u0131 da t\u0259\u015fkil olunur. Bununla,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0da vahid inzibati-siyasi idar\u0259sini itirir. Bel\u0259 bir inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc x\u00fcsusi m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi. Bu islahatlar erm\u0259nil\u0259rin idar\u0259 sistemind\u0259 daha geni\u015f t\u0259msil edilm\u0259sin\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli imkanlar a\u00e7d\u0131. \u00c7arizm \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdikc\u0259, bu torpaqlarda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 \u0259halinin erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si siyas\u0259tini d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irirdi.1828-ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n sonra bu hal daha m\u00fcnt\u0259z\u0259m v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc xarakter al\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin \u0130randan \u015eimali Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259min m\u00fcqavil\u0259nin XV madd\u0259si il\u0259 t\u0259sdiq olunurdu. 1829-cu il \u018fdirn\u0259 m\u00fcqavil\u0259si il\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan da erm\u0259nil\u0259rin yenic\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri Qaraba\u011f \u0259razisi idi. R\u0259smi m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, 1828-1830-cu ill\u0259r aras\u0131nda, y\u0259ni c\u0259mi 2 il \u0259rzind\u0259, \u015eimali Az\u0259rbaycana, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa \u0130randan 40 min, Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan 90 min erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Qeyri-r\u0259smi erm\u0259ni k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 onlar\u0131n say\u0131 200 mini \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fc. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259d\u0259n sonra Qaraba\u011f\u0131n etnik t\u0259rkibind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 artma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>XIX y\u00fczilin 30-cu ill\u0259rind\u0259n sonra da erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si davam etdirilirdi. Rus qafqaz\u015f\u00fcnas\u0131 N.\u015eavrov m\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki (1911), Zaqafqaziyadak\u0131 1,3 mln erm\u0259ninin 1 mln-dan \u00e7oxu g\u0259lm\u0259dir. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, 1916-c\u0131 ild\u0259n Qaraba\u011fda (xanl\u0131q s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259) \u0259halinin yen\u0259 d\u0259 t\u0259xmin\u0259n 51\u00a0%-i az\u0259rbaycanl\u0131, 46\u00a0%-i is\u0259 erm\u0259ni (yerli alban m\u0259n\u015f\u0259li erm\u0259nil\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 \u2013 Y.M., K.\u015e.) idi. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 \u2013 onlarla eyni dind\u0259n olan yerli \u0259halinin (qriqorianla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259\u015fmi\u015f albanlar\u0131n) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razid\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 daha geni\u015f hal alm\u0131\u015fd\u0131. Bu, g\u0259lm\u0259 erm\u0259nil\u0259rin kompakt sur\u0259td\u0259 bir yerd\u0259 ya\u015famas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 edilirdi v\u0259 strateji niyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycanda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fda inzibati-siyasi, sosial-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni inki\u015faf \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yaratd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259r k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 bu torpaqlara k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259ldil\u0259r v\u0259 \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; ideyas\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 u\u011frunda a\u00e7\u0131q m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. H\u0259min ideyan\u0131n \u0259sas t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n yerli \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisini m\u0259hv etm\u0259k v\u0259 onlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi. Erm\u0259nil\u0259rin 1890-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 qald\u0131rd\u0131qlar\u0131 x\u0259yan\u0259tkar qiyamlar u\u011fursuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar olduqdan sonra bu m\u00fcbariz\u0259nin m\u0259rk\u0259zi \u015eimali Az\u0259rbaycana ke\u00e7di.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>XX \u0259sr<\/strong><\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r 1905-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259ti Qaraba\u011fda daha faci\u0259li \u015f\u0259kil ald\u0131. 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar da erm\u0259nil\u0259ri sakitl\u0259\u015fdirm\u0259di. Onlar Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin do\u011furdu\u011fu tarixi \u015f\u0259raitd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k yenid\u0259n mifik &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; d\u00f6vl\u0259ti yaratma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rdil\u0259r. 1915-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 qald\u0131rd\u0131qlar\u0131 yeni qiyamlarda u\u011fursuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar olan erm\u0259nil\u0259r, \u0259sas q\u00fcvv\u0259l\u0259rini C\u0259nubi Qafqazda c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k v\u0259 \u00e7arizmin himay\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131naraq, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 davam etdirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u018fvv\u0259lc\u0259 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin devrilm\u0259si (1917, fevral), sonra is\u0259 Rusiyada b\u00f6l\u015fevikl\u0259rin hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 almas\u0131 il\u0259 (1917, oktyabr) Zaqafqaziyada yaranan anarxiya \u015f\u0259raitind\u0259 \u2013 uzun tarixi d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 Rusiya ordusunda xidm\u0259t ed\u0259n erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri da\u015fnak-bol\u015fevik g\u00fcruhu il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n yeni, daha d\u0259h\u015f\u0259tli d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ba\u015flad\u0131lar. 1918-ci ilin mart\u0131nda Bak\u0131da ba\u015flanan v\u0259 b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n yeni k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na \u00e7ox a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurdu.<\/p>\n<p>Lakin 1918-ci iln may\u0131n 28-d\u0259 t\u0259xmin\u0259n 120 il\u0259d\u0259k davam ed\u0259n Rusiya \u0259sar\u0259tind\u0259n sonra Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u015eimali Az\u0259rbaycanda yeni m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tini yaratd\u0131. T\u0259biidir ki, ba\u015fqa \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 kimi, Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan Qaraba\u011f da Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisin\u0259 daxil idi. Lakin bu zaman yenic\u0259 elan olunmu\u015f Erm\u0259nistan (Ararat) Respublikas\u0131 Qaraba\u011fa he\u00e7 bir \u0259sas\u0131 olmayan iddia ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti bu iddian\u0131 r\u0259dd etdi. Bununla da, erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259ll\u0259r ba\u015flad\u0131qlar\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 davam etdirdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_q%C9%99zas%C4%B1\">\u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131<\/a>\u00a0v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259zi olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">\u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rind<\/a>\u0259 erm\u0259nil\u0259rin v\u0259h\u015filikl\u0259ri daha amans\u0131z \u015f\u0259kil alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015eu\u015fada erm\u0259nil\u0259rin \u0259n x\u0259yan\u0259tkar silahl\u0131 qiyamlar\u0131ndan biri 1920-ci il mart\u0131n 22-d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n Novruz bayram\u0131 g\u00fcn\u00fc ba\u015f verdi. Bu separat\u00e7\u0131 qiyam Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fan bol\u015fevikl\u0259rin sifari\u015fi il\u0259 qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu zaman erm\u0259ni-separat\u00e7\u0131 qiyamlar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259r yerl\u0259rd\u0259 d\u0259f edilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, onlar \u018fsg\u0259ran qalas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bildil\u0259r. G\u00f6r\u00fcl\u0259n h\u0259rbi-siyasi t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Qaraba\u011fda \u00f6z suveren h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 b\u0259rpa etdi. Lakin \u0259razisind\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u2013 Az\u0259rbaycana x\u0259yan\u0259t ed\u0259n erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fda separat\u00e7\u0131 qiyamlar\u0131 v\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 1920-ci ilin aprel i\u015f\u011fal\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u015fimal s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259si i\u015fin\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurdu v\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131nda qoydu. Bel\u0259likl\u0259, 23 ay ya\u015fam\u0131\u015f olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti bol\u015fevik Rusiyas\u0131ndan g\u0259l\u0259n XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordunun s\u00fcng\u00fcl\u0259ri il\u0259 devrildi, \u015fimali Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259ti quruldu. Bununla, Qaraba\u011f \u0259traf\u0131ndak\u0131 hadis\u0259l\u0259rin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259si Zaqafqaziya federasiyas\u0131 v\u0259 SSR\u0130-nin yarad\u0131lmas\u0131 prosesl\u0259ri il\u0259 paralel gedirdi. 1922-ci ilin fevral\u0131nda Zaqafqaziya kommunist t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131nda S.Orconikidzenin s\u0259dr se\u00e7ildiyi Rusiya Kommunist (bol\u015fevikl\u0259r) Partiyas\u0131 Zaqafqaziya \u00d6lk\u0259 Komit\u0259si Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259sin\u0259 dair 5 iyul q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 oldu\u011fu kimi, onun realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda da inzibati-amirlik \u00fcsullar\u0131na \u0259l atd\u0131. Zaqafqaziya \u00d6lk\u0259 Komit\u0259sinin 27 oktyabr 1922-ci il tarixli iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan Kommunist (bol\u015fevikl\u0259r) Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sin\u0259 5 iyul q\u0259rar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si t\u0259klif edildi. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, Moskva t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycana t\u0259zyiq yen\u0259 davam etdirildi. Dekabr\u0131n 22-d\u0259 Zaqfederasiyan\u0131n \u0130ttifaq Soveti Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259sinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si haqq\u0131nda x\u00fcsusi q\u0259rar q\u0259bul etdi.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin yarad\u0131lmas\u0131ndan sonra Zaqafqaziya \u00d6lk\u0259 Komit\u0259sinin t\u0259l\u0259bl\u0259ri daha s\u0259rt \u015f\u0259kil ald\u0131. 1923-c\u00fc ilin may\u0131nda Qaraba\u011f Komit\u0259sinin m\u0259ruz\u0259si Zaqafqaziya \u00d6lk\u0259 Komit\u0259si plenumunun g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 daxil edildi. \u0130yunun 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist (bol\u015fevkil\u0259r) Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti muxtariyy\u0259tin dekretl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 onun layih\u0259sinin \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 t\u0259qdim olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti haqq\u0131nda \u018fsasnam\u0259 is\u0259 26 noyabr 1924-c\u00fc ild\u0259 \u00e7ap olundu.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan Qaraba\u011f s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 aran v\u0259 da\u011fl\u0131q hiss\u0259l\u0259rin\u0259 par\u00e7alanm\u0131\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 sonradan m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 muxtariyy\u0259t statusu verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilmi\u015fdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu add\u0131m h\u0259min hiss\u0259d\u0259 \u2013 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n r\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan, onlar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131 kobudcas\u0131na tapdalanaraq at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. 1920-1923-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc sur\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n prosesl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 ke\u00e7mi\u015f Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi tarixi-co\u011frafi vahidliyini v\u0259 ya b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc itirdi. \u0130ndiy\u0259d\u0259k Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259n b\u0259hs edil\u0259rk\u0259n, dem\u0259k olar ki, onun \u0259razisinin inzibati b\u00f6lg\u00fcs\u00fc tarixinin \u0259n m\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259rin\u0259 laz\u0131mi diqq\u0259t yetirilm\u0259mi\u015fdir. T\u0259hlil g\u00f6st\u0259rir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin \u0259razisi real tarixi \u0259ks etdir\u0259n elmi-co\u011frafi prinsipl\u0259r \u0259sas\u0131nda deyil, x\u00fcsusi m\u0259qs\u0259d g\u00fcd\u0259n volyuntarist yana\u015fma \u0259sas\u0131nda formala\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b, y\u0259ni o, erm\u0259ni ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rinin \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu lokal \u0259razil\u0259ri muxtar qurum ad\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fdirm\u0259k yolu il\u0259 t\u0259\u015fkil olunub. Yuxar\u0131dak\u0131 faktlardan Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f torpa\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tirilmi\u015f erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zg\u0259 torpaqlar\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 d\u00f6vl\u0259t yaratmaq hiyl\u0259sinin anatomiyas\u0131 \u00e7ox ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Erm\u0259nil\u0259r vaxt\u0131 il\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259ldikl\u0259ri Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda \u2013 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 d\u0259 bel\u0259 etmi\u015fdil\u0259r, indi Qaraba\u011fda da bu hiyl\u0259ni i\u015fl\u0259tm\u0259k niyy\u0259tind\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131 kimi onun t\u0259rkibind\u0259 saxlanmas\u0131 v\u0259 bununla da dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 il\u0259 tarixi ba\u011fl\u0131l\u0131q \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini davam etdirm\u0259si, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n g\u00f6st\u0259rdiyi x\u00fcsusi qay\u011f\u0131, bu diyar\u0131n sovet hakimiyy\u0259ti illl\u0259rind\u0259 sosial-siyasi v\u0259 iqtisadi inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcst\u0259sna \u015f\u0259rait yaratd\u0131. Lakin 1980-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Az\u0259rbaycandan ay\u0131rma\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015f erm\u0259ni &#8220;ideoloqlar\u0131&#8221; v\u0259 onlar\u0131n himay\u0259\u00e7il\u0259ri bunu a\u00e7\u0131q-a\u015fkar inkar etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Lakin faktlar faktl\u0131\u011f\u0131nda qal\u0131r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k inki\u015fafa nail olmas\u0131 Vilay\u0259t Statistika \u0130dar\u0259sinin Stepanakertd\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi statistik m\u0259cmu\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1965-1987-ci ill\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR, o c\u00fcml\u0259d\u0259n onun Nax\u00e7\u0131van MSSR v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u00fczr\u0259 iqtisadi v\u0259 sosial inki\u015fafa dair g\u00f6st\u0259ricil\u0259rinin m\u00fcqayis\u0259si h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 muxtar vilay\u0259tin n\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k templ\u0259 t\u0259r\u0259qqi etdiyini \u00e7ox ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir. Buradan ayd\u0131n olur ki, 1987-ci ild\u0259 h\u0259r 10 min n\u0259f\u0259rd\u0259n s\u0259nayed\u0259 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n say\u0131 respublika \u00fczr\u0259 686, Nax\u00e7\u0131van MSSR \u00fczr\u0259 387 oldu\u011fu halda, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259 657 olmu\u015fdu. Adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n \u00fcmumi k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131 m\u00fcvafiq olaraq 588, 501 v\u0259 692 idi v\u0259 i.a. Sosial inki\u015fafa dair g\u00f6st\u0259ricil\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 bu r\u0259q\u0259ml\u0259r n\u0259inki Az\u0259rbaycan SSR, h\u0259tta Erm\u0259nistan SSR v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 SSR\u0130 \u00fczr\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259rd\u0259n d\u0259 xeyli y\u00fcks\u0259k idi. H\u0259r 10 min n\u0259f\u0259r\u0259 x\u0259st\u0259xana \u00e7arpay\u0131s\u0131 il\u0259 t\u0259minat Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 86, 2, Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 97,7 oldu\u011fu halda, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259 101, 7 idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verildikd\u0259n sonra da ist\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f, ist\u0259r Erm\u0259nistan, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 bu h\u00fcdudlardan k\u0259nardak\u0131 erm\u0259nil\u0259r separat\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmad\u0131lar. Erm\u0259ni &#8220;siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin&#8221; susduqlar\u0131 d\u00f6vrd\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lar, \u015fairl\u0259r v\u0259 ba\u015fqa z\u00fcmr\u0259d\u0259n olanlar separat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131na \u00e7evrildil\u0259r, daha do\u011frusu, &#8220;siyas\u0259t\u00e7il\u0259r&#8221; onlar\u0131 qaba\u011fa verdil\u0259r. H\u0259tta, 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 SSR\u0130-d\u0259 antit\u00fcrkiy\u0259 kampaniyas\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndiyi \u015f\u0259raitd\u0259 yenid\u0259n bu problemi ortaya atd\u0131lar. 1965-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana ilhaq edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 45 min n\u0259f\u0259rin &#8220;imzalad\u0131\u011f\u0131&#8221; petisiya Moskvaya t\u0259qdim edilmi\u015f, lakin bu iddialar t\u0259min edilm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>1984-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259vanda Z.Balayan\u0131n &#8220;Ocaq&#8221; kitab\u0131n\u0131n \u00e7ap edilm\u0259si, onun Qaraba\u011f\u0131n tarixin\u0259 v\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 dair m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc t\u0259hrifl\u0259ri, mill\u0259t\u00e7i-separat\u00e7\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 ehtiraslar\u0131 yenid\u0259n q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rd\u0131. Bu \u0259hvali-ruhiyy\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259hat\u0259 olunmu\u015f M.S.Qorba\u00e7ovun elan etdiyi &#8220;a\u015fkarl\u0131q v\u0259 yenid\u0259nqurma&#8221; \u015f\u0259raitind\u0259 sovet r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 (M.S.Qorba\u00e7ovun timsal\u0131nda!) b\u00f6y\u00fck d\u0259st\u0259k qazand\u0131 v\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu. Moskvadan h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259k alan erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 v\u0259 terror\u00e7ular\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f, 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 oldu\u011fu kimi, yen\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 x\u0259yan\u0259t yolunu tutdu.<\/p>\n<p>1987-ci ilin noyabr\u0131nda Qorba\u00e7ovun komandas\u0131na daxil olan erm\u0259ni akademik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abel_Aqanbekyan\">A.Aqanbekyan<\/a>\u00a0Parisd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f bar\u0259d\u0259 sovet r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 t\u0259klif verildiyini, yenid\u0259nqurma v\u0259 demokratiya \u015f\u0259raitind\u0259 bu problemin h\u0259llini tapaca\u011f\u0131na \u00fcmid etdiyini bildirdi. \u018fvv\u0259ll\u0259r gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n erm\u0259ni &#8220;Qaraba\u011f Komit\u0259si&#8221;, onun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259ki separat\u00e7\u0131-terror\u00e7u t\u0259\u015fkilat\u0131 &#8220;Krunk&#8221; (Durna) a\u00e7\u0131q i\u015f\u0259 ke\u00e7di, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Miatsum\">Miatsum<\/a>&#8221; (Birl\u0259\u015fm\u0259) h\u0259r\u0259kat\u0131 formala\u015fdr\u0131ld\u0131. Bu h\u0259r\u0259kat Erm\u0259nistan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti, Moskva r\u0259hb\u0259rliyi, SSR\u0130 v\u0259 d\u00fcnya erm\u0259nil\u0259rinin potensial\u0131na arxalan\u0131rd\u0131. Hadis\u0259l\u0259r 1988-ci ilin fevral\u0131ndan daha aqressiv m\u0259craya y\u00f6n\u0259ldi. Fevral g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u0130r\u0259vanda v\u0259 Xank\u0259ndind\u0259 (Stepanakert) separat\u00e7\u0131lar v\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin mitinql\u0259r dal\u011fas\u0131 ba\u015flad\u0131. Fevral\u0131n 20-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti Sovetinin sessiyas\u0131 vilay\u0259tin statusuna bax\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR\u0130 Ali Sovetin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n o zamank\u0131 r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 geni\u015f ictimaiyy\u0259ti is\u0259 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rinin yeni taktikas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda haz\u0131rl\u0131qs\u0131z idi. Fevral\u0131n 20-d\u0259 \u018fsg\u0259ran rayonunda erm\u0259ni separat\u00e7\u0131-terror\u00e7ular\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n iki az\u0259rbaycanl\u0131 g\u0259ncin q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si, 19 n\u0259f\u0259rin yaralanmas\u0131 da erm\u0259nil\u0259rin planlar\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f siyasi x\u0259tt haz\u0131rlanmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259di.<\/p>\n<p>Separat\u00e7\u0131-terror\u00e7u erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rinin ba\u015f al\u0131b getdiyi bu d\u00f6vrd\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si v\u0259 Sovet h\u00f6kum\u0259tinin v\u0259ziyy\u0259tin real qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 maraql\u0131 olmamas\u0131 da ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. &#8220;1988-1995-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; 1988-ci il 24 mart tarixli q\u0259rar bil\u0259r\u0259kd\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259nin separat\u00e7\u0131l\u0131q akt\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdi. Bel\u0259 bir d\u0259st\u0259k erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha da ruhlandl\u0131rd\u0131 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259cav\u00fczkarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da art\u0131rd\u0131. Moskva qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fctilik n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259n \u018f.V\u0259zirov ba\u015fda olmaqla Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z xalq\u0131na x\u0259yan\u0259t, t\u0259cav\u00fczkara is\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft m\u00f6vqeyi tuturdu. N\u0259hay\u0259t, Moskva Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tini Az\u0259rbaycan SSR-in t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xarmaq istiqam\u0259tind\u0259 daha bir add\u0131m atd\u0131: SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti 1989-cu il yanvar\u0131n 12-d\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan SSR\u0130-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259 x\u00fcsusi idar\u0259\u00e7ilik formas\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul etdi. M\u0259qs\u0259d ayd\u0131n idi: Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f X\u00fcsusi \u0130dar\u0259 Komit\u0259si Muxtar Vilay\u0259tin Az\u0259rbaycandan al\u0131n\u0131b Erm\u0259nistana verilm\u0259sini t\u0259min etm\u0259li idi. Lakin bunu ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n demokratik m\u00fcbariz\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 noyabr\u0131n 28-d\u0259 X\u00fcsusi \u0130dar\u0259 Komit\u0259si l\u0259\u011fv edildi. Ancaq bunun \u0259v\u0259zind\u0259 yeni bir qurum \u2013 T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131. Erm\u0259nistan SSR bu v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dekabr\u0131n 1-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda antikonstitusion q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bu Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan SSR-in \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q h\u00fcquqi m\u00fcdaxil\u0259 akt\u0131 idi. Moskva, g\u00f6zl\u0259nildiyi kimi, bu kobud m\u00fcdaxil\u0259 fakt\u0131na da g\u00f6z yumdu.<\/p>\n<p>1991-ci il avqustun 30-da Az\u0259rbaycan SSR\u0130 Ali Soveti d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin b\u0259rpa edilm\u0259si haqq\u0131nda b\u0259yanat q\u0259bul etdi, oktyabr\u0131n 18-d\u0259 is\u0259 &#8220;D\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131&#8221; q\u0259bul olundu. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 da yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k separat\u00e7\u0131 siyasi t\u0259\u015fkilatlanman\u0131 davam etdirirdil\u0259r. Onlar 1991-ci ilin sentyabr\u0131nda &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f respublikas\u0131&#8221; adlanan oyuncaq qurumun yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etdil\u0259r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 h\u0259min qurumu tan\u0131maqdan imtina etdi, noyabr ay\u0131n\u0131n 26-da is\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin statusu l\u0259\u011fv olundu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><strong><em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin tarixi<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda ikinci erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131na yol a\u00e7an muxtar vilay\u0259t 1923-c\u00fc ilin iyulunda yarad\u0131l\u0131r.<em>\u00a0<\/em>Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Resublikas\u0131 ad\u0131ndan 1923-c\u00fc il iyulun 7-d\u0259 verilmi\u015f dekretd\u0259 DQMV-nin yarad\u0131lmas\u0131 bel\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131l\u0131r: &#8220;Ke\u00e7mi\u015f Rusiya imperiyas\u0131nda milli azl\u0131qlar\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259 saxlayan \u00e7ar m\u00fctl\u0259qiyy\u0259ti h\u0259tta azl\u0131qda qalan ayr\u0131-ayr\u0131 milliyy\u0259tl\u0259ri bir-birinin \u00fcst\u00fcn\u0259 sal\u0131\u015fd\u0131rmaqla m\u0259hv etm\u0259y\u0259 \u0259l atmaqdan bel\u0259 \u00e7\u0259kinmirdi.<\/p>\n<p>Zaqafqaziyada 1905-ci ild\u0259 erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 velikorus m\u00fctl\u0259qiyy\u0259tinin m\u0259hvedici siyas\u0259tin\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 s\u00fcbut ola bil\u0259r. Zaqafqaziyan\u0131n inqilabi f\u0259hl\u0259 k\u00fctl\u0259l\u0259ri onlar\u0131n s\u0259rmay\u0259sinin z\u00fclm\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 \u00f6z hidd\u0259tl\u0259rini a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 bildirdiyi h\u0259min vaxtlarda \u00e7ar generallar\u0131 Vorontsov-Da\u015fkovlar\u0131n \u0259li il\u0259 tarix\u0259n bir-biri il\u0259 do\u011fma olmu\u015f iki xalq\u0131n \u2013 erm\u0259nil\u0259r v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n aras\u0131nda \u0259dav\u0259t toxumu s\u0259pildi.<\/p>\n<p>Bu \u00f6z\u00fcn\u00fc Zaqafqaziya milli azl\u0131qlar \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u011fal\u0131\u011f\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0259k\u0259n bir ovuc milli \u015fovinistl\u0259rin \u2013 m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar\u0131n, da\u015fnaklar\u0131n v\u0259 men\u015fevikl\u0259rin, Q\u0259rb kapital\u0131 n\u00f6k\u0259rl\u0259rinin r\u0259hb\u0259r rolu \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri \u00fc\u00e7 &#8220;m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u0259&#8221; par\u00e7alananda \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131lpaql\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bir daha g\u00f6st\u0259rdi. Bu &#8220;d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin&#8221; m\u00f6vcud olduqlar\u0131 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Qaraba\u011f da\u011flar\u0131nda v\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n dig\u0259r hiss\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259k\u00e7i k\u0259ndlil\u0259rin qan\u0131 az t\u00f6k\u00fclm\u0259di.<\/p>\n<p>Hans\u0131 formada t\u0259zah\u00fcr etm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq milli z\u00fclm\u00fcn v\u0259 qeyri-b\u0259rab\u0259rliyin m\u0259hv edilm\u0259si, milli \u0259dav\u0259tin v\u0259 nifr\u0259tin z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rin beyn\u0259lmil\u0259l h\u0259mr\u0259yliyi, vahid d\u00f6vl\u0259t ittifaq\u0131nda xalqlar\u0131n qarda\u015fcas\u0131na \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si f\u0259hl\u0259-k\u0259ndli inqilab\u0131n\u0131n v\u0259 sovet hakimiyy\u0259tinin \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biridir&#8221;.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Sovetl\u0259ri M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin dekretin\u0259 g\u00f6r\u0259, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259nil\u0259r ya\u015fayan hiss\u0259sind\u0259 m\u0259rk\u0259z Xank\u0259ndi olmaqla muxtar vilay\u0259t yarad\u0131l\u0131r, \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si v\u0259 yerli sovetl\u0259r vilay\u0259tin idar\u0259 orqanlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur. Vilay\u0259tin \u0259sasnam\u0259sinin i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 inzibati vahidl\u0259rin faktik olaraq muxtar vilay\u0259t\u0259 verilm\u0259si, habel\u0259 muxtar vilay\u0259tin s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn da\u011fl\u0131q v\u0259 d\u00fcz\u0259n Qaraba\u011f, K\u00fcrd\u00fcstan v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t qar\u0131\u015f\u0131q komissiya yarad\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Sovet hakimiyy\u0259tinin sonrak\u0131 ill\u0259rind\u0259 DQMV-nin h\u00fcdudlar\u0131 v\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si prosesi gedir, b\u00f6lg\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say v\u0259 m\u00f6vqe \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc t\u0259min olunur. 1981-ci il iyunun 16-da Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti haqq\u0131nda&#8221; qanun q\u0259bul edir. Bu qanunla DQMV-nin s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri daha da art\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin indiki m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flayanda \u0259razisi 4,4 min kvadratkilometr olan b\u00f6lg\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etdiyi Stepanakert \u015f\u0259h\u0259ri (paytaxt), Mardakert, \u018fsg\u0259ran, Martuni v\u0259 Hadrut rayonlar\u0131 v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">\u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rind<\/a>\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>Muxtar vilay\u0259tin b\u00fct\u00fcn tarixi \u0259rzind\u0259 zaman-zaman separat\u00e7\u0131 \u015f\u00fcarlar \u2013 Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fm\u0259k t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u0259n erm\u0259nil\u0259r sonuncu d\u0259f\u0259 1988-ci ilin fevral\u0131nda aya\u011fa qalx\u0131rlar. Fevral\u0131n 13-d\u0259 vilay\u0259td\u0259 Erm\u0259nistanla birl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131yla mitinql\u0259r dal\u011fas\u0131 ba\u015flay\u0131r. Fevral\u0131n 20-d\u0259 DQMV Xalq Deputatlar\u0131 Sovetinin sessiyas\u0131 SSR\u0130 Ali Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00f6lg\u0259nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si xahi\u015fiyl\u0259 v\u0259sat\u0259t qald\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na 1988-ci il boyunca davam ed\u0259n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn ard\u0131nca SSR\u0130 Ali Soveti Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda birba\u015fa Moskvan\u0131n tabe\u00e7iliyi alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan X\u00fcsusi \u0130dar\u0259etm\u0259 Komit\u0259si yarad\u0131r. 1989-cu ilin sonunda bu komit\u0259 l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k Bak\u0131ya tabe olan Respublika T\u0259\u015fkilat Komit\u0259siyl\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nir. H\u0259min ilin dekabr\u0131nda Erm\u0259nistan parlamenti Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n bu respublikaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqda q\u0259rar q\u0259bul edir.<\/p>\n<p>1991-ci ilin avqustunda SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131 prosesi s\u00fcr\u0259tl\u0259nir. Avqustun 30-da Az\u0259rbaycan parlamenti respublikan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259yan edir. Bundan 2 g\u00fcn sonra DQMV v\u0259 bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 he\u00e7 bir d\u0259xli olmayan \u015eaumyan rayonu Xalq Deputatlar\u0131 sovetl\u0259ri birg\u0259 sessiya ke\u00e7ir\u0259r\u0259k Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respubliak\u0131 adl\u0131 saxta qurum yarad\u0131rlar. Respublika T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si Stepanakertd\u0259n A\u011fdama k\u00f6\u00e7m\u0259li olur. Ard\u0131nca Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n total etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u2013 qanl\u0131 m\u00fcharib\u0259 balay\u0131r.<\/p>\n<p>1991-ci il noyabr\u0131n 20-d\u0259 Martuninin az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rin\u0259 u\u00e7an n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tini aparan vertolyot\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd_faci%C9%99si\">Qar\u0259k\u0259nd \u00fcz\u0259rind\u0259 terrora m\u0259ruz qal\u0131r<\/a>. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tofiq_%C4%B0smay%C4%B1lov_(akademik)\">Tofiq \u0130smay\u0131lov<\/a>, ba\u015f nazirin m\u00fcavini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Z%C3%BClf%C3%BC_Hac%C4%B1yev&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Z\u00fclf\u00fc Hac\u0131yev<\/a>, d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_%C6%8Fs%C9%99dov\">M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fs\u0259dov<\/a>, ba\u015f prokuror\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sm%C9%99t_Qay%C4%B1bov\">\u0130sm\u0259t Qay\u0131bov<\/a>, prezidentin m\u0259tbuat katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osman_Mirz%C9%99yev\">Osman Mirz\u0259yev<\/a>, d\u00f6vl\u0259t-h\u00f6kum\u0259t xadiml\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vaqif_C%C9%99f%C9%99rov\">Vaqif C\u0259f\u0259rov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/V%C9%99li_M%C9%99mm%C9%99dov\">V\u0259li M\u0259mm\u0259dov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qurban_Namaz%C9%99liyev\">Qurban Namaz\u0259liyev<\/a>, DQMV h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik orqanlar\u0131na ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259n rusiyal\u0131 generallar daxil 20-d\u0259n \u00e7ox adam h\u0259lak olur. Bu hadis\u0259 DQMV-nin l\u0259\u011fvin\u0259 t\u0259kan verir.<\/p>\n<p>Noyabr\u0131n 26-da Az\u0259rbaycan parlamenti DQMV-ni milli \u0259razi qurumu kimi l\u0259\u011fv edir, &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin 1923-c\u00fc il 7 iyul dekreti v\u0259 &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan SSR-in 1981-ci il 16 iyun qanununu q\u00fcvv\u0259d\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f say\u0131r.<\/p>\n<p>Stepanakert, Mardakert, Martuni \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin tarixi adlar\u0131 qaytar\u0131laraq Stepanakert Xank\u0259ndi, Mardakert A\u011fd\u0259r\u0259, Martuni Xocav\u0259nd adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fsg\u0259ran v\u0259 Hadrut rayonlar\u0131 l\u0259\u011fv edilir, Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri m\u0259rk\u0259z olmaqla Xocal\u0131 rayonu yarad\u0131l\u0131r, l\u0259\u011fv edilmi\u015f \u018fsg\u0259ran rayonunun \u0259razisi Xocal\u0131 rayonunun t\u0259rkibin\u0259, Hadrut rayonunun \u0259razisi is\u0259 Xocav\u0259nd rayonunun t\u0259rkibin\u0259 verilir.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda ke\u00e7mi\u015f DQMV v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda daha 7 rayon tam v\u0259 ya qism\u0259n erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndad\u0131r.<a href=\"http:\/\/www.salyan-mks.az\/index.php\/component\/content\/article\/83-sayt\/106-zharabazhh#sitat_qeyd-11\">[12]<\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<em>\u00a0<\/em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi<\/strong><\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin k\u00f6kl\u0259ri q\u0259dim\u0259, daha do\u011frusu 18-ci \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r uzan\u0131r v\u0259 daha q\u0259dim\u0259 getmir. \u00c7\u00fcnki erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011fda farslar\u0131n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130ran yaylas\u0131 v\u0259 Anadoludan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015flar. T\u0259dric\u0259n \u00e7oxalan erm\u0259nil\u0259r \u0259razi iddias\u0131 il\u0259 d\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 onlar separat\u00e7\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k xanl\u0131\u011fa xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rini t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunduqdan sonra buraya, h\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259rin\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si intensivl\u0259\u015fdi. H\u0259tta\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99n%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sin<\/a>\u0259 bu prosesi r\u0259smil\u0259\u015fdir\u0259n b\u0259ndl\u0259r d\u0259 daxil edildi.<\/p>\n<p>\u0130yirminci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van torpaqlar\u0131na real iddialarla c\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r v\u0259 \u0130ran v\u0259 Rusiyadan g\u00fccl\u00fc d\u0259st\u0259k g\u00f6rd\u00fcl\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci ild\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259dildi. M\u0259qs\u0259d &#8220;D\u0259nizd\u0259n D\u0259niz\u0259 B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; yaratmaq idi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti qurulduqdan sonra q\u0259dim t\u00fcrk-Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si il\u0259 zahir\u0259n h\u0259r \u015fey d\u00fcz\u0259ldi. Sovetl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%B6y%C3%A7%C9%99\">G\u00f6y\u00e7\u0259<\/a>\u00a0d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 verildi. Bel\u0259likl\u0259 Rusiya v\u0259 \u0130ran n\u0259inki \u00f6z m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7ataraq T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 ay\u0131rd\u0131, h\u0259m\u00e7inin Nax\u00e7\u0131van\u0131 da Az\u0259rbaycandan qopard\u0131. Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Qaraba\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259r\u0259 verm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsalar da,<em>\u00a0<\/em>al\u0131nmam\u0131\u015fd\u0131. Sovetl\u0259r da\u011f\u0131lana yax\u0131n art\u0131q erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011fda silahland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259n aktiv \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flad\u0131lar. \u018fm\u0259liyyatlar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 at\u0259\u015fk\u0259sl\u0259 dayand\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda separat\u00e7\u0131 rejim<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>-c\u0131 ill\u0259rin sonunda v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n etnik qar\u015f\u0131durmalar v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">DQMV-ni<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistanla<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b olur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0ordusu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">DQMV-ni<\/a>\u00a0v\u0259 ona qon\u015fu 7 rayonu (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n\">La\u00e7\u0131n<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>) i\u015f\u011fal edir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fk%C9%99k\">Bi\u015fk\u0259kd<\/a>\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu\">at\u0259\u015fk\u0259s sazi\u015fi<\/a>\u00a0imzalan\u0131r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda separat\u00e7\u0131 rejim\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qillik elan edir. He\u00e7 bir beyn\u0259lxalq qanunun h\u00fcquqi t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab verm\u0259y\u0259n bu &#8220;m\u00fcst\u0259qillik&#8221; indiy\u0259 kimi haql\u0131 olaraq d\u00fcnyada he\u00e7 bir \u00f6lk\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259ntan\u0131nmay\u0131b.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>M\u0259d\u0259niyy\u0259ti<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u00f6z\u00fcn\u00fcn maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00fct\u00fcn komponentl\u0259ri il\u0259 tamamil\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u0259xsus idi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xal%C3%A7a%C3%A7%C4%B1l%C4%B1q_m%C9%99kt%C9%99bi\">Qaraba\u011f xal\u00e7as\u0131<\/a>, Qaraba\u011f geyim n\u00f6vl\u0259ri, \u0259ltikm\u0259 i\u015fl\u0259ri n\u0259inki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>, h\u0259tta b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilirdi. Qaraba\u011fda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u00e7\u0259ki v\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fc vahidi m\u00f6vcud idi. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda y\u00fcks\u0259k \u0259n\u0259n\u0259vi \u0259kin\u00e7ilik v\u0259 suvarma m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yaranm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>M\u0259n\u0259vi m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259n m\u00fch\u00fcm sah\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 tarix\u0259n Qaraba\u011f spesifik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik olmu\u015fdur. H\u0259l\u0259 XVII \u2013 XVVIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259 ah\u0259ng qanunu m\u0259hz Qaraba\u011f dialektinin t\u0259siri il\u0259 ard\u0131c\u0131lla\u015f\u0131r. Qaraba\u011f \u015fairl\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99clisi-%C3%BCns\">M\u0259clisi-\u00fcns<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99clisi-f%C9%99ramu%C5%9Fan\">M\u0259clisi-f\u0259ramu\u015fan<\/a>\u00a0\u00f6z \u00fcslubu il\u0259 se\u00e7ilirdi. Qaraba\u011f musiqi m\u0259kt\u0259bi is\u0259 h\u0259tta b\u00fct\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C9%99rq\">\u015e\u0259rqd<\/a>\u0259 m\u0259\u015fhur idi. Qaraba\u011f\u0131n ba\u015f \u015f\u0259h\u0259ri olan \u015eu\u015faZaqafqaziyan\u0131n konservatoriyas\u0131 hesab olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Tarixi faktlar<\/em><\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n katibi A.Harutyunov \u00dc\u0130K(b)P MK-n\u0131n m\u00fczakir\u0259sin\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Vilay\u0259tinin Erm\u0259nistana verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 t\u0259klif \u2013 layih\u0259 t\u0259qdim edir. T\u0259klifd\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fu il\u0259 bildirir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min \u0259razi Erm\u0259nistana verilm\u0259lidir. Bu zaman \u00dc\u0130K(b)P katibliyi Az\u0259rbaycan KP MK katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirc%C9%99f%C9%99r_Ba%C4%9F%C4%B1rov\">M.C.Ba\u011f\u0131rovun<\/a>r\u0259yini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ona m\u00fcraci\u0259t edir.<\/p>\n<p>A.Harutyunovun m\u0259ktub-layih\u0259sind\u0259ki d\u0259lill\u0259ri alt-\u00fcst ed\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov bildirir ki, \u0259g\u0259r erm\u0259nil\u0259rin \u0259sas g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri s\u0259b\u0259b\u0259 g\u00f6r\u0259 Yuxar\u0131 Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si m\u0259qbul say\u0131l\u0131rsa, n\u0259 olar, qoy DQMV-nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_(rayon)\">\u015eu\u015fa rayonu<\/a>\u00a0istisna olunmaqla \u0259razisi Erm\u0259nistana verilsin. Ancaq bir \u015f\u0259rtl\u0259. El\u0259 bu arqument\u0259-amil\u0259 \u0259saslanaraq az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vedi\">Vedi<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9Flar\">Qaraba\u011flar<\/a>\u00a0v\u0259 Ye\u011feqnadzor rayonlar\u0131<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131vana<\/a>\u00a0birl\u0259\u015fdirilsin, habel\u0259, vaxtil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstana<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9F%C4%B1stan\">Da\u011f\u0131stana<\/a>\u00a0veril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0torpaqlar\u0131 geri qaytar\u0131ls\u0131n.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><strong><em>Qaraba\u011f haqq\u0131nda faktlar<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&#8220;Qaraba\u011f haqq\u0131nda h\u0259qiqi faktlar&#8221; (The series of &#8220;The true facts about Garabagh&#8221;) \u2013 kitablar seriyas\u0131nda m\u0259lumat ingilis dilind\u0259 oldu\u011fundan, oldu\u011fu kimi verilir:<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>\uf0a7\u018frazi \u2013 4388 sq.km<\/li>\n<li>\uf0a7\u018fhali (1989) \u2013 189085<\/li>\n<li>\uf0a7Erm\u0259nil\u0259r \u2013 145450 (76,9%)<\/li>\n<li>\uf0a7Az\u0259rbaycanl\u0131lar \u2013 40688 (21,5%)<\/li>\n<li>\uf0a7Ruslar \u2013 1922 (1%)<\/li>\n<li>\uf0a7Dig\u0259rl\u0259ri \u2013 1025 (0,6%)<\/li>\n<\/ul>\n<p><em><br \/>\n<\/em><strong><em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f B\u00f6lg\u0259si \u018ftraf\u0131ndak\u0131 Dig\u0259r Rayonlar v\u0259 Onlar\u0131n \u0130\u015f\u011fal Tarixi<\/em><\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>\uf0a7La\u00e7\u0131n \u2013 May 18, 1992 \u2013 71000<\/li>\n<li>\uf0a7K\u0259lb\u0259c\u0259r \u2013 April 2, 1993 \u2013 74000<\/li>\n<li>\uf0a7A\u011fdam \u2013 July 23, 1993 \u2013 1656<\/li>\n<li>\uf0a7F\u00fczuli \u2013 August 23, 1993 \u2013 146000<\/li>\n<li>\uf0a7C\u0259bray\u0131l \u2013 August 23, 1993 \u2013 66000<\/li>\n<li>\uf0a7Qubadl\u0131 \u2013 August 31, 1993 \u2013 37900<\/li>\n<li>\uf0a7Z\u0259ngilan \u2013 October 29, 1993 \u2013 39500<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>T\u0259cav\u00fczl\u0259rin Qurbanlar\u0131<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>\uf0a7\u00d6l\u0259nl\u0259r \u2013 20000<\/li>\n<li>\uf0a7\u015eik\u0259stl\u0259r \u2013 50000<\/li>\n<li>\uf0a7\u0130tkinl\u0259r \u2013 4866\u00a0<sup>[M\u0259nb\u0259 g\u00f6st\u0259rin]<\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Da\u011f\u0131nt\u0131lar v\u0259 Z\u0259r\u0259rl\u0259r<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>\uf0a7Yerl\u0259\u015fim yerl\u0259ri \u2013 890<\/li>\n<li>\uf0a7Evl\u0259r \u2013 150000<\/li>\n<li>\uf0a7\u0130ctimai binalar\u0131 \u2013 7000<\/li>\n<li>\uf0a7M\u0259kt\u0259bl\u0259r \u2013 693<\/li>\n<li>\uf0a7U\u015faq ba\u011f\u00e7alar\u0131 \u2013 855<\/li>\n<li>\uf0a7S\u0259hiyy\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri \u2013 695<\/li>\n<li>\uf0a7Kitabxanalar \u2013 927<\/li>\n<li>\uf0a7M\u0259b\u0259dl\u0259r \u2013 44<\/li>\n<li>\uf0a7M\u0259scidl\u0259r \u2013 9<\/li>\n<li>\uf0a7Tarixi yerl\u0259r \u2013 9<\/li>\n<li>\uf0a7Tarixi abid\u0259 v\u0259 muzeyl\u0259r \u2013 464<\/li>\n<li>\uf0a7Muzey \u2013 40000<\/li>\n<li>\uf0a7S\u0259naye v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri \u2013 6000<\/li>\n<li>\uf0a7Avtomobil yollar\u0131 \u2013 8000 km<\/li>\n<li>\uf0a7K\u00f6rp\u00fcl\u0259r \u2013 160<\/li>\n<li>\uf0a7Su k\u0259m\u0259rl\u0259ri \u2013 2300 km<\/li>\n<li>\uf0a7Qaz k\u0259m\u0259rl\u0259ri 2000 km<\/li>\n<li>\uf0a7Elektrik x\u0259tl\u0259ri \u2013 15 000 km<\/li>\n<li>\uf0a7Me\u015f\u0259l\u0259r \u2013 280000 ha<\/li>\n<li>\uf0a7\u018fkin sah\u0259si \u2013 1000000ha<\/li>\n<li>\uf0a7Suvarma sisteml\u0259ri \u2013 1200 km<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00dcmumi z\u0259r\u0259r 60 milyard AB\u015e dollar\u0131 q\u0259d\u0259r t\u0259xmin edilir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n t\u0259bi\u0259ti<\/strong><\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n t\u0259bi\u0259ti \u00e7ox z\u0259ngindir.<\/p>\n<ul>\n<li>\uf0a7\u0130qlimi \u2013 M\u00fclayim-isti, da\u011f-tundra, yay\u0131 m\u00fclayim ke\u00e7\u0259n iqlim, q\u0131\u015f\u0131 soyuq v\u0259 quraq ke\u00e7\u0259n iqlim.<\/li>\n<li>\uf0a7Temperatur \u2013 yazda 5-10 d\u0259r\u0259c\u0259, yayda 20-30 d\u0259r\u0259c\u0259, pay\u0131zda -2-8 d\u0259r\u0259c\u0259, q\u0131\u015fda -10-5 d\u0259r\u0259c\u0259.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Co\u011frafiyas\u0131 \u2013 ad\u0131ndan b\u0259lli oldu\u011fu kimi,\u0259 sas\u0259n da\u011fl\u0131q \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015fir. \u018fn h\u00fcnd\u00fcr n\u00f6qt\u0259l\u0259ri: Murovda\u011f, Bovurxan da\u011f\u0131, V\u0259ngli, M\u0259ry\u0259mda\u011f, C\u0131d\u0131r d\u00fcz\u00fc v\u0259 Kirs<\/p>\n<p><strong> D\u00f6vl\u0259t bayramlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>9 may &#8211; fa\u015fizim \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 g\u00fcn\u00fc<\/p>\n<p>28 may &#8211; Respublika g\u00fcn\u00fc. 1918-ci ild\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk demokratik d\u00f6vl\u0259t AXC yarad\u0131ld\u0131. 1990-c\u0131 ild\u0259n Respublika g\u00fcn\u00fc d\u00f6vl\u0259t bayram\u0131 kimi qeyd edilir<\/p>\n<p>15 iyun &#8211; Milli Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc. 1993-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131daraq AR-nin Ali Sovetinin s\u0259dri se\u00e7ildi. 1997-ci ild\u0259n h\u0259min g\u00fcn bayram g\u00fcn\u00fc elan edildi.<\/p>\n<p>26 iyun &#8211; AR Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259r g\u00fcn\u00fc. 1918-ci il 26 iyun tarixind\u0259 h\u0259qbi hiss\u0259 yarad\u0131l\u0131b, 1998-ci il 22may prezidentin q\u0259rar\u0131 il\u0259 h\u0259min g\u00fcn Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259r g\u00fcn\u00fc elan edildi.<\/p>\n<p>18 oktyabr &#8211; D\u00f6vl\u0259t M\u00fcst\u0259qilliyi g\u00fcn\u00fc. 1991-ci il Ali Sovetin sesiyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda konstitutsiya akt\u0131 q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>9 noyabr &#8211; D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fc \u2013 D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 ilk d\u0259f\u0259 1918-ci il 9 noyabrda q\u0259bul edilib. 17 noyabr 2009-cu ild\u0259n h\u0259r il 9 noyabr D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<\/p>\n<p>12 noyabr \u2013 Konstitutsiya g\u00fcn\u00fc. 1995-ci ild\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f referendumda AR-n\u0131n konstitutsiyas\u0131 q\u0259bul edilib<\/p>\n<p>17 noyabr \u2013 Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc. Erm\u0259nistan kremilinin \u0259mm\u0259ll\u0259rin\u0259 etiraz olaraq 1988-ci il noyar\u0131n 17-d\u0259 Azadl\u0131q meydan\u0131nda m\u00fcdd\u0259tsiz mitinq ba\u015flad\u0131ld\u0131. 1992-ci ild\u0259n b\u0259ri noyabr\u0131n 17-i Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<\/p>\n<p>31 dekabr &#8211; D\u00fcnya az\u0259raycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi g\u00fcn\u00fc. 1989-cu il 31 dekabrda NMRSSR il\u0259 \u0130\u0130R aras\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan v\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan h\u0259md\u0259m olmu\u015fdu<\/p>\n<p>20 yanvar \u2013 \u00dcmumxalq h\u00fczn g\u00fcn\u00fc. 1990-ci il yanvar\u0131n 20-i SSR-i r\u0259h\u0259rliyinin siyas\u0259tin\u0259 etiraz ed\u0259r\u0259k Bak\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rin\u0259 \u00e7\u0131xan geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 sovet ordusunu d\u00f6y\u00fc\u015f hiss\u0259l\u0259rinin yeridilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015f\u0259hid olanlar\u0131n xatir\u0259si yad edilir.<\/p>\n<p>26 fevral \u2013 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131rm\u0131 g\u00fcn\u00fc. 1992-ci il fevral\u0131n 26-da erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri misli g\u00f6r\u00fclm\u0259mi\u015f Xocal\u0131 soyqr\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259tmi\u015fdir.<\/p>\n<p>31 mart \u2013 az\u0259raycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc.<\/p>\n<p><strong> \u0130\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonlar<\/strong><\/p>\n<p>Xank\u0259ndi \u2013 1991-ci il 28 dekar<\/p>\n<p>Xocal\u0131 \u2013 1992-ci il 26 fevral<\/p>\n<p>\u015eu\u015fa \u2013 1992-ci il 8 may<\/p>\n<p>La\u00e7\u0131n &#8211; 1992-ci il 18 may<\/p>\n<p>Xocav\u0259nd \u2013 1992-ci il 2 oktyabr<\/p>\n<p>K\u0259l\u0259c\u0259r \u2013 1993-c\u00fc il 2 aprel<\/p>\n<p>A\u011fdam \u2013 1993-c\u00fc il 23 iyun<\/p>\n<p>C\u0259ray\u0131l \u2013 1993-c\u00fc il 23 avqust<\/p>\n<p>Fizuli \u20131993-c\u00fc il 23 avqust<\/p>\n<p>Qubadl\u0131 \u2013 1993-c\u00fc il 3 avqust<\/p>\n<p>Z\u0259ngilan \u2013 1993-c\u00fc il 29 oktyabr<\/p>\n<p><strong> Heyd\u0259r \u018fiyev haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev 1923-c\u00fc il may\u0131n 10-nu Na\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olub. Heyd\u0259r \u018fliyev 1993 \u2013 c\u00fc il iyulun 24 d\u0259 AR prezidentinin s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u0131lay\u0131b. 1993-c\u00fc il oktyar\u0131n 3d\u0259 s\u0259sverm\u0259yl\u0259 prezident se\u00e7ildi. 1998-ci il oktyabr\u0131n 11-d\u0259 yenid\u0259n s\u0259sverm\u0259yl\u0259 prezident se\u00e7ildi. 2003-c\u00fc il AB\u015e-\u0131n Klinvend klinikas\u0131nda v\u0259fat etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong> \u0130lham \u018fliyev haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n<p>\u0130lham \u018fliyev 1961-ci il dekar\u0131n 24-d\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur. 1994-2004-c\u00fc il avqust ay\u0131nad\u0259k Neft \u015firk\u0259tinin 1-ci vits\u0259 prezidenti plmu\u015fdur. 1997-ci ild\u0259n Az\u0259raycan Milli Olimpiya komit\u0259sinin prezidentidir. 2003-c\u00fc il avqustun 4-d\u0259 Ba\u015f nazir t\u0259yin edilmi\u015fdir. 2003-c\u00fc il oktyar\u0131n 15-d\u0259 prezident se\u00e7ilmi\u015fdir. 2008-ci ild\u0259 yenid\u0259n ikinci d\u0259f\u0259 prezident se\u00e7ilmi\u015fdir. 2013-c\u00fc ild\u0259 yenid\u0259n prezident se\u00e7ilib v\u0259 hal haz\u0131rda v\u0259zif\u0259sini icra edir.<\/p>\n<p><strong> Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hramanlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Yusif Sad\u0131qov H\u0259zi Aslanov Adil Quliyev<\/p>\n<p>Mehdi H\u00fcseynzad\u0259 G\u0259ray \u018fs\u0259dov \u0130srafil M\u0259mm\u0259dov<\/p>\n<p>Ziya B\u00fcnyadov M\u0259stan \u018fliyev C\u0259mil \u018fhm\u0259dov<\/p>\n<p><strong>Milli Q\u0259hramanlar<\/strong><\/p>\n<p>214 milli q\u0259hraman\u0131m\u0131z var. \u0130kisin\u0259 C\u0259nab Prezident \u0130lham \u018fliyev Milli Q\u0259hraman statusu verib. 2009-cu ild\u0259 Elton \u0130sg\u0259nd\u0259rov, 2010-cu ild\u0259 M\u00fcbariz \u0130brahimov. 2016 Imanov Samid,Murad Mirzeyev,Hemidov Sukur<\/p>\n<p>Ba\u015f prokror \u0130sm\u0259t Qay\u0131bov. Qarak\u0259nd faci\u0259sind\u0259 h\u0259lak olub. Mikay\u0131l C\u0259bray\u0131lov (\u018fhm\u0259diyy\u0259 \u0259bray\u0131lovun o\u011flu), Koro\u011flu R\u0259himov( komisiyyan\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi k\u00fc\u00e7\u0259), Al\u0131 Mustafayev, \u00c7ingiz Mustafayev, Salat\u0131n \u018fsg\u0259rova, \u018flif Hac\u0131yev, Albert Aqanurov-tank\u00e7\u0131<\/p>\n<p><strong> 2015-ci ild\u0259 Az\u0259raycanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>2015-ci il fevral\u0131n 21-d\u0259 pulun devalvasiyas\u0131 Az\u0259rbaycan manat\u0131n\u0131n Avro v\u0259 dollara nisb\u0259t\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si<\/p>\n<p>May\u0131n 3-d\u0259 \u00fcmumd\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259t konfrans\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<\/p>\n<p>May\u0131n 19-u Azadl\u0131q prospektind\u0259 16 m\u0259rt\u0259b\u0259li binan\u0131n yanmas\u0131 16 n\u0259f\u0259rin h\u0259lak olmas\u0131.<\/p>\n<p>12-28 iyun tarixind\u0259 ilk Avropa oyunlar\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si. Medal s\u0131ralamas\u0131na g\u00f6r\u0259 21 q\u0131z\u0131l medal qazanaraq 2-ci yer tutub 1-ci yeri Rysiya tutub. Bununla ba\u011fl\u0131 Bak\u0131 Olimpiya kompleksinin a\u00e7\u0131lmas\u0131. Ba\u015fqa \u00f6lk\u0259 prezidentl\u0259rinin Az\u0259raycana qonaq qismind\u0259 g\u0259lm\u0259si. M\u0259s: T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, T\u00fcrkm\u0259nistan, Seriya, \u00c7exiya v\u0259 s.<\/p>\n<p>Avqust ay\u0131nda prezidentin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u015eabranda Qalaalt\u0131 m\u00fcalic\u0259vi istirah\u0259t kompleksinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131<\/p>\n<p>Noyabr\u0131n 1-d\u0259 MM se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si. Se\u00e7ki h\u00fcququmdan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k namiz\u0259dimi se\u00e7mi\u015f\u0259m.<\/p>\n<p>2015-ci ilin k\u0259nd t\u0259s\u0259rrufat\u0131 ili elan edilm\u0259si. Bununda s\u0259b\u0259bi qeyri-neft sektorunun inki\u015faf etdirilm\u0259si. Neft sektorundan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 aradan qald\u0131rmaq.<\/p>\n<p>Nardaranda dini z\u0259mind\u0259 ba\u015f vermi\u015f qar\u015f\u0131durma n\u0259tic\u0259sind\u0259 6 n\u0259f\u0259r insan\u0131n h\u0259lak olmas\u0131. Onlardan 2-i polis \u0259m\u0259kda\u015f\u0131, 4-\u00fc m\u00fclki v\u0259t\u0259nda\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u0259\u015fli neft yata\u011f\u0131nda ba\u015f ver\u0259n yan\u011f\u0131n hadis\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 32 n\u0259f\u0259r insan\u0131n h\u0259lak olmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi.<\/p>\n<p>Dekabr\u0131n 21-i ikinci devalvasiyas\u0131 manat\u0131n \u00fcz\u0259n m\u0259z\u0259nn\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259si<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong> \u0130ll\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q<\/strong><\/p>\n<p>2009 G\u0259nclik ili<\/p>\n<p>2010 Ekologiya ili<\/p>\n<p>2011 Turizim ili<\/p>\n<p>2012 \u0130dman ili<\/p>\n<p>2013 \u0130nformasiya Komunikasiya ili. 2013-c\u00fc ilin fevral ay\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n ilk telekomunikasiya peyki olan Azerspace1C\u0259nubi Amerika Fransa qvianas\u0131nda orbit\u0259 burax\u0131l\u0131b. Ona g\u00f6r\u0259ki \u0259n ya\u0131n \u0259razi orad\u0131r.<\/p>\n<p>2014 S\u0259naye ili. Qeyri neft sektorunu inki\u015faf el\u0259tdirm\u0259k, neft sektorundan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 aradan qald\u0131rmaq . Bununla ba\u011fl\u0259130-dan \u00e7ox s\u0259naye obyekti a\u00e7\u0131ld\u0131. M\u0259sl\u0259n; Sumqay\u0131tda ka\u011f\u0131z v\u0259 kardon kombinat\u0131, A\u011fda\u015fda yem emal\u0131 zavodu, Fizulid\u0259 tiki\u015f fabriki, Nax\u00e7\u0131vanda Arpa\u00e7ay1 v\u0259 Arpa\u015fay2 su elektrik stansiyalar\u0131, \u015e\u0259kid\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k zavodu, Bak\u0131da Norm sement zavodu v\u0259 Suraxan\u0131da G\u00fcn\u0259\u015f elektrik stansiyas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>2015 K\u0259nd t\u0259s\u0259rrufat\u0131 ili. Qeyri neft sektorunu inki\u015faf el\u0259tdirm\u0259k, neft sektorundan as\u0131ll\u0131\u011f\u0131 aradan qald\u0131rmaq<\/p>\n<p>2016 Multikulturalizm ili. Bir olkede yasayan muxtelif xalqlarin numayendelerinin medeniyyet huququnu taniyan humanist dunyagorusu<\/p>\n<p><strong> \u00dczv oldu\u011fumuz t\u0259\u015fkilatlar<\/strong><\/p>\n<p>1991-ci il 8 dekabr \u2013 \u0130KT (\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 ilk \u00fczv oldu\u011fumuz t\u0259\u015fkilat)<\/p>\n<p>1992-ci il 30 yanvar &#8211; AT\u018fT (Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, \u0259vv\u0259lki ad\u0131 AT\u018fM-Avropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259si ilk \u00fczv oldu\u011fumuz Avropa t\u0259\u015fkilat)<\/p>\n<p>1992-ci il 2 mart \u2013 BMT ( Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131)<\/p>\n<p>1992-ci il iyul &#8211; EKO<\/p>\n<p>1992-ci il &#8211; Qarad\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q t\u0259\u015fkilat\u0131<\/p>\n<p>1993-c\u00fc il 24 sentyabr \u2013 MDB (M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi)<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il NATO-nun s\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131na qo\u015fulmu\u015fuq<\/p>\n<p>1997-ci il \u2013 GUAM<\/p>\n<p>2001-ci il &#8211; A\u015e parlament Asambleyas\u0131<\/p>\n<p>2011-ci il \u2013 Qo\u015fulmamaq \u0130ttifaq\u0131<\/p>\n<p>2013-c\u00fc il 25 yanvar \u2013 TAQM<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r T\u00fcrkiy\u0259, Rumuniya, Pakistan, \u0130sve\u00e7r\u0259, \u0130ran, AB\u015e<\/p>\n<p><strong>BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>822 \u2013 K\u0259lb\u0259c\u0259r 853 \u2013 A\u011fdam<\/p>\n<p>874 \u2013 Qubadl\u0131 884 \u2013 Z\u0259ngilan<\/p>\n<p>Bu BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri yerin\u0259 yetirilmir. \u00c7\u00fcnki burda Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259r kimi qeyd olunurdu. T\u00f6vsiyy\u0259 xarakteri da\u015f\u0131y\u0131r. Az\u0259rbaycan \u00f6z \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qoruyur, Erm\u0259nistan \u00f6z m\u00fcq\u0259ddarat\u0131n\u0131 t\u0259yin etmi\u015fdir. Az\u0259rbayan BMT-nin 2011-ci il oktyabr ay\u0131nda 2 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 q\/daimi \u00fczv\u00fc oldu. 2012-ci il may ay\u0131nda s\u0259dirlik el\u0259mi\u015fdir. S\u0259drliyi AB\u015e-dan al\u0131b \u00c7in\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr<\/p>\n<p><strong>Represiya qurbanlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>\u018fhm\u0259d Cavad, H\u00fcseyn Cavid, Almas \u0130ld\u0131r\u0131m, Salman M\u00fcmtaz, Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq v\u0259s.<\/p>\n<p><strong>Prezidentin s\u0259f\u0259rl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>\u00c7in, Belarusiya, Fransa- YUNESKO-nun 70 illiyi m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259x an\u0131m\u0131 Mehriban an\u0131m \u018fliyeva il\u0259 birlikd\u0259 \u0130\u015ftirak el\u0259mi\u015fdir.T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Antalya \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 G20(Great) sammitind\u0259 olmu\u015fdur. Bak\u0131da T\u00fcrkiy\u0259nin ba\u015f Naziri \u018fhm\u0259d Davudla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb. Nax\u00e7\u0131vana s\u0259f\u0259ri olub. A\u0131r\u0131nc\u0131 s\u0259f\u0259ri \u0130sve\u00e7r\u0259y\u0259 Serj Sarkisyanla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p><strong>Bi\u015fkek protokolu<\/strong><\/p>\n<p>&#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221; \u2014 Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan, bir n\u00f6v siyasi m\u00fcraci\u0259t v\u0259 ya s\u00fclh\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f m\u0259qs\u0259dli v\u0259 h\u00fcquqi xarakter da\u015f\u0131mayan s\u0259n\u0259d. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 1994-c\u00fc il may\u0131n 12-d\u0259 c\u0259bh\u0259d\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s\u0259 nail olunmu\u015fdur. Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan s\u0259n\u0259d olan &#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221; 1994-c\u00fc ilin may\u0131nda imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min s\u0259n\u0259di Az\u0259rbaycan Milli M\u0259clisinin vitse-spikeri Afiy\u0259ddin C\u0259lilov, Erm\u0259nistan Milli M\u0259clisinin s\u0259dri Babken Ararktsyan, MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleyan\u0131n s\u0259dri Vladimir \u015eumeyko, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Ali Sovetinin s\u0259dri Medetkan \u015eerimkulov, RF Prezidentinin s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, Rusiya vasit\u0259\u00e7ilik missiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Vladimir Kazimirov v\u0259 MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleya \u015euras\u0131n\u0131n katibliyinin r\u0259hb\u0259ri Mixail Krotov imzalamal\u0131 idi. A.C\u0259lilovdan ba\u015fqa ham\u0131 bu s\u0259n\u0259di imzalam\u0131\u015f, o is\u0259 bundan imtina etmi\u015fdir. Bu s\u0259n\u0259din 6 n\u0259f\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f kserosur\u0259tini is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya AT\u018fT-in Minsk qrupundak\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259msil\u00e7isi Vladimir Kazimirov g\u0259tirmi\u015fdir. Bu d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fini Milli M\u0259clisin o vaxtk\u0131 spikeri R\u0259sul Quliyev t\u0259msil edirdi. O da s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r edilm\u0259d\u0259n v\u0259 onu imzalayanlar s\u0131ras\u0131na DQA\u0130-nin r\u0259hb\u0259ri Nizami B\u0259hm\u0259novun ad\u0131 \u0259lav\u0259 olunmadan onu imzalamaqdan imtina etmi\u015fdi. \u0130mza prosesi bel\u0259 yekunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r: R\u0259sul Quliyev Kazimirovun g\u00f6z\u00fcn\u00fcn qaba\u011f\u0131nda \u00f6z \u0259li il\u0259 N.B\u0259hm\u0259novun ad\u0131n\u0131 oraya \u0259lav\u0259 etmi\u015f, onun imzas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259tt \u00e7\u0259kmi\u015f, s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 iki d\u00fcz\u0259li\u015f \u0259lav\u0259 etmi\u015f v\u0259 bundan sonra A.C\u0259lilovun ad\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00f6z imzas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. B\u0259hm\u0259novu axtarma\u011fa ba\u015flayanda, m\u0259lum olur ki, h\u0259min g\u00fcn o, Bak\u0131da yox imi\u015f. Kazimirov may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 6 i\u015ftirak\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f v\u0259 indi R.Quliyevin imzas\u0131n\u0131n \u0259sli v\u0259 onun \u00f6z \u0259li il\u0259 etdiyi d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r \u0259lav\u0259 edilmi\u015f protokolun kserosur\u0259tini g\u00f6t\u00fcr\u00fcb B\u0259hm\u0259novu g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n Moskvaya qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Qaza\u011f\u0131stan \u2013Astara, T\u00fcrkm\u0259nistan &#8211; A\u015fkabad, Tacikistan \u2013D\u00fc\u015f\u0259nb\u0259, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan \u2013Bi\u015fkek, \u00d6zb\u0259kistan \u2013Da\u015fk\u0259nd,<\/p>\n<p><strong>\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>1994-c\u00fc il 20sentyabrda d\u00fcnyan\u0131n 8 \u00f6lk\u0259siil\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f neft m\u00fcqavil\u0259si. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin n\u0259ql edilm\u0259si t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 heyd\u0259r \u018fliyev olmu\u015fdur. Bura dail olan \u00f6lk\u0259l\u0259r Az\u0259rbayan, T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, Norve\u00e7, S\u0259udiy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, B\u00f6y\u00fck Britaniya, AB\u015e, Yaponiya. H\u0259r il 20 sentyabr neft\u00e7il\u0259r g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti<\/strong><\/p>\n<p>1923-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131l\u0131b 1994-\u00fc ild\u0259 s\u00fcquta u\u011fruyub. T\u0259rkibin\u0259 daxildir: Xank\u0259ndi \u015f\u0259h\u0259ri, Mardaket rayonu- 1930-cu ild\u0259 yaran\u0131b, 1930-1939-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r Cerabert adland\u0131r\u0131l\u0131b, 1939-1991-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Mardaket, 991-ci ild\u0259n A\u011fd\u0259r\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131b. 1992-ci ilin oktayabr ay\u0131nda l\u0259\u011fv olub 3 rayon aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcl\u00fcb- T\u0259rt\u0259r, A\u011fdam, K\u0259lb\u0259c\u0259r. Martuni 991-ci ild\u0259 Xocav\u0259nd rayonu adland\u0131r\u0131l\u0131b. \u018fsk\u0259ran \u2013Xocal\u0131 adland\u0131r\u0131l\u0131b, Hadrut 1991-ciild\u0259 l\u0259\u011fv edilib ocav\u0259ndin t\u0259rkibin\u0259 verilib, \u015eu\u015fa.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan xalq Cumhuriyy\u0259ti <\/strong><\/p>\n<p>1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 Tiflisd\u0259 AXC yarad\u0131ld\u0131. AXC m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 yarad\u0131lan ilk demokratik respublika idi. AXC \u015f\u0259rqd\u0259 qad\u0131nlara se\u00e7ki h\u00fcququ ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259 idi. AXC-nin dig\u0259r bir u\u011furu is\u0259 xanl\u0131qlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 itirilmi\u015f d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259nl\u0259rinin b\u0259rpas\u0131 idi. AXC Tiflisd\u0259n G\u0259nc\u0259y\u0259, G\u0259nc\u0259d\u0259n Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. AXC-d\u0259 5 h\u00f6kum\u0259t olub. 1,2,3-c\u00fc h\u00f6kum\u0259tl\u0259r\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski, 4,5-ci h\u00f6kum\u0259tl\u0259r\u0259 N\u0259sif b\u0259y Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edib. AX-d\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Naziri S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov olub. Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 olub. AXC-d\u0259 parlament ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov olub.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u2014 C\u0259nubi Qafqazda, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi h\u00f6vz\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n d\u00f6vl\u0259tdir. Paytaxt\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ridir. \u015eimaldan Rusiya , G\u00fcrc\u00fcstan, q\u0259rbd\u0259n Erm\u0259nistan, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 c\u0259nubdan \u0130ran il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Sah\u0259si 86.6 min kv kilometrdir. Az\u0259rbaycan \u0259razisinin bir hiss\u0259si (Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259si v\u0259 ona biti\u015fik 7 inzibati rayon) Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilib, bu da \u00f6lk\u0259 \u0259razisinin 20% 17.3 min kv kilometrini t\u0259\u015fkil edir. D\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259ri c\u0259nubdan \u0130ranla 765 km v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 15 km, \u015fimaldan Rusiya il\u0259 390 km, \u015fimal-q\u0259rbd\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan il\u0259 480 km, q\u0259rbd\u0259n Erm\u0259nistan il\u0259 1007 km h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. 11 iqlim gu\u015f\u0259sind\u0259n 9-u Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015fir. 1918-ci ilin 28 may g\u00fcn\u00fc m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u00fcr. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan q\u0259dim tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t irsin\u0259 malik d\u00fcny\u0259vi v\u0259 unitar d\u00f6vl\u0259t olub, etnik Az\u0259rbaycan \u00e7oxlu\u011funa sahib \u00f6lk\u0259dir. Az\u0259rbaycan alt\u0131 m\u00fcst\u0259qil t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tind\u0259n biridir. Respublikan\u0131n 158 \u00f6lk\u0259 il\u0259 diplomatik m\u00fcnasib\u0259ti vard\u0131r, 38 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si (1939-1945) XX \u0259srd\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli bir d\u00f6vr olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 \u0259sl \u015f\u00fcca\u0259t v\u0259 \u0259zmkarl\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 300 min\u0259 yax\u0131n itki vermi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Xocal\u0131 faci\u0259si. Faci\u0259nin d\u00fcnyaya tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992-ci<\/a>\u00a0il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_fevral\">fevral\u0131n 25-d\u0259n<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26-na<\/a>\u00a0ke\u00e7\u0259n gec\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n Rusiyan\u0131n 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_(%C5%9F%C9%99h%C9%99r)\">Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal ed\u0259rk\u0259n,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">etnik az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f soyq\u0131r\u0131md\u0131r. Bu faci\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si zaman\u0131 ba\u015f vermi\u015f \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biridir.Bu soyq\u0131r\u0131m zaman\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015f\u0259hid vermi\u015fdir.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_fevral\">fevral\u0131n 25-d\u0259n<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26-na<\/a>\u00a0ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri SSR\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0(Stepanakert) \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n zirehli texnikas\u0131 v\u0259 h\u0259rbi hey\u0259tinin k\u00f6m\u0259kliyi il\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etdi. H\u00fccumdan \u0259vv\u0259l, fevral\u0131n 25-i ax\u015fam \u015f\u0259h\u0259r toplardan v\u0259 a\u011f\u0131r artileriyadan \u015fidd\u0259tli at\u0259\u015f\u0259 tutuldu. N\u0259tic\u0259d\u0259, fevral\u0131n 26-\u0131 s\u0259h\u0259r saat 5 rad\u0259l\u0259rind\u0259 Xocal\u0131 tam alova b\u00fcr\u00fcnd\u00fc. M\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nan \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 qalm\u0131\u015f t\u0259qrib\u0259n 2500 n\u0259f\u0259r xocal\u0131l\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunun m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7atmaq \u00fcmidi il\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etdi. Amma bir g\u00fcn\u00fcn i\u00e7ind\u0259 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silin\u0259n \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk ed\u0259n 2500 Xocal\u0131 sakinind\u0259n 613-\u00fc d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259sin\u0259 tu\u015f g\u0259lib q\u0259tliam\u0131n qurban\u0131 oldu. Bu soyq\u0131r\u0131m n\u0259tic\u0259sind\u0259 63-\u00fc u\u015faq, 106-\u0131 qad\u0131n, 70-i qoca v\u0259 qar\u0131 olmaqla \u2013 613 n\u0259f\u0259r Xocal\u0131 sakini q\u0259tl\u0259 yetirildi, 8 ail\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv edildi, 25 u\u015faq h\u0259r iki valideynini, 130 u\u015faq valideynl\u0259rind\u0259n birini itirdi. D\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259sin\u0259 tu\u015f g\u0259lib yaralanan 487 n\u0259f\u0259rd\u0259n 76-s\u0131 u\u015faq idi. 1275 xocal\u0131l\u0131 \u0259sir, 150 xocal\u0131l\u0131 itkin d\u00fc\u015fd\u00fc. D\u00f6vl\u0259tin v\u0259 \u0259halinin \u0259mlak\u0131na\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_aprel\">1 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992-ci<\/a>\u00a0il tarixin\u0259 olan qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 5 mlrd. rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 ziyan vurulmu\u015fdur.Bu hadis\u0259 Az\u0259rbaycanda v\u0259 qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131&#8221;<\/em>,\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;<\/em>\u00a0kimi an\u0131l\u0131r. Erm\u0259nistanda is\u0259 bu \u0259m\u0259liyyat\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc&#8221;<\/em>,\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 hadis\u0259si&#8221;<\/em>\u00a0terminl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 olunur. Q\u0259rb v\u0259 d\u00fcnya m\u0259tbuat\u0131\u00a0<em>&#8220;Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131&#8221;<\/em>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilis_dili\">ing.<\/a>\u00a0<em>&#8220;KhojalyMassacre&#8221;<\/em>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Frans%C4%B1z_dili\">fr.<\/a>\u00a0<em>&#8220;Massacre de Khodjaly&#8221;<\/em>) terminind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir. &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t&#8221; beyn\u0259lxalqkampaniyas\u0131n\u0131ns\u0259m\u0259r\u0259siild\u0259n-il\u0259 art\u0131r<\/p>\n<p>Leyla \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc soyq\u0131r\u0131m\u0131 fakt\u0131n\u0131n xaricd\u0259 tan\u0131nmas\u0131 prosesin\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259 verib.\u00d6lk\u0259mizin d\u00fcnya birliyin\u0259 inteqrasiyas\u0131, respublikam\u0131z\u0131n t\u0259r\u0259qqisi, xalq\u0131m\u0131z\u0131n rifahhal\u0131n\u0131n daha da yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 ulu \u00f6nd\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyi siyas\u0259tin t\u0259dqiq edilm\u0259sin\u0259, t\u0259\u015fviqat\u0131na, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin \u00fcmummmilli ideyalar\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na d\u0259st\u0259k ver\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev Fondu Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 dinamik inki\u015faf\u0131na, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti quruculu\u011fu prosesinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 layiqli t\u00f6hf\u0259 verir. Heyd\u0259r \u018fliyev Fondu h\u0259yata ke\u00e7irdiyi u\u011furlu layih\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6lk\u0259mizin d\u00fcnya miqyas\u0131ndak\u0131 n\u00fcfuzunun artmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir. Milli maraqlar\u0131n t\u0259minat\u0131, m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259, respublikam\u0131z haqda h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, \u00f6lk\u0259mizin xarici al\u0259m\u0259 oldu\u011fu kimi t\u0259qdimedilm\u0259si v\u0259 dig\u0259r m\u00fcq\u0259dd\u0259s missiyalar\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n fondun b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri u\u011furlu n\u0259tic\u0259l\u0259r verir.Heyd\u0259r \u018fliyevFondunun prezidenti, YUNESKOv\u0259 \u0130SESKO-nunxo\u015fm\u0259raml\u0131 s\u0259firi, MilliM\u0259clisindeputat\u0131 Mehriban xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n b\u00fct\u00fcn proqramlar, layih\u0259l\u0259r m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn ehtiyac v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259ri, milli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ril\u0259 uy\u011funla\u015faraq \u00f6lk\u0259mizin t\u0259r\u0259qqisin\u0259 t\u0259kan verir. Fondun f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z bununla yekunla\u015fmayaraq Az\u0259rbaycan haqq\u0131nda \u0259sl h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259bli\u011fat v\u0259 t\u0259\u015fviqat\u0131n apar\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u015fax\u0259l\u0259nir. Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin car\u00e7\u0131s\u0131 Tarixd\u0259 analoqu olmayan, \u00f6t\u0259n \u0259srin sonunda d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f vermi\u015f Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 yaln\u0131z soyda\u015flar\u0131m\u0131za deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f cinay\u0259tidi. Bu q\u0259tliamlar\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri is\u0259 \u00f6zl\u0259rini d\u00fcnyaya &#8220;\u0259zabke\u015f&#8221; kimi t\u0259qdim ed\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ridir.Amans\u0131z q\u0259tll\u0259rl\u0259 d\u00fcnya tarixind\u0259 silinm\u0259z izl\u0259r buraxan bu faic\u0259 \u0259slind\u0259, erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n yaln\u0131z Az\u0259rbaycan xalq\u0131na deyil, d\u00fcnya miqyas\u0131nda insanl\u0131\u011fa y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131 idi. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n yadda\u015f\u0131na \u0259b\u0259di h\u0259kk olunmu\u015f tarixin \u0259n b\u00f6y\u00fck faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 h\u0259r il daha geni\u015f miqyasda an\u0131l\u0131r, humanitar f\u0259lak\u0259t qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259si \u0259ziz tutulur. Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi, \u0259razil\u0259rimizin erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131, bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 do\u011fma yudlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f y\u00fczminl\u0259rl\u0259 soyda\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczl\u0259\u015fdikl\u0259ri \u00e7\u0259tinlikl\u0259r daim Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259dir. Fond Xocal\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, q\u0259tliama obyektiv qiym\u0259t verilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar\u0131 u\u011furla davam etdirir. T\u0259dbirl\u0259rd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; filmi, erm\u0259nil\u0259rin Xocal\u0131da t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n foto\u015f\u0259kill\u0259r v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif ill\u0259rd\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin n\u00fcfuzlu n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 faci\u0259 haqq\u0131nda d\u0259rc edilmi\u015f materiallar, habel\u0259 fonlun \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259ri v\u0259 u\u015faq evl\u0259rind\u0259 ke\u00e7irdiyi &#8220;Xocal\u0131 u\u015faqlar\u0131n g\u00f6z\u00fc il\u0259&#8221; m\u00f6vzusunda r\u0259sm m\u00fcsabiq\u0259sind\u0259n ibar\u0259t ekspozisiyalar n\u00fcmayi\u015f etdirilir. Faci\u0259nin b\u00fct\u00fcn detallar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n faktlar\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259rd\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yer tutur. Fondund\u0259st\u0259yiv\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259m\u0259kt\u0259blil\u0259raras\u0131ndake\u00e7irilmi\u015f &#8220;Xocal\u0131 u\u015faqlar\u0131ng\u00f6z\u00fc il\u0259&#8221; r\u0259smm\u00fcsabiq\u0259si, foto\u015f\u0259kill\u0259rin, \u0259l i\u015fl\u0259rinin d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra qabaqc\u0131l \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259\u015fkil olunmu\u015f s\u0259rgisi beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259 XX \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck faci\u0259si haqq\u0131nda dol\u011fun t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r formala\u015fd\u0131r\u0131b. M\u0259hz Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun g\u0259rgin \u0259m\u0259yinin n\u0259tic\u0259si olaraq indi d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u0259vv\u0259lki ill\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq erm\u0259ni q\u0259sbkarlar\u0131n\u0131n insanl\u0131\u011fa s\u0131\u011fmayan q\u0259tll\u0259ri haqq\u0131nda daha dol\u011fun m\u0259lumatland\u0131r\u0131l\u0131b. D\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131, apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f bu cinay\u0259tin \u0259sl mahiyy\u0259tini getdikc\u0259 daha \u00e7ox anlay\u0131r, q\u0259tliam\u0131 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259yir, t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan\u0131 tan\u0131y\u0131rlar. Soyq\u0131r\u0131m\u0131n tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 sistemli f\u0259aliyy\u0259t Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin \u0259sl s\u0259b\u0259bkarlar\u0131 haqq\u0131nda d\u00fcnya birliynd\u0259 ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcn formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun Rusiya Federasiyas\u0131ndak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin r\u0259hb\u0259ri Leyla xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n x\u00fcsusi xidm\u0259tl\u0259ri var. \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (\u0130KT) Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda \u0130slam Konfrans\u0131 G\u0259ncl\u0259r Forumunun m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leyla xan\u0131m \u018fliyeva Xocal\u0131 soyqr\u0131m\u0131 haqda faktlar\u0131n d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 sistemli v\u0259 ard\u0131c\u0131l f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin \u00f6lk\u0259mizin \u0259razisind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tin\u0259 dair faktlar\u0131 beyn\u0259lxalq birliy\u0259 t\u0259qdim edir. \u0130KT-nin Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda G\u0259ncl\u0259r Forumunun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin, Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin, Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fch\u00fcm i\u015f \u00f6z s\u0259m\u0259r\u0259sini verm\u0259kd\u0259dir. G\u0259ncl\u0259r forumu h\u0259l\u0259 2007-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Bak\u0131da &#8220;G\u0259ncl\u0259r sivilizasiyalar\u0131n alyans\u0131na t\u0259r\u0259fdard\u0131r&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259sis olunmu\u015f &#8220;Sivilizasiyalar\u0131n alyans\u0131&#8221; Beyn\u0259lxalq G\u0259ncl\u0259r H\u0259r\u0259kat\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k, bu qurumdan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etdiyi beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar vasit\u0259sil\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc siyas\u0259ti d\u00fcnya birliyin\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdir. Dialoq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda \u0130slam Konfrans\u0131 G\u0259ncl\u0259r Forumunun (D\u018f\u0130KGF) m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leylaxan\u0131m \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 2008-ci ilin may\u0131n 8-d\u0259 elan olunmu\u015f &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t&#8221; beyn\u0259lxalq m\u0259lumat v\u0259 t\u0259\u015fviqat kampaniyas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ilk t\u0259dbir \u0130stanbulun &#8220;Taksim&#8221; metrostansiyas\u0131n\u0131n s\u0259rgi salonunda Xocal\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 u\u015faqlar\u0131n \u00e7\u0259kdiyi \u015f\u0259kill\u0259rd\u0259n v\u0259 kampaniyaya qo\u015fulmu\u015f xarici \u00f6lk\u0259 g\u0259ncl\u0259rinin foto\u015f\u0259kill\u0259rind\u0259n ibar\u0259t s\u0259rginin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu. Kampaniya \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 deyil, Avropan\u0131n ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 s\u0259rgil\u0259r t\u0259\u015fkil olundu. \u0130stanbulda \u0130KT-nin \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 Dialoq u\u011frunda G\u0259ncl\u0259r Forumuv\u0259 \u0130SESKO-nun t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 2008-ci ilin may\u0131n 17-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f \u0130K\u011eT ekspertl\u0259rinin iki g\u00fcnl\u00fck iclas\u0131nda kampaniya ekspertl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y\u0259nildi v\u0259 26 fevral &#8211; Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn bu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilata \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 humanitar f\u0259lak\u0259tl\u0259r qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sini anma g\u00fcn\u00fc kimi qeyd olunmas\u0131 haqda m\u00fch\u00fcm q\u0259rar q\u0259bul olundu. 2008-ci ilin iyununda \u0130KT-nin \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin Uqandadak\u0131 konfrans\u0131nda \u0130KT G\u0259ncl\u0259r Forumunun m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq \u00fczr\u0259 ba\u015f \u0259laq\u0259l\u0259ndiricisi Leyla xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n &#8220;Xocal\u0131ya \u0259dal\u0259t \u2013 Qaraba\u011fa azadl\u0131q&#8221; t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc t\u0259sdiq olundu. Xarici i\u015fl\u0259rnazirl\u0259rinin konfrans\u0131n\u0131n 35-ci sessiyas\u0131nda q\u0259bul olunan x\u00fcsusi q\u0259tnam\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 57 \u00f6lk\u0259sind\u0259 m\u00fcvafiq kampaniyan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi-h\u00fcquqi baza yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etdi. Leyla xan\u0131m \u018fliyeva bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fcn n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y\u0259nilm\u0259sini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k d\u00fcnya birliyinin Erm\u0259nistan, onun i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti haqq\u0131nda \u0259sl h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd etdi: &#8220;Bu s\u0259n\u0259din q\u0259bul edilm\u0259si Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal fakt\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq birlik t\u0259r\u0259find\u0259n getdikc\u0259 daha \u00e7ox d\u0259rk olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar\u0131n m\u0259n\u0259vi,siyasi bax\u0131mdan daha da t\u0259crid olunmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Q\u0259tnam\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si haqq\u0131nda h\u0259qiq\u0259ti \u0130KT \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoq vasit\u0259sil\u0259 qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 g\u0259nc n\u0259sl\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn imkan yarad\u0131r&#8221;. Bu beyn\u0259lxalq kampaniyan\u0131n d\u00fcnya miqyas\u0131nda daha geni\u015f t\u0259bli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn informasiya kommunikasiyalar\u0131 sisteml\u0259rind\u0259n d\u0259 geni\u015f istifad\u0259 edilir. Kampaniyan\u0131n virtual al\u0259md\u0259 yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 bu q\u0259bild\u0259n olan silsil\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin sisteml\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lan internet sayt\u0131 Xocal\u0131 faci\u0259sinin \u0259sl g\u00fcnahkarlar\u0131n\u0131n, xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda faktlar\u0131n d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 daha geni\u015f \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na imkan yarad\u0131r. Art\u0131q proqram v\u0259 onun internet sayt\u0131 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 &#8211; Va\u015finqton, \u0130stanbul, Berlin, Buxarest, Kiyev, Vyana, Br\u00fcssel, Pekin, Var\u015favav\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda dol\u011fun m\u0259lumatlar\u0131 beyn\u0259lxalq icttmaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_mart\">mart\u0131n 31<\/a>-i az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc qeyd edilir. Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 200 \u0259sr erm\u0259nil\u0259rin \u0259li il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 bir q\u0259ddar siyas\u0259tdir. Az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 iki \u0259sr davam ed\u0259n soyq\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259kild\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 qanl\u0131 aksiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini yerl\u0259-yeksan edib, minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fck q\u0259ddarl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 uzun ill\u0259r boyu apard\u0131\u011f\u0131 ard\u0131c\u0131l etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m v\u0259 t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 minl\u0259rl\u0259 insan evind\u0259n-obas\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fdur.<\/p>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn IV-XIX \u0259srl\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 malik olmayan erm\u0259nil\u0259r &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; d\u00f6vl\u0259tini yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyan<\/a>\u0131n imperiya siyas\u0259tind\u0259n al\u0259t kimi istifad\u0259 etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn faci\u0259l\u0259ri torpaqlar\u0131n\u0131n z\u0259bti il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunaraq, erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, planl\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1813\">1813<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci ill\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0aras\u0131nda ged\u0259n iki m\u00fcharib\u0259nin ( 1804-1813, 1826-1828) sonunda imzalanm\u0131\u015f G\u00fcl\u00fcstan (12 oktyabr 1813-c\u00fc il) v\u0259 T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay (10 fevral 1828-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 faci\u0259vi rol oynam\u0131\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131 Rusiyan\u0131n, c\u0259nubu is\u0259 \u0130ran\u0131n idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1906\">1906<\/a>\u00a0ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0quberniyalar\u0131n\u0131n 200,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zurun<\/a>\u00a0is\u0259 75 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndini erm\u0259nil\u0259r talan edibl\u0259r. Statistik m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n dem\u0259k olar ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1907\">1907<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadi\u0259s\u0259l\u0259rd\u0259n sonra az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi repressiyalar gizli \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131l\u0131b. 1916-c\u0131 ilin m\u0259lumatlar\u0131 g\u00f6st\u0259rir ki, 1831-ci ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 h\u0259min il \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n 5 \u0259yal\u0259tind\u0259 \u0259halinin say\u0131 40 d\u0259f\u0259 artaraq 14 min 300-d\u0259n 570 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir. Ancaq h\u0259min zaman k\u0259siyind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 c\u0259mi 4,6 faiz artaraq 246 min 600 n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edib. Yaxud ba\u015fqa bir n\u00fcmun\u0259, \u0259g\u0259r 1886-1897-ci ill\u0259rd\u0259 \u0259halinin m\u00fctl\u0259q art\u0131m\u0131 40 min n\u0259f\u0259r olubsa, 1905-1916-ci ill\u0259rd\u0259 bu r\u0259q\u0259m c\u0259mi 17 min n\u0259f\u0259r olub. Halbuki h\u0259l\u0259 1905-ci ild\u0259 1886-c\u0131 ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u0259halinin say\u0131 61 min n\u0259f\u0259r \u00e7ox olub. Bu r\u0259q\u0259ml\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n idar\u0259\u00e7iliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u015fovinist siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259sind\u0259n, &#8220;T\u00fcrks\u00fcz Erm\u0259nistan&#8221; plan\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n qovulmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259r Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra Rusiyada yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1917-ci ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f fevral v\u0259 oktyabr inqilablar\u0131ndan sonra \u00f6z ist\u0259kl\u0259rin\u0259 bol\u015fevizm bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda nail olma\u011fa c\u0259hd edirl\u0259r. Bak\u0131 Soveti \u0259ksinqilabi elementl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u015f\u00fcar\u0131 alt\u0131nda 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq b\u00fct\u00fcn Bak\u0131 quberniyas\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259rini g\u00fcd\u0259n cinay\u0259tkar plan\u0131n, realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na ba\u015flay\u0131r. 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda is\u0259 qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r zirv\u0259 n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131b. O aylarda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259tl\u0259r az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n yadda\u015f\u0131nda silinm\u0259z iz qoyub. T\u0259kc\u0259 milli m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 minl\u0259rl\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259hv edilib. Erm\u0259nil\u0259r evl\u0259ri yand\u0131r\u0131r, insaniar\u0131 diri-diri oda at\u0131rd\u0131lar. Onlar t\u0259r\u0259find\u0259n milli memarliq abid\u0259l\u0259ri m\u0259kt\u0259bl\u0259r, x\u0259st\u0259xanalar, m\u0259scidl\u0259r v\u0259 dig\u0259r tikilil\u0259r da\u011f\u0131d\u0131l\u0131r Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla Bak\u0131, \u015eamax\u0131 Quba, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van, L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. Bu torpaqlarda k\u00fctl\u0259vi qaydada dinc \u0259hali q\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, k\u0259ndl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1918-ci ilin mart-aprelind\u0259 Bak\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, Mu\u011fan v\u0259 L\u0259nk\u0259randa erm\u0259nil\u0259r 30 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f, 10 minl\u0259rl\u0259 insan\u0131 \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qovmu\u015fdur. T\u0259kc\u0259 Bak\u0131da 10 min\u0259 yax\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb, \u015eamax\u0131da 58 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f 7 min n\u0259f\u0259r (1653 qad\u0131n, 965 u\u015faq) m\u0259hv edilmi\u015fdir. Quba \u0259razisind\u0259 122, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 150, Z\u0259ng\u0259zurda 115, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 211, Qars \u0259yal\u0259tind\u0259 92 k\u0259nd yerl\u0259 yeksan olunmu\u015f; \u0259hali \u00fcz\u0259rind\u0259 ya\u015f v\u0259 cins\u0259 m\u0259h\u0259l qoymadan q\u0259tliam h\u0259yata ke\u00e7ir\u0131lmi\u015fdir. lr\u0259van az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fcraci\u0259tl\u0259rinin birind\u0259 (&#8220;A\u015fxadavor&#8221; (&#8220;\u018fm\u0259k\u00e7i&#8221;) q\u0259zeti, 2 noyabr 1919-cu il) g\u00f6st\u0259rilirdi ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bu tarixi \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda q\u0131sa zaman \u0259rzind\u0259 88 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, 1920 ev yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 131 min 970 n\u0259f\u0259r is\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>28 may 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da qurbans\u0131z \u00f6t\u00fc\u015fm\u0259yib. ADR-in Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri F.X.Xoyskinin xarici i\u015fl\u0259r naziri M.H.Hac\u0131nskiy\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda deyilir: &#8220;Erm\u0259nil\u0259rl\u0259 biz b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoymu\u015fuq. Onlar ultimatumu q\u0259bul edib m\u00fcharib\u0259 il\u0259 qurtaracaqlar. Biz erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u0130r\u0259van\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdik. C\u0259nubi Qafqazda 3 suveren respublikan\u0131n yaranmas\u0131 v\u0259 m\u00fctt\u0259f\u0131ql\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razisi 1 milyon 510 m\u0131n n\u0259f\u0259r \u0259hali il\u0259 (795 min erm\u0259ni, 575 min m\u00fcs\u0259lman, 140 min dig\u0259r xalqlar) 17 min 500 ingilis kvadrat mili h\u0259cmind\u0259 olur. Bununla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r he\u00e7 bir \u015fey\u0259 m\u0259h\u0259l qoymadan &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; ideyas\u0131 \u0259traf\u0131nda G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Axalkalaki&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Axalkalaki<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bor%C3%A7al%C4%B1\">Bor\u00e7al\u0131<\/a>, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0quberniyas\u0131n\u0131n c\u0259nub hiss\u0259sin\u0259 iddia ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrl\u0259r.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nevada\">Nevada<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131n\u0131n qubernatoru Cim Qibbons 31 mart \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u015ftat \u0259razisind\u0259 mat\u0259m elan edib (2009). APA-n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0b\u00fcrosunun m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, bu, AB\u015e tarixind\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 mat\u0259m elan olunmas\u0131na dair ilk hald\u0131r.<\/p>\n<p>Qubernator Amerika Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u015e\u0259b\u0259k\u0259si (USAN) vasit\u0259sil\u0259 qubernator ona \u00fcnvanlanan onlarla m\u0259ktuba cavab olaraq tariximizin qanl\u0131 s\u0259hif\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunan b\u0259yanat yay\u0131b. USAN-nin icra\u00e7\u0131 direktoru Adil Ba\u011f\u0131rovun APA-ya verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n b\u0259yanat\u0131n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n Nevada \u015ftat\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259al\u0131 Bob G\u00fcneyin b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti olub. B\u0259yanatda erm\u0259nil\u0259rin 1918-ci il mart ay\u0131nda Bak\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 m\u00fclki az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 verilir. Qubernator m\u0259ktubunda h\u0259m\u00e7inin qeyd edib ki, onun \u00f6lk\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r v\u0259 r\u0259smi Va\u015finqton Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz \u0259razisi say\u0131r.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, bundan \u0259vv\u0259l AB\u015e-da bir \u00e7ox qubernator v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r merl\u0259ri 28 may \u2013 Respublika G\u00fcn\u00fc, 18 Oktyabr \u2013 Milli M\u00fcst\u0259qillik G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 yerli az\u0259rbaycanl\u0131lara t\u0259brik m\u0259ktublar\u0131 yollay\u0131blar. H\u0259min m\u0259ktublarda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc tan\u0131n\u0131b v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011fu qeyd olunub. USAN h\u0259m\u00e7inin Amerika kitabxanalar\u0131na Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda bir \u00e7ox akademik kitablar yollay\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Birinci Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s n\u0259 vaxt v\u0259 hans\u0131 s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n elan edilib?<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221;<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan, bir n\u00f6v siyasi m\u00fcraci\u0259t v\u0259 ya s\u00fclh\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f m\u0259qs\u0259dli v\u0259 h\u00fcquqi xarakter da\u015f\u0131mayan s\u0259n\u0259d.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0vaxt\u0131 c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan s\u0259n\u0259d olan &#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin may\u0131nda imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259din imzalanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259rqli iddialar m\u00f6vcuddur. Daha d\u0259qiqi s\u0259n\u0259din 1994-c\u00fc il may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 imzalanmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur. H\u0259min s\u0259n\u0259di Az\u0259rbaycan Milli M\u0259clisinin vitse-spikeri Afiy\u0259ddin C\u0259lilov, Erm\u0259nistan Milli M\u0259clisinin s\u0259dri Babken Ararktsyan, DQE\u0130-nin \u00fczv\u00fc, h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u201cDQR parlamentinin spikeri\u201d kimi t\u0259qdim edil\u0259n Karen Baburyan, MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleyan\u0131n s\u0259dri Vladimir \u015eumeyko, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Ali Sovetinin s\u0259dri Medetkan \u015eerimkulov, RF Prezidentinin s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, Rusiya vasit\u0259\u00e7ilik missiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Vladimir Kazimirov v\u0259 MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri Parlamentl\u0259raras\u0131 Assambleya \u015euras\u0131n\u0131n katibliyinin r\u0259hb\u0259ri Mixail Krotov imzalamal\u0131 idi. A.C\u0259lilovdan ba\u015fqa ham et\u0131 bu s\u0259n\u0259di imzalam\u0131\u015f, o is\u0259 bundan imtina etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn yeddi i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131ndan alt\u0131s\u0131n\u0131n imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259n\u0259d faks il\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f v\u0259 daha sonra s\u0259n\u0259din \u0259sli d\u0259 oraya gedib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min s\u0259n\u0259din \u0259slinin haz\u0131rda RF X\u0130N arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 guman edilir.<\/p>\n<p>Bu s\u0259n\u0259din 6 n\u0259f\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f kserosur\u0259tini is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT-in_Minsk_qrupu\">AT\u018fT-in Minsk qrupundak<\/a>\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259msil\u00e7isi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vladimir_Kazimirov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vladimir Kazimirov<\/a>g\u0259tirmi\u015fdir. O, may\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fin\u0259 yenid\u0259n bu protokolu imzalamaq t\u0259klif etmi\u015fdir. Bu d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fini Milli M\u0259clisin o vaxtk\u0131 spikeri R\u0259sul Quliyev t\u0259msil edirdi. O da s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r edilm\u0259d\u0259n v\u0259 onu imzalayanlar s\u0131ras\u0131na DQA\u0130-nin r\u0259hb\u0259ri Nizami B\u0259hm\u0259novun ad\u0131 \u0259lav\u0259 olunmadan onu imzalamaqdan imtina etmi\u015fdi. Sonralar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vladimir_Kazimirov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vladimir Kazimirov<\/a>\u00a0\u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 qeyd etmi\u015fdir:<\/p>\n<p><em>Bu s\u0259n\u0259d h\u00fcquqi xarakter da\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131na v\u0259 \u00fcst\u0259lik, h\u00fcquqi \u00f6hd\u0259likl\u0259r qoymad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 bir n\u00f6v siyasi m\u00fcraci\u0259t v\u0259 ya s\u00fclh\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f idi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fin t\u0259kid etdiyi d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259rin o q\u0259d\u0259r d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti yox idi. Bununla bel\u0259, Bak\u0131 yaln\u0131z onun ist\u0259kl\u0259rinin t\u0259sbit olundu\u011fu ka\u011f\u0131z\u0131 imzalama\u011fa raz\u0131la\u015f\u0131rd\u0131<\/em><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><em>.<\/em><\/p>\n<p>\u0130mza prosesi bel\u0259 yekunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r: R\u0259sul Quliyev Kazimirovun g\u00f6z\u00fcn\u00fcn qaba\u011f\u0131nda \u00f6z \u0259li il\u0259 N.B\u0259hm\u0259novun ad\u0131n\u0131 oraya \u0259lav\u0259 etmi\u015f, onun imzas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259tt \u00e7\u0259kmi\u015f, s\u0259n\u0259din m\u0259tnin\u0259 iki d\u00fcz\u0259li\u015f \u0259lav\u0259 etmi\u015f v\u0259 bundan sonra A.C\u0259lilovun ad\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00f6z imzas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. B\u0259hm\u0259novu axtarma\u011fa ba\u015flayanda, m\u0259lum olur ki, h\u0259min g\u00fcn o, Bak\u0131da yox imi\u015f. Kazimirov may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 6 i\u015ftirak\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f v\u0259 indi R.Quliyevin imzas\u0131n\u0131n \u0259sli v\u0259 onun \u00f6z \u0259li il\u0259 etdiyi d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r \u0259lav\u0259 edilmi\u015f protokolun kserosur\u0259tini g\u00f6t\u00fcr\u00fcb B\u0259hm\u0259novu g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n Moskvaya qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/8_may\">8 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d\u0259 Ali Sovetin s\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C9%99sul_Quliyev\">R\u0259sul Quliyev<\/a>\u00a0v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015f\u0259xsind\u0259 \u015eu\u015fa rayonu \u0130H ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nizami_B%C9%99hm%C9%99nov\">Nizami B\u0259hm\u0259nov<\/a>, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fd\u0259n Erm\u0259nistan parlamentinin s\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Babken_Ararksyan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Babken Ararksyan<\/a>\u00a0v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015f\u0259xsind\u0259 &#8220;DQR parlamentinin s\u0259dri&#8221;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Karen_Baburyan&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Karen Baburyan<\/a>\u00a0imza atm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259d\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/12_may\">12 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259n q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>. El\u0259 h\u0259min g\u00fcnd\u0259n c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 aktiv h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bi%C5%9Fkek_protokolu#sitat_qeyd-4\"><sup>[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi s\u0259n\u0259d\u0259 iki \u0259lav\u0259 il\u0259 imza atm\u0131\u015fd\u0131. Bi\u015fkek protokolunun 5-ci abzas\u0131nda\u00a0<em>&#8220;tutulmu\u015f \u0259razil\u0259r&#8221;<\/em>\u00a0s\u00f6zl\u0259ri\u00a0<em>&#8220;i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259r&#8221;<\/em>\u00a0s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nmi\u015f v\u0259 at\u0259\u015fk\u0259sd\u0259n sonra c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 yerl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259k m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259rin is\u0259\u00a0<em>&#8220;beyn\u0259lxalq m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r missiyas\u0131&#8221;<\/em>\u00a0olmas\u0131 qeyd olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Bu s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n, t\u0259r\u0259fl\u0259r tezlikl\u0259 beyn\u0259lxalq vasit\u0259\u00e7ilik say\u0259sind\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck s\u00fclh sazi\u015fi&#8221; imzalamal\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n<p>S\u0259n\u0259d 3 n\u00fcsx\u0259d\u0259 &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_dili\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_dili\">erm\u0259ni<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rus_dili\">rus<\/a>\u00a0dill\u0259rind\u0259 haz\u0131ralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>BMT-nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si ba\u011fl\u0131 q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r v\u0259 onun h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si ba\u015flad\u0131qdan sonra uzun m\u00fcdd\u0259t bu problem beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini c\u0259lb etm\u0259di. Bunun birinci s\u0259b\u0259bi ondan ibar\u0259t idi ki, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin start g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 d\u00fcnya birliyi onun aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda maraql\u0131 deyildi. \u00c7\u00fcnki bu problem SSR\u0130nin da\u011f\u0131lmas\u0131 prosesini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 amill\u0259rd\u0259n biri kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi v\u0259 onun aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n daxilind\u0259 ged\u0259n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 prosesl\u0259r\u0259 mane ola bil\u0259rdi. Maraql\u0131d\u0131r ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 bilavasit\u0259 Kremlin ssenarisi \u0259sas\u0131nda ba\u015f tutmu\u015fdu. \u0130ttifaq r\u0259hb\u0259rliyi &#8220;par\u00e7ala, h\u00f6kmranl\u0131q et&#8221; prinsipin\u0259 \u0259saslanaraq regional m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r yaratmaqla diqq\u0259ti \u00f6lk\u0259nin \u0259sas probleml\u0259rind\u0259n yay\u0131nd\u0131rmaq, bel\u0259likl\u0259, m\u00fctt\u0259fiq respublikalarda m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sini \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Lakin bu plan SSR\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn bumeranq rolunu oynad\u0131 v\u0259 etnik m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r imperiyan\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n n\u0259inki qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259di, h\u0259tta prosesi daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 h\u0259l\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ba\u015flamam\u0131\u015fdan \u0259vv\u0259l beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin d\u0259st\u0259yini almaq \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi kampaniya aparm\u0131\u015fd\u0131lar. Burada erm\u0259ni lobbisinin imkanlar\u0131ndan da geni\u015f istifad\u0259 edilirdi. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si h\u0259r zaman beyn\u0259lxalq birliyin laqeyd m\u00fcnasib\u0259til\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunurdu.<\/p>\n<p>1992-ci ild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri respublikam\u0131z\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n miqyas\u0131n\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdil\u0259r. Lakin he\u00e7 bir beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat ham\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f verm\u0259kd\u0259 olan v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131n\u0131 kobud \u015f\u0259kild\u0259 tapdalayan bu i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 obyektiv qiym\u0259t verm\u0259di. Do\u011frudur, m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 BMT-nin, AT\u018fT-in, Avropa Birliyinin bu bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Q%C9%99tnam%C9%99&amp;action=edit&amp;redlink=1\">q\u0259tnam\u0259l<\/a>\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=B%C9%99yanat&amp;action=edit&amp;redlink=1\">b\u0259yanatlar<\/a>\u0131 meydana \u00e7\u0131xd\u0131, bununla bel\u0259, h\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259qiqi s\u0259b\u0259bl\u0259rini d\u0259qiq \u015f\u0259kild\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirmir, t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan t\u0259r\u0259f aras\u0131nda he\u00e7 bir f\u0259rq qoymurdu.<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini elan ed\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0bu bar\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n BMT-y\u0259 v\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. 1992-ci ilin mart\u0131nda Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul edildi. Bundan sonra Az\u0259rbaycan BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259yi v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011f\u0131 xahi\u015f etdi. BMT-nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti bu m\u00fcraci\u0259t\u0259 \u0259saslanaraq regiona s\u0259f\u0259r etdi v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 BMT Ba\u015f katibin\u0259 m\u00fcvafiq m\u0259lumatlar verdi. BMT-nin Ba\u015f katibi is\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llind\u0259 AT\u018fM-in (Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259si -1995-ci ilin yanvar\u0131ndan AT\u018fT &#8211; Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131) s\u0259yl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259diyini v\u0259 bu t\u0259\u015fkilata m\u00fcvafiq n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirdi. Bu, art\u0131q beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 soyuq m\u00fcnasib\u0259tinin ilk simptomlar\u0131 idi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fan<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131 yenid\u0259n BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qoydu. May ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k b\u0259yanat verm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259ndi. B\u0259yanatda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259tin pisl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 t\u0259cili yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sinin z\u0259ruriliyi bildirilirdi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n daha bir rayonu &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. Az\u0259rbaycan bu bar\u0259d\u0259 BMT-y\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u0259cav\u00fczkar\u0131n \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 qiym\u0259t verilm\u0259sini xahi\u015f etdi. Aprelin 6-da BMT T\u015e s\u0259drinin b\u0259yanat\u0131 q\u0259bul olundu. Lakin bu b\u0259yanat da problem\u0259 d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259t vermirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t s\u0259n\u0259dd\u0259 \u0259ksini tapmam\u0131\u015f v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n guya &#8220;yerli erm\u0259nil\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irildiyi vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131. Aprel ay\u0131n\u0131n 30-da BMT T\u015e Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edildi. &#8220;<strong>BMT T\u015e 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si<\/strong>&#8221; adlanan bu s\u0259n\u0259d T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 s\u0259drinin 1993-c\u00fc il yanvar\u0131n 29-da v\u0259 aprelin 6-da verdiyi b\u0259yanatlara istinad\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 sabitliyin v\u0259 \u0259min-amanl\u0131\u011f\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131nda oldu\u011fu qeyd edilir, m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n artmas\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonunda yaranm\u0131\u015f f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin do\u011furdu\u011fu probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bildirilirdi. BMT T\u015e at\u0259\u015fin h\u0259mi\u015f\u0259lik dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, t\u0259cav\u00fczkar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonundan v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fala m\u0259ruz qalm\u0131\u015f dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. Lakin bu q\u0259tnam\u0259 d\u0259 \u0259slind\u0259, regionda s\u00fclh\u00fcn \u0259ld\u0259 olunmas\u0131na stimul verm\u0259k g\u00fcc\u00fcnd\u0259 deyildi. \u018fvv\u0259la ona g\u00f6r\u0259 ki, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259si yaln\u0131z \u00fcmumi s\u00f6zl\u0259rl\u0259 y\u00fckl\u0259nmi\u015f v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 he\u00e7 bir konkret qiym\u0259t verm\u0259k m\u0259qs\u0259din\u0259 xidm\u0259t etm\u0259mi\u015fdir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, q\u0259tnam\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015f m\u00fcdd\u0259alar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259 mexanizml\u0259ri d\u0259 g\u00f6st\u0259rilm\u0259mi\u015fdi. S\u0259n\u0259dd\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal olunmas\u0131 fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259ns\u0259 d\u0259, bunun kim t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irildiyi d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilmir v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n guya &#8220;yerli erm\u0259nil\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n realla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131. 1993-c\u00fc ilin iyul ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam rayonunu i\u015f\u011fal etdi. Qeyd ed\u0259k ki, bu art\u0131q Erm\u0259nistan\u0131n BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259y\u0259 he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259diyini t\u0259sdiql\u0259yirdi. \u0130yulun sonlar\u0131nda BMT T\u015e iclas\u0131 ke\u00e7irildi v\u0259 burada Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair <strong>853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong> q\u0259bul olundu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam da daxil olmaqla, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi qoyulmu\u015fdu. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn kimi ya\u015famas\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 edilir v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rin m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni dayand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn at\u0259\u015fk\u0259s\u0259 nail olmalar\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bildirilirdi. 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259zi \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259n daha obyektiv g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, burada da m\u0259s\u0259l\u0259 \u00f6z d\u0259qiq qiym\u0259tini almam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin avqustunda Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli_rayonu\">F\u00fczuli rayonunu<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirdikd\u0259n sonra BMT T\u015e s\u0259drinin yeni b\u0259yanat\u0131 yay\u0131ld\u0131. H\u0259min b\u0259yanatda Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 fakt\u0131 t\u0259sdiql\u0259nir, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si oldu\u011fu vur\u011fulan\u0131r v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 h\u00f6km s\u00fcr\u0259n v\u0259ziyy\u0259td\u0259n narahatl\u0131q ifad\u0259 edilirdi. Erm\u0259nil\u0259r beyn\u0259lxalq birliyin hadis\u0259l\u0259r\u0259 obyektiv reaksiya verm\u0259m\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k yeni t\u0259cav\u00fcz aktlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 z\u0259bt edirdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 F\u00fczuli v\u0259 C\u0259bray\u0131l rayonlar\u0131 da i\u015f\u011fal olundu.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ilin avqustunda at\u0259\u015fk\u0259s haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 olunsa da, erm\u0259nil\u0259r buna \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259r\u0259k\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonunu da \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Az\u0259rbaycan n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li oldu. 1993-c\u00fc il oktyabr\u0131n 14-d\u0259 BMT T\u015e yenid\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemini m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xararaq\u00a0<strong>874 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong>\u00a0q\u0259bul etdi. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 Minsk qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f &#8220;T\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz t\u0259dbirl\u0259rin yenil\u0259\u015fdirilmi\u015f c\u0259dv\u0259li&#8221; t\u0259qdir olunur v\u0259 bu plan \u0259sas\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc bildirilirdi. Mahiyy\u0259t etibaril\u0259 bu q\u0259tnam\u0259 d\u0259 \u0259vv\u0259lkil\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259nmirdi. Burada da Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda yaranm\u0131\u015f g\u0259rginlikd\u0259n, c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n yenid\u0259n g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259n, \u00e7oxsayl\u0131 insan t\u0259l\u0259fat\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal edilm\u0259si faktlar\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 olunur, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 AT\u018fM-in s\u0259yl\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259nir, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 bir daha t\u0259sdiql\u0259nirdi. Amma b\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131 yen\u0259 d\u0259 t\u0259cav\u00fczkarla t\u0259cav\u00fcz\u0259 m\u0259ruz qalan t\u0259r\u0259fl\u0259r adlar\u0131 il\u0259 qeyd olunmur, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin yaln\u0131z Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin erm\u0259nil\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda olan problem kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndiyi vur\u011fulan\u0131rd\u0131. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, maraql\u0131 idi ki, 874 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n son vaxtlar i\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonlar\u0131 haqq\u0131nda he\u00e7 n\u0259 deyilmirdi. Halbuki \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259r\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin konkret adlar\u0131 da sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. 1993-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda is\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc daha a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rdi. AT\u018fM s\u0259drinin b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 oldu\u011fu bir vaxtda Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n Z\u0259ngilan rayonunu i\u015f\u011fal etdi. Bu, art\u0131q beyn\u0259lxalq birliyin m\u00fcnaqi\u015f\u0259y\u0259 obyektiv qiym\u0259t verm\u0259sinin z\u0259minliyini ifad\u0259 ed\u0259n n\u00f6vb\u0259ti hadis\u0259 idi. 1993-c\u00fc il noyabr\u0131n 11-d\u0259 BMT T\u015e Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcraci\u0259tin\u0259 m\u00fcvafiq olaraq m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin davam etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti yenid\u0259n m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xararaq <strong>884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259<\/strong> q\u0259bul etdi. H\u0259min q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Horadiz q\u0259s\u0259b\u0259sinin v\u0259 Z\u0259ngilan rayonunun i\u015f\u011fal edilm\u0259si fakt\u0131ndan narahatl\u0131q ifad\u0259 edir v\u0259 s\u0259n\u0259dd\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin bu \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu. Bu q\u0259tnam\u0259, t\u0259bii ki, yerin\u0259 yetirilm\u0259di. Qeyd ed\u0259k ki, s\u00f6z\u00fcged\u0259n s\u0259n\u0259d BMT T\u015e-nin \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259l\u0259rind\u0259n prinsip etibaril\u0259 he\u00e7 n\u0259 il\u0259 f\u0259rql\u0259nmirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, BMT-nin q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u00e7ox vacib prinsipl\u0259ri n\u0259d\u0259ns\u0259 unudulur v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar\u0131n c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir konkret mexanizm m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmirdi. Halbuki m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin h\u0259lli sah\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259si olan bu t\u0259\u015fkilat Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 son qoymaq v\u0259 regionda h\u0259qiqi, davaml\u0131 s\u00fclh\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r geni\u015f imkanlara malik idi. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiql\u0259y\u0259n onlarla fakt var v\u0259 bu faktlar s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u00f6lk\u0259nin respublikam\u0131za qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n b\u00fct\u00fcn kriteriyalar \u00fczr\u0259 m\u0259hz t\u0259cav\u00fcz akt\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259cav\u00fczkar\u0131 c\u0259zaland\u0131rmaq v\u0259 onu \u00f6z qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0259kindirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi q\u0259rarlar q\u0259bul etm\u0259k ist\u0259m\u0259di.<\/p>\n<p><strong>Beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131, BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259ri v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r<\/strong><\/p>\n<p><em>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si 20 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, davam edir v\u0259 bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal alt\u0131nda saxlamaqdad\u0131r. Bununla Erm\u0259nistan eyni zamanda beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131n\u0131 da pozaraq, d\u00fcnya birliyinin bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011faldan azad etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131n\u0131 qulaqard\u0131na vurur.<\/em>\u00a0Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131ndan bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r BMT-nin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259buledilm\u0259z elan ed\u0259n beyn\u0259lxalq h\u00fcquq da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 \u00f6lk\u0259 oldu\u011funu t\u0259sdiq edir. Erm\u0259nistan beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131na zidd add\u0131m\u0131 h\u0259l\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259k plan\u0131n\u0131n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259sini yerin\u0259 yetir\u0259rk\u0259n atm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sind\u0259n y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n deportasiya edildi. Bununla da Erm\u0259nistan 1966-c\u0131 il 16 dekabrda q\u0259bul edilmi\u015f \u201cM\u00fclki-siyasi h\u00fcquqlar haqq\u0131nda Beyn\u0259lxalq Akt\u201d\u0131n, 1984-c\u00fc il 10 dekabrda q\u0259bul edilmi\u015f \u201c\u0130nsan l\u0259yaq\u0259tini h\u0259d\u0259li v\u0259 dig\u0259r q\u0259ddar, qeyri-b\u0259\u015f\u0259ri v\u0259 ya al\u00e7ald\u0131c\u0131 m\u00fcraci\u0259t v\u0259 c\u0259za n\u00f6vl\u0259ri \u0259leyhin\u0259\u201d Konvensiyan\u0131n v\u0259 dig\u0259r m\u00fch\u00fcm beyn\u0259lxalq h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rin \u0259sas prinsipl\u0259rini pozdu. Deportasiya siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na qar\u015f\u0131 erm\u0259ni ordusu h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin tarixin\u0259 l\u0259k\u0259, q\u0259ddarl\u0131qlar, soyq\u0131r\u0131m\u0131lar d\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p><strong>BMT-nin h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>D\u00fcnya birliyinin d\u0259 x\u0259b\u0259r tutdu\u011fu erm\u0259ni vandalizminin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edildi. M\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259si v\u0259 kollektiv t\u0259dbirl\u0259r q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunub saxlanmas\u0131 prinsipi m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri olan BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk q\u0259tnam\u0259si 1993-c\u00fc il aprelin 30-da, K\u0259lb\u0259c\u0259rin erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra q\u0259bul edildi. 822 sayl\u0131 bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 t\u0259sdiq edilir ki, beyn\u0259lxalq s\u0259rh\u0259dl\u0259r toxunulmazd\u0131r v\u0259 \u0259razi \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u00fcvv\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259k yolverilm\u0259zdir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin, b\u00f6lg\u0259d\u0259ki b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suverenliyin\u0259 v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259t ifad\u0259 edilir. Lakin sonrak\u0131 d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin qeyd olunan \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259di ki, bu da BMT T\u015e-nin m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259lav\u0259 q\u0259tnam\u0259l\u0259rin q\u0259bul edilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirdi. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sil\u0259 ba\u011fl\u0131 1993-c\u00fc il iyulun 29-da q\u0259bul edil\u0259n 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259buluna s\u0259b\u0259b d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259ni saymayaraq, Az\u0259rbaycan\u0131n A\u011fdam rayonunu i\u015f\u011fal etm\u0259si oldu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 is\u0259, A\u011fdam rayonunun i\u015f\u011fal olunmas\u0131 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilir v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259n t\u0259\u015fvi\u015f ifad\u0259 olunurdu. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131n\u0131n vacibliyi bir daha vur\u011fulanan bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 AT\u018fM-in (Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fcqavil\u0259si. 1995-ci ilin yanvar\u0131ndan AT\u018fT &#8211; Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 adlan\u0131r) s\u00fclh prosesini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k c\u0259hdl\u0259rini t\u0259qdir etdiyi d\u0259 qeyd olunurdu. H\u0259m\u00e7inin, 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 m\u0259zmununa v\u0259 h\u0259cmin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259vv\u0259lki q\u0259tnam\u0259d\u0259n xeyli f\u0259rql\u0259nirdi. Bel\u0259 ki, 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 daha \u00e7ox yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u0259cav\u00fcz etm\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirilirdi. Yeni q\u0259tnam\u0259d\u0259 is\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 kimi art\u0131q konkret olaraq yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs edilmirdi. Bu d\u0259f\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259f kimi t\u0259qdim olunurdu ki, bu art\u0131q Erm\u0259nistan\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi i\u015f\u011fal prosesind\u0259 i\u015ftirak etdiyin\u0259 bir i\u015far\u0259 say\u0131la bil\u0259rdi.Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259llinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, BMT T\u015e-nin 1993-c\u00fc il oktyabr\u0131n 14-d\u0259 sayca \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olan 874 sayl\u0131 yeni q\u0259tnam\u0259sini q\u0259bul etm\u0259sin\u0259 nail oldu. Bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 822 v\u0259 853 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259r bir daha t\u0259sdiq edil\u0259r\u0259k bildirilirdi ki, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc toxunulmazd\u0131r. Bununla bel\u0259, q\u0259tnam\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131ya qar\u015f\u0131 konkret c\u0259za t\u0259dbirl\u0259rinin yoxlu\u011fu onun 1993-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda Z\u0259ngilan rayonunu tutmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu fakt AT\u018fT s\u0259drinin b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 oldu\u011fu bir vaxtda ba\u015f verdi. Erm\u0259nistan\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n 1993-c\u00fc il noyabr\u0131n 11-d\u0259 BMT T\u015e Az\u0259rbaycan\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u00fcraci\u0259tin\u0259 baxaraq, sayca d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olan 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Real n\u0259tic\u0259si olmasa da, \u0259slind\u0259 bu q\u0259tnam\u0259l\u0259rin q\u0259bulu Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistan \u00fcz\u0259rind\u0259 diplomatik q\u0259l\u0259b\u0259sinin \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri say\u0131lmal\u0131, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin yekdil r\u0259yini ifad\u0259 ed\u0259n m\u00f6vqe hesab olunmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki q\u0259tnam\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc tam tan\u0131n\u0131r v\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin bo\u015fald\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu. BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n qeyd olunan 4 q\u0259tnam\u0259sil\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 62 v\u0259 63-c\u00fc sessiyalar\u0131nda da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f q\u0259tnam\u0259l\u0259r d\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><strong>\u201cBeyn\u0259lxalq h\u00fcquq Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn apar\u0131lan sonrak\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar, AT\u018fT-in Minsk qrupunda t\u0259msil olunan h\u0259ms\u0259dr d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00fcnaqi\u015f\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yanatlar\u0131 da Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Bel\u0259 ki, 1992-ci ilin 1 iyun tarixind\u0259 Romada Minsk qrupunun vasit\u0259\u00e7iliyil\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesinin ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 start verilib. Bundan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r he\u00e7 bir m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259 verm\u0259s\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259finin apard\u0131\u011f\u0131 i\u015fl\u0259r say\u0259sind\u0259 1993-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda AT\u018fT-\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Vyanada ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sil\u0259 \u0259laq\u0259dar q\u0259bul edil\u0259n b\u0259yanatda Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal etm\u0259si fakt\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq h\u00fcququn prinsipl\u0259rin\u0259 zidd add\u0131m oldu\u011fu vur\u011fulan\u0131r, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Horadizd\u0259n v\u0259 Z\u0259ngilan rayonundan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi qeyd olunurdu. Haz\u0131rda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u00fcquqi t\u0259r\u0259fi kimi 2007-ci ild\u0259 Madrid \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan X\u0130N r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 q\u0259bul edil\u0259n baza prinsipl\u0259ri q\u0259bul edilir ki, bu prinsipl\u0259r d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn b\u0259rpas\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirir. Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi is\u0259, apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesini v\u0259 q\u0259bul edil\u0259n baza prinsipl\u0259rini pozaraq, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259tini davam etdirir ki, onun bu davran\u0131\u015flar\u0131 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 beyn\u0259lxalq konvensiyalara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin s\u0259lahiyy\u0259t verdiyi BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 q\u0259rarlar\u0131na ziddir. Bu da avtomatik olaraq Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir.\u00a0S\u00fclh v\u0259 M\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin H\u0259lli M\u0259rk\u0259zinin r\u0259hb\u0259ri Elxan Mehdiyev q\u0259zetimiz\u0259 a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda deyib ki, b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq h\u00fcquq v\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin m\u00f6vqeyi Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 oldu\u011funu, h\u0259m\u00e7inin Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r: \u201c\u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 il\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn t\u0259nziml\u0259diyi \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 prinsipini pozub. Bundan ba\u015fqa, m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi v\u0259h\u015filikl\u0259rl\u0259 yen\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn t\u0259min etdiyi m\u00fcharib\u0259 qanunlar\u0131na zidd davran\u0131\u015flar edib. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 BMT-nin q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259r, q\u0259rarlar yerin\u0259 yetirilm\u0259di v\u0259 \u00fcst\u00fcnd\u0259n 20 il\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, bu q\u0259tnam\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131qda qal\u0131b. Lakin i\u015f\u011fal edil\u0259n torpaqlar azad edilm\u0259s\u0259 d\u0259, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yir\u201d. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llin\u0259 c\u0259lb edil\u0259n AT\u018fT-in \u00f6z\u00fc d\u0259 m\u00fcsb\u0259t ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 nail ola bilm\u0259s\u0259 d\u0259, \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r. M\u0259rk\u0259zin r\u0259hb\u0259ri qeyd edib ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n haql\u0131 m\u00f6vqeyini t\u0259sdiq ed\u0259n dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar da q\u0259rarlar q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131n\u0131 pisl\u0259yibl\u0259r ki, bunlar da \u00fcmumilikd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqeyinin beyn\u0259lxalq h\u00fcquq t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin q\u0259bul etdiyi bu t\u0259\u015fkilatlar beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi t\u0259minat rolunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu h\u0259l\u0259 d\u0259 separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, d\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilatlar\u0131ndan olan Avropa \u0130ttifaq\u0131 da i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin Az\u0259rbaycana m\u0259xsuslu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n v\u0259 bo\u015fald\u0131lmas\u0131n\u0131n vacibliyini vur\u011fulayan b\u0259yanat\u0131 h\u0259l\u0259 1993-c\u00fc ilin aprelind\u0259 s\u0259sl\u0259ndirib. Bel\u0259 ki, A\u0130 b\u0259yanat\u0131nda BMT q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n t\u0259l\u0259b edir, K\u0259lb\u0259c\u0259r, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l rayonlar\u0131ndan qo\u015funlar\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyini qeyd edirdi. Eyni zamanda, b\u0259yanatda Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 h\u00fccum ed\u0259n yerli erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259k d\u0259 t\u0259l\u0259b olunurdu. 1993-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda A\u0130 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair n\u00f6vb\u0259ti b\u0259yanat\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 suverenliyi x\u00fcsusi olaraq vur\u011fuland\u0131. A\u0130-nin b\u0259yanat\u0131ndan bir il \u00f6nc\u0259 &#8211; 1992-ci ilin fevral\u0131nda is\u0259, Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (A\u015ePA) quruma \u00fczv olmayan Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ril\u0259 \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk b\u0259yanat yay\u0131b. 1994-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda is\u0259, A\u015ePA Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair ilk q\u0259tnam\u0259sini q\u0259bul etdi. Burada m\u00fcnaqi\u015f\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 20 mind\u0259n \u00e7ox insan\u0131n h\u0259lak olmas\u0131 v\u0259 bir milyon insan\u0131n qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259si fakt\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 yeni s\u0259n\u0259dl\u0259rin q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 nail oldu. Bel\u0259 m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 A\u015ePA-n\u0131n 2005-ci ilin yanvar\u0131nda q\u0259bul etdiyi 1416 sayl\u0131 yeni q\u0259tnam\u0259dir ki, bu q\u0259tnam\u0259d\u0259 yer alan m\u00fcdd\u0259alar bir daha Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu t\u0259sdiq edir, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunun separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda oldu\u011fu bildirilir. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, Az\u0259rbaycan \u0259razisinin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. \u201cH\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar v\u0259 bu \u0259m\u0259liyyatlardan qabaq geni\u015f sur\u0259td\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f etnik d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik etnik m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 insanlar\u0131n geni\u015f miqyasda yerl\u0259rind\u0259n qovulmas\u0131na v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 konsepsiyas\u0131n\u0131 xat\u0131rladan monoetnik \u0259razil\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu h\u0259l\u0259 d\u0259 separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r\u201d, &#8211; dey\u0259 q\u0259tnam\u0259d\u0259 vur\u011fulan\u0131r. Ard\u0131nca is\u0259, A\u015ePA t\u0259r\u0259find\u0259n Erm\u0259nistana 1690 sayl\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 xarakterli s\u0259n\u0259d q\u0259bul edildi. T\u00f6vsiy\u0259 s\u0259n\u0259dinin birinci b\u0259ndind\u0259 deyilir: \u201cM\u00fcnaqi\u015f\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rini t\u0259kidl\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259, x\u00fcsusil\u0259 ist\u0259nil\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259 v\u0259 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r\u0131q\u201d. Bununla yana\u015f\u0131, \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 da Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair \u00f6lk\u0259mizin m\u0259nafel\u0259rin\u0259 tam cavab ver\u0259n bir s\u0131ra q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul edib.<\/p>\n<p><strong>\u201cQar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa h\u00f6rm\u0259t etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir\u201d<\/strong><\/p>\n<p>2011-ci ild\u0259 is\u0259, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi t\u0259\u015fkilat\u0131 hesab olunan NATO zirv\u0259 sammitinin yekun b\u0259yanat\u0131n\u0131n 58-ci madd\u0259sind\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc d\u0259st\u0259kl\u0259nir v\u0259 dolay\u0131s\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fa\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti bir daha vur\u011fulan\u0131r. Bel\u0259 ki, b\u0259yanatda deyilir ki, NATO Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 suverenliyini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259 davam edir v\u0259 eyni zamanda regional m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259 d\u0259 davam ed\u0259c\u0259k. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq m\u00fcst\u0259visind\u0259, eyni zamanda d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin m\u00f6vqeyind\u0259 baxd\u0131qda Az\u0259rbaycan\u0131n haql\u0131 m\u00f6vqeyi ortaya \u00e7\u0131x\u0131r, Erm\u0259nistansa i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131n\u0131r. Lakin h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapmay\u0131b.E.Mehdiyev bununla ba\u011fl\u0131 deyib ki, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin tezlikl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259llini t\u0259l\u0259b ets\u0259 d\u0259, onun h\u0259l\u0259 d\u0259 davam etm\u0259sinin siyasi t\u0259r\u0259fl\u0259ri d\u0259 var. Lakin E.Mehdiyev bildirib ki, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin uzanmas\u0131 v\u0259 h\u0259ll edilm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 h\u0259ll etm\u0259k prinsipini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr ki, guya Qaraba\u011fda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin h\u00fcquqlar\u0131 tan\u0131nmal\u0131d\u0131r:\u201cBeyn\u0259lxalq h\u00fcquqda \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc il\u0259 yana\u015f\u0131, xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k prinsipl\u0259ri d\u0259 var. Lakin o da qeyd olunur ki, xalqlar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 h\u0259ll ed\u0259 bil\u0259r. Y\u0259ni, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri b\u0259rpa edilm\u0259li, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259min edilm\u0259lidir ki, sonradan Qaraba\u011fdak\u0131 erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131 h\u0259ll edilsin. Bunu Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Bildirir ki, \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259min edilm\u0259li, sonra erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 kimi o \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fama\u011fa davam etm\u0259lidir\u201d. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Qaraba\u011fda b\u00f6lg\u0259nin \u0259sas \u0259halisi olan az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00f6z evl\u0259rind\u0259n deportasiya edilibl\u0259r: \u201cY\u0259ni, erm\u0259nil\u0259rin h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n Erm\u0259nistan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 deportasiya ed\u0259r\u0259k, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu h\u00fcququ tan\u0131mad\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa h\u00f6rm\u0259t etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir\u201d.Onu da qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan\u0131n u\u011furlu xarici siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131r. D\u00f6vl\u0259tin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n tezlikl\u0259 \u00f6z torpaqlar\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 geri qaytaraca\u011f\u0131n\u0131 dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir.Asif N\u018fR\u0130MANLI<\/p>\n<p><strong>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistanla<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0aras\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259. Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin tarixi erm\u0259nil\u0259rin Qafqaza k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc vaxtdan ba\u015flay\u0131r. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti \u00f6z k\u00f6kl\u0259rini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz_Albaniyas%C4%B1\">Qafqaz Albaniyas\u0131<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tind\u0259n al\u0131r. Haz\u0131rda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f kimi tan\u0131nan \u0259razi vaxtil\u0259 h\u0259min d\u00f6vl\u0259tin bir hiss\u0259si olub. Q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Albaniyan\u0131n etnik t\u0259rkibi yerli Qafqaz v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131na aid 26 q\u0259bil\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n ibar\u0259t idi. Albaniya z\u0259ngin v\u0259 nadir m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 malik idi, onun 52 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t \u0259lifbas\u0131 vard\u0131. Eram\u0131z\u0131n 313-c\u00fc ilind\u0259 xristianl\u0131q Albaniyada d\u00f6vl\u0259t dini elan edildi, m\u00fcst\u0259qil alban kils\u0259si f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. G\u0259rgin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259rait Albaniyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin uzunm\u00fcdd\u0259tli olmas\u0131na imkan verm\u0259di. Eram\u0131z\u0131n 705-ci ilind\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259ti \u018fr\u0259b Xilaf\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131. Bundan sonra erm\u0259nil\u0259rl\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bizans\">Bizansa<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 ittifaq yaradan Xilaf\u0259t Albaniya il\u0259 Bizans aras\u0131nda m\u00f6vcud olan s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259ri pozmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 alban kils\u0259sini erm\u0259ni qriqorian kils\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sald\u0131.<\/p>\n<p>Orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n indiki \u0259razisind\u0259 o zaman m\u00f6vcud olmu\u015f t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman s\u00fclal\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tin bir hiss\u0259si olmu\u015f v\u0259 orada t\u00fcrkdilli xalqlar m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>18-ci \u0259sr t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) s\u00fclal\u0259si olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cavan%C5%9Firl%C9%99r\">Cavan\u015firl\u0259rin<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131n<\/a>\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 \u0259lam\u0259tdard\u0131r. Bu, Az\u0259rbaycan zad\u0259ganlar\u0131n\u0131n irsi s\u00fclal\u0259 \u0259n\u0259n\u0259sinin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan Xanl\u0131\u011f\u0131 idi v\u0259 burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f etnik s\u00fclal\u0259l\u0259r aras\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edirdi.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0\u0130mperiyas\u0131 aras\u0131nda imzalanan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCr%C9%99k%C3%A7ay_m%C3%BCqavil%C9%99si\">K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind<\/a>\u0259n (1805) sonra Xanl\u0131q Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131na ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. B\u00fct\u00fcn Qafqaz b\u00f6lg\u0259sini i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra Rusiya \u0130mperiyas\u0131 \u0259razi \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z n\u0259zar\u0259tini yaratmaq v\u0259 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259l\u0259rl\u0259 &#8220;ay\u0131r-buyur&#8221; siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130randan v\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fa k\u00f6c\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 bununla da b\u00f6lg\u0259d\u0259 demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin s\u00fcni yolla d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n geni\u015fmiqyasl\u0131 t\u0259dbirl\u0259rin bir hiss\u0259si idi. Rusiya-\u0130ran (1806-1813, 1826-1828) v\u0259 Rusiya-Osmanl\u0131 (1828-1829) m\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259n sonra \u0259razinin etnik t\u0259rkibi tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fdirildi.<strong>T\u0259kc\u0259 1828-1830-cu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u0130randan 40.000-d\u0259n \u00e7ox, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan is\u0259 84.600 erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb Az\u0259rbaycanda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1828\">1828<\/a>-ci ild\u0259 Rusiya \u00e7ar\u0131n\u0131n \u0259mri il\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">\u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_xanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1\">Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131\u011f\u0131<\/a>) \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni vilay\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Bu, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n arxa qap\u0131s\u0131nda, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ed\u0259n iki t\u0259r\u0259f aras\u0131nda d\u00f6vl\u0259t qurumu yaratmaq v\u0259 t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131 bir-birind\u0259n ay\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1836\">1836<\/a>-c\u0131 ild\u0259 Rusiya \u00e7ar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n alban kils\u0259sinin l\u0259\u011fv olunmas\u0131 alban \u0259halisinin q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 Qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 (erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si) il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_may\">29 may<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C3%BCmhuriyy%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin<\/a>\u00a0h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcst\u0259qillik elan ed\u0259n, lakin siyasi m\u0259rk\u0259zi olmayan Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259tin\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rini (indiki Yerevan, \u0259halisinin 30 faizi erm\u0259nil\u0259rd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa etnik qruplardan, 70 faizi az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t idi) g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n da\u015fnaq h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin ba\u015f nazirinin imzalad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirildi v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 bu d\u00f6vl\u0259tin 400.000 n\u0259f\u0259r \u0259halisi olan Erivan v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin rayonlar\u0131 da daxil olmaqla 10.000 kv. km-d\u0259n ibar\u0259t \u00fcmumi \u0259razisi d\u0259qiql\u0259\u015fdirildi. T\u0259bii ki, Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin bir hiss\u0259si olaraq qald\u0131. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci ilin iyun-iyul aylar\u0131nda S\u00fclh v\u0259 mehriban qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 dair raz\u0131la\u015fman\u0131n \u0259ksin\u0259 olaraq,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0Respublikas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 irimiqyasl\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u0259 ba\u015flad\u0131. Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 k\u00fctl\u0259vi h\u00fccumlar 115 k\u0259ndin viran edilm\u0259si v\u0259 7729 Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. T\u0259xmin\u0259n 50.000 n\u0259f\u0259r yurd-yuvas\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1921\">1921<\/a>-ci il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/5_iyul\">5 iyul<\/a>\u00a0tarixd\u0259 Rusiya Kommunist (bol\u015fevik) Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin Siyasi B\u00fcrosu q\u0259rar q\u0259bul etdi: &#8220;M\u00fcs\u0259lmanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda s\u00fclh\u00fcn, a\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 yuxar\u0131 Qaraba\u011f aras\u0131nda iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin, Az\u0259rbaycanla davaml\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in t\u0259rkibind\u0259 saxlan\u0131ls\u0131n v\u0259 ona geni\u015f regional muxtariyy\u0259t verilsin&#8221;.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rin\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259 h\u00fcququnun verilm\u0259si il\u0259 eyni vaxtda \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t olan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qazax rayonunun bir hiss\u0259si (9.000 kv.km.) Erm\u0259nistana verildi. Sovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 20.000 kv.km. \u0259razisi Erm\u0259nistana verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1923\">1923<\/a>-c\u00fc il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/7_iyun\">7 iyun<\/a>\u00a0tarixd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin &#8220;\u0130nzibati m\u0259rk\u0259zi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1923\">1923<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirildi v\u0259 bol\u015fevik lideri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stepan_%C5%9Eaumyan\">Stepan \u015eaumyan<\/a>\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Stepanakert adland\u0131r\u0131ld\u0131) olmaqla, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda muxtar vilay\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131&#8221; haqq\u0131nda f\u0259rman\u0131 q\u0259bul edildi; eyni zamanda, Erm\u0259nistanda y\u0131\u011fcam halda ya\u015fayan \u00fc\u00e7 y\u00fcz min az\u0259rbaycanl\u0131ya Sovet h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Erm\u0259nistan SSR t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259tta m\u0259d\u0259ni muxtariyy\u0259t verilm\u0259di.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1948\">1948<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>\u00a0ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi h\u0259mi\u015f\u0259 t\u0259zyiq alt\u0131nda ya\u015fay\u0131b v\u0259 bu da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n Erm\u0259nistandan k\u00fctl\u0259vi deportasiyalar\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nib. R\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 250 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 rayonlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci il,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_noyabr\">18 noyabr<\/a>\u00a0tarixind\u0259 Kremlin m\u00fc\u015faviri A.Aqanbekyan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 b\u0259yanat\u0131. Bu b\u0259yanat milli \u0259dav\u0259t hissinin daha da alovlanmas\u0131nda v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 h\u0259lledici rol oynad\u0131.<\/p>\n<p>Noyabr-dekabr \u2013 \u0130r\u0259vanda Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f vilay\u0259tinin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u015f\u00fcarlar\u0131 il\u0259 n\u00fcmayi\u015fl\u0259r ke\u00e7irildi. 1988-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 qovulmas\u0131 ba\u015flad\u0131. Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131tda yerl\u0259\u015fdirildi. Fevral ay\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin ilk qurbanlar\u0131: iki Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 \u018fsg\u0259randa (Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f) \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin 27-29 noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-in Guqark, Spitak v\u0259 Stepanavan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259t \u0259m\u0259ll\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 33 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Dekabr ay\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 220.000 \u2013 d\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z evl\u0259rind\u0259n zorla \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_iyul\">29 iyul<\/a>\u00a0tarixind\u0259 Az\u0259rbaycandan Erm\u0259nistana ged\u0259n d\u0259miryol x\u0259tti Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 qatarlara edil\u0259n h\u00fccumlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u011fland\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259crid edilm\u0259si ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>1 dekabrda is\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Soveti Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bununla da, beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u0259sas norma v\u0259 prinsipl\u0259rini pozaraq, Erm\u0259nistan qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 iddialar\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n elan etdi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si XX y\u00fczilliyin tarixin\u0259 \u0259n faci\u0259li m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi daxil olmu\u015f, milyonlarla insan\u0131n taleyind\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdur. 1988-ci ild\u0259 t\u0259hrik\u00e7ilik yolu il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f bu m\u00fcnaqi\u015f\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik xarakterini saxlay\u0131r, \u00e7\u00fcnki erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi bunu antaqonist m\u00fcnaqi\u015f\u0259 hesab edir v\u0259 \u201cya h\u0259r \u015fey, ya he\u00e7 n\u0259\u201d prinsipi \u00fczr\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edir. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin a\u00e7\u0131q, presedent fazas\u0131ndan \u0259vv\u0259l adi g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n, geni\u015f ictimaiyy\u0259t\u0259 m\u0259lum olmayan hadis\u0259l\u0259r ba\u015f vermi\u015fdir. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin bu gizli, latent fazas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131nda erm\u0259ni ictimaiyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259sinin v\u0259 xaricd\u0259ki erm\u0259ni diasporunun \u00e7oxillik f\u0259aliyy\u0259ti say\u0259sind\u0259 geni\u015f miqyas alm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi m\u00fcnaqi\u015f\u0259li v\u0259ziyy\u0259ti ill\u0259r boyu g\u0259rginl\u0259\u015fdirir, \u00f6z niyy\u0259tinin etnokratik xarakter da\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 d\u0259rk edirdi. Etnokratizm erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n hesab\u0131na nail olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. O, ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q, Az\u0259rbaycan SSR-in 1923-c\u00fc ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tini Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Uzun ill\u0259r boyu s\u0131ravi insanlar\u0131n \u015f\u00fcurunun ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q (\u201cmiatsum\u201d) ideyas\u0131 il\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259si 1987-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Yerevanda ke\u00e7iril\u0259n mitinql\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. H\u0259min mitinql\u0259r zaman\u0131 DQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259l\u0259bl\u0259r s\u0259sl\u0259ndi. Bel\u0259likl\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 insident m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Daxili dinamikaya malik olan bu proses m\u0259ntiqi \u015f\u0259kild\u0259 qan t\u00f6k\u00fclm\u0259sin\u0259, \u0259razi ekspansiyas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259y\u0259n b\u00f6y\u00fck insan k\u00fctl\u0259l\u0259rinin faci\u0259sin\u0259 do\u011fru aparan hadis\u0259l\u0259rin get-ged\u0259 daha tez-tez ba\u015f verm\u0259si il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259nirdi.<\/p>\n<p>1987-ci ilin noyabr ay\u0131nda akademik Aqanbeqyan \u201cHumanite\u201d q\u0259zetin\u0259 verdiyi qalmaqall\u0131 m\u00fcsahib\u0259d\u0259 erm\u0259ni etnokratlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259st\u0259kl\u0259di. Bu m\u00fcsahib\u0259 bir n\u00f6v r\u0259mzi m\u0259na da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 onu g\u00f6st\u0259rirdi ki, erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li sovet elitas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si Sovet \u0130ttifaq\u0131nda xalqlar\u0131n birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f\u0131na dair r\u0259smi normalara a\u00e7\u0131q-a\u015fkar m\u0259h\u0259l qoymur. Etnokrat Z.Balayan\u0131n 1985-ci ild\u0259 Erm\u0259nistanda erm\u0259ni v\u0259 rus dill\u0259rind\u0259 \u00e7ap edilmi\u015f \u201cOcaq\u201d kitab\u0131 yaln\u0131z ictimaiyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n pisl\u0259nilmi\u015f \u0259lam\u0259tdar bir epizod idis\u0259, Aqanbeqyan\u0131n b\u0259yanat\u0131 bu c\u00fcr h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin v\u0259 b\u0259yanatlar\u0131n a\u00e7\u0131q-a\u015fkar sistemli hal almas\u0131na ke\u00e7idd\u0259n x\u0259b\u0259r verirdi.<\/p>\n<p>1987-ci ilin noyabr ay\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 k\u00fctl\u0259vilik s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131r: Erm\u0259nistan SSR-in Qafan rayonunda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n qovulmas\u0131 kampaniyas\u0131 ba\u015flan\u0131r. 1920-ci ild\u0259n sonra ilk d\u0259f\u0259 idi ki, C\u0259nubi Qafqazda yegan\u0259 \u201ct\u0259qsiri\u201d ba\u015fqa etnik m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131ndan ibar\u0259t olan insanlar f\u0259lak\u0259tl\u0259r girdab\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. 1988-ci il yanvar\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda Qafan rayonunda birc\u0259 n\u0259f\u0259r d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 qalmam\u0131\u015fd\u0131. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n ba\u015fqa rayonlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n da aqib\u0259ti bel\u0259 oldu. Bel\u0259likl\u0259, 1988-1990-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 vektoru d\u0259qiq b\u0259lli olan \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycana, erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistana getm\u0259lidir &#8211; t\u0259l\u0259bl\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck insan k\u00fctl\u0259l\u0259rinin yerd\u0259yi\u015fm\u0259si ba\u015flan\u0131r. O vaxta q\u0259d\u0259r h\u0259yat t\u0259rzl\u0259rinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259siri bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa imkan ver\u0259n etnik adda-buddal\u0131q s\u00fcr\u0259tl\u0259 aradan qalx\u0131r.<\/p>\n<p>1988-ci il fevral\u0131n 13-d\u0259 DQMV-nin m\u0259rk\u0259zind\u0259 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si bar\u0259d\u0259 ilk n\u00fcmayi\u015f t\u0259\u015fkil edildi. 1988-ci il fevral\u0131n 16-dan mart\u0131n 2-d\u0259k DQMV-d\u0259 mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil olunur. Buna cavab olaraq, fevral\u0131n 19-da Bak\u0131da n\u00fcmayi\u015f ke\u00e7irilir. Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 geni\u015f yay\u0131lmaqda olan m\u00fcbariz\u0259 ideyas\u0131 \u201cc\u0259bh\u0259\u00e7i tipli\u201d \u015f\u0259xsl\u0259rin f\u0259alla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259siz k\u00fctl\u0259l\u0259l\u0259rin v\u0259 mitinq ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bu birliyi XX \u0259srin 80-90-c\u0131 ill\u0259rinin qovu\u015fa\u011f\u0131nda siyas\u0259tin peripetiyalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. M\u0259hz 1988-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 etiraz \u0259hval-ruhiyy\u0259sinin k\u0259skin g\u00fccl\u0259nm\u0259si m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur, \u00e7\u00fcnki erm\u0259ni etnokratlar\u0131 sosial naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 milli naraz\u0131l\u0131qla \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u00fcuru x\u0259yalp\u0259r\u0259stlik v\u0259 d\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck istiqam\u0259tin\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olurlar.<\/p>\n<p>Etnokratlar\u0131n v\u0259 kriminallar\u0131n daya\u011f\u0131 olan DQMV Xalq Deputatlar\u0131 Soveti 1988-ci il fevral\u0131n 20-d\u0259 vilay\u0259tin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259klifinin lehin\u0259 s\u0259s verdi. Mart\u0131n 22-d\u0259 m\u00fctt\u0259fiq respublikan\u0131n \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc da\u011f\u0131tma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f x\u00fcsusi ictimai struktur \u2013 \u201cDQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-l\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si u\u011frunda Komit\u0259\u201d yarad\u0131l\u0131r. Mart\u0131n 5-d\u0259 bu qurum \u201cKrunk\u201d ad\u0131 il\u0259 qeydiyyata al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin ilhaq\u00e7\u0131 t\u0259bi\u0259ti Yerevanda \u201cQaraba\u011f\u201d Komit\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259sind\u0259 d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. 1988-ci il fevral\u0131n 21-d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f hadis\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131r. Bu s\u0259n\u0259dd\u0259 Vilay\u0259t Sovetinin q\u0259rar\u0131 \u201cmill\u0259t\u00e7i elementl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259hrik edilmi\u015f\u201d aksiya adland\u0131r\u0131l\u0131r. 1988-ci il mart\u0131n 24-d\u0259 Moskva \u201c1985-1995-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar q\u0259bul edir. R\u0259mzi xarakter da\u015f\u0131yan bu q\u0259rarda DQMV-nin Az\u0259rbaycan SSR-in ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olmas\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1988-ci il iyunun 14-d\u0259 Erm\u0259nistan Ali Soveti DQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibin\u0259 \u201cdaxil edilm\u0259sin\u0259 raz\u0131l\u0131q\u201d verir. 1988-ci il iyunun 17-d\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti buna cavab olaraq \u0259ks q\u0259rar q\u0259bul edir: DQMV respublikan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qal\u0131r. 1988-ci il iyulun 18-d\u0259 SSR\u0130 Ali Sovetinin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti h\u0259r hans\u0131 ba\u015fqa q\u0259rar\u0131n pozucu olmas\u0131n\u0131 d\u0259rk etdiyind\u0259n, Az\u0259rbaycan SSR-in v\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in milli-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259ntiqli q\u0259rar q\u0259bul edir. SSR\u0130 Ali Soveti SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131nda (madd\u0259 78) t\u0259sbit olunmu\u015f m\u00fcdd\u0259adan \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi. Konstitusiyaya g\u00f6r\u0259, \u201cm\u00fctt\u0259fiq respublikan\u0131n \u0259razisi onun raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmadan d\u0259yi\u015fdiril\u0259 bilm\u0259z\u201d.<\/p>\n<p>\u0130st\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin bu m\u00fcharib\u0259 \u0259r\u0259f\u0259si m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan haql\u0131 idi. O, status-kvonu &#8211; Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni mill\u0259tl\u0259rinin h\u0259rt\u0259r\u0259fli inki\u015faf\u0131na \u0259sla mane olmayan inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fc m\u00fcdafi\u0259 edirdi. Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, DQMV-nin sosial inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri h\u0259m Az\u0259rbaycan SSR-in, h\u0259m d\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in orta respublika s\u0259viyy\u0259sind\u0259n y\u00fcks\u0259k idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi elitas\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin qorunmas\u0131 m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi, lakin onun \u015f\u0259xsiyy\u0259t potensial\u0131 v\u0259ziyy\u0259tin dramatikliyin\u0259 uy\u011fun deyildi. Heyd\u0259r \u018fliyevin &#8211; \u00e7oxmill\u0259tli c\u0259miyy\u0259t\u0259 r\u0259hb\u0259rlik t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 malik olan bu d\u00f6vl\u0259t xadiminin respublikada olmamas\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin inki\u015faf\u0131na v\u0259 onun aral\u0131q yekunlar\u0131na bilavasit\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin \u00fcmumi d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131 z\u0259ifl\u0259dikc\u0259, DQMV-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 erm\u0259ni icmalar\u0131n\u0131n bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r he\u00e7\u0259 enirdi. Bu bax\u0131mdan, X\u00fcsusi \u0130dar\u0259etm\u0259 Komit\u0259sinin (X\u0130K, 12 yanvar \u2013 28 noyabr 1989-cu il) f\u0259aliyy\u0259ti u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. SSR\u0130 il\u0259 AB\u015e aras\u0131ndak\u0131 \u201csoyuq m\u00fcharib\u0259\u201d bu v\u0259ziyy\u0259ti daha da m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdirirdi. 1989-cu il iyulun 19-da AB\u015e Senat\u0131 \u201cSovet Erm\u0259nistan\u0131 xalq\u0131n\u0131n arzusuna uy\u011fun olaraq, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa dair m\u00fcbahis\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259sin\u0259 AB\u015e-\u0131n k\u00f6m\u0259yi haqq\u0131nda\u201d q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. 1989-cu il noyabr\u0131n 19-da AB\u015e Senat\u0131 \u201cSovet \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli diskussiyalar\u0131n gedi\u015find\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259traf\u0131nda m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin \u0259dal\u0259tli, h\u0259qiq\u0259t\u0259n bu vilay\u0259tin xalq\u0131n\u0131n bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n t\u0259nziml\u0259nm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259k\u201d arzusunda oldu\u011funu b\u0259yan edir. SSR\u0130-d\u0259 yeni yaranmaqda olan h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131, x\u00fcsus\u0259n \u201cMemorial\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcdafi\u0259 edir v\u0259 haql\u0131 olaraq bel\u0259 hesab edir ki, bu, adi himay\u0259darl\u0131qdan daha \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.<\/p>\n<p>1989-cu il dekabr\u0131n 1-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Soveti \u201cErm\u0259nistan SSR-in v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259si haqq\u0131nda\u201d g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir q\u0259rar q\u0259bul edir. 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 9-da Erm\u0259nistan Ali Sovetinin sessiyas\u0131 DQMV-nin sosial-iqtisadi inki\u015faf plan\u0131n\u0131 respublikan\u0131n 1990-c\u0131 il \u00fc\u00e7\u00fcn plan\u0131na daxil edir. 1990-c\u0131 il may\u0131n 20-d\u0259 DQMV-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin DQMV-d\u0259n olan deputatlar\u0131n\u0131n se\u00e7kisi ke\u00e7irildi. B\u00fct\u00fcn bu hadis\u0259l\u0259r Erm\u0259nistan\u0131n ilhaq\u00e7\u0131l\u0131q m\u00f6vqeyi tutmas\u0131na art\u0131q \u015f\u00fcbh\u0259 yeri qoymurdu. Sonralar bu m\u00f6vqe yaln\u0131z \u00f6rt-basd\u0131r edilmi\u015fdi. 1990-c\u0131 ilin may ay\u0131nda Erm\u0259nistanda ke\u00e7iril\u0259n parlament se\u00e7kil\u0259rind\u0259 Erm\u0259ni \u00dcmummilli h\u0259r\u0259kat\u0131 qalib g\u0259ldi. Separat\u00e7\u0131lar\u0131n hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si yaln\u0131z bir m\u0259qs\u0259d g\u00fcd\u0259 bil\u0259rdi \u2013 \u201cyenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259\u201d v\u0259 \u201cmill\u0259tin \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququ\u201d \u015f\u00fcarlar\u0131 alt\u0131nda t\u0259cav\u00fczkar m\u00fcharib\u0259. Mahiyy\u0259t etibaril\u0259 Erm\u0259nistanda probleml\u0259rin zor i\u015fl\u0259tm\u0259kl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259si \u00fcsullar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n militokrat etnokratiya hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u201cErm\u0259nistan SSR-in v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259si haqq\u0131nda\u201d 1989-cu il 1 dekabr tarixli q\u0259rar Az\u0259rbaycanla Erm\u0259nistan aras\u0131nda soyuq m\u00fcharib\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 buna m\u00fcvafiq sur\u0259td\u0259 t\u0259cav\u00fczkarlara k\u00fctl\u0259vi nifr\u0259tin g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmaqla xalqlar aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 \u00e7ox a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. \u018fslind\u0259, bu, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 zonas\u0131n\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259si, onun yay\u0131lmas\u0131 dem\u0259k idi. 1990-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ba\u015f vermi\u015f m\u0259lum yanvar hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra Kremlin v\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n prezident Qorba\u00e7ovun n\u00fcfuzu he\u00e7\u0259 enm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 21-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin Moskvada verdiyi if\u015faedici b\u0259yanat Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin b\u00f6hran\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f intellektual m\u0259nalar konsentrat\u0131n\u0131 c\u0259miyy\u0259t\u0259 a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rdi. Bak\u0131da ba\u015f vermi\u015f yanvar hadis\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan elitas\u0131n\u0131n yeni siyasi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc m\u00f6vqeyin\u0259 ke\u00e7idi il\u0259 \u0259lam\u0259tdar oldu \u2013 k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259 olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259 bel\u0259c\u0259 yeni proqram m\u0259qs\u0259dl\u0259rinin formala\u015fmas\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi. 1990-c\u0131 ilin yanvar\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR-in \u0259vv\u0259lki r\u0259hb\u0259rliyinin iflasa u\u011framas\u0131 b\u00f6y\u00fck bir imperiya m\u0259kan\u0131nda sinfi beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7ilik ideyalar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f siyas\u0259tin qeyri-adekvat olmas\u0131n\u0131n r\u0259mzi idi. Yeni ideoloji paradiqma Az\u0259rbaycan\u0131n mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259t v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 ke\u00e7m\u0259sini t\u0259min etm\u0259li idi. Lakin Az\u0259rbaycan\u0131n yeni r\u0259hb\u0259rl\u0259ri yeni siyas\u0259t\u0259 ke\u00e7id m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 gecikir, hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015finin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 s\u0259hvl\u0259r\u0259 yol verirdil\u0259r. Lakin siyasi uzaqg\u00f6r\u0259nliyi, zaman v\u0259 m\u0259kan hissinin yax\u015f\u0131 inki\u015faf etm\u0259si il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n, hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fini f\u0259al t\u0259hlil etm\u0259yi bacaran, h\u0259r bir hadis\u0259nin arxas\u0131nda d\u00f6vl\u0259tin s\u0259rt subyektiv irad\u0259sinin dayanmal\u0131 oldu\u011funu ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev bu d\u00f6vrd\u0259 m\u0259cburi istefada idi.<\/p>\n<p>SSR\u0130 Ali Sovetinin q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f DQMV \u00fczr\u0259 Respublika T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si lap \u0259vv\u0259ld\u0259n u\u011fursuzlu\u011fa m\u0259hkum idi \u2013 bu, indi daha a\u015fkar g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, &#8211; \u00e7\u00fcnki h\u0259min komit\u0259 obyektiv olaraq \u00f6z\u00fcn\u00fc qoruyub saxlamaqda maraql\u0131 olan \u00fcmumittifaq sisteminin get-ged\u0259 z\u0259ifl\u0259y\u0259n imkanlar\u0131na \u0259saslan\u0131rd\u0131. Buna baxmayaraq, T\u0259\u015fkilat Komit\u0259si 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 20-d\u0259n ba\u015flayaraq, DQMV-nin siyasi-h\u00fcquqi v\u0259 psixoloji m\u0259kan\u0131n\u0131 add\u0131m-add\u0131m f\u0259th edir, \u0259halini etnik d\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck x\u00fclyalar\u0131ndan xilas edirdi. \u00dcmumittifaq d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 da\u011f\u0131tm\u0131\u015f 1991-ci ilin avqust hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra bu komit\u0259nin f\u0259aliyy\u0259ti sakitc\u0259 he\u00e7\u0259 endi. Qorba\u00e7ovun iki\u00fczl\u00fc v\u0259 riyakar siyas\u0259ti yeni siyasi reall\u0131q \u201cquruculu\u011funun\u201d elementl\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi. 1991-ci ilin pay\u0131z\u0131nda bu siyas\u0259t Az\u0259rbaycan mill\u0259tin\u0259 he\u00e7 bir f\u0259r\u0259hli perspektiv v\u0259d etmirdi.<\/p>\n<p>1991-ci il sentyabr\u0131n 2-d\u0259 DQMV v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-in \u015eaumyan (k\u0259nd) rayonu h\u00fcdudlar\u0131nda \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131\u201d (DQR) elan edildi. Buna cavab t\u0259dbiri kimi, 1991-ci il noyabr\u0131n 23-d\u0259 Az\u0259rbaycan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n muxtariyy\u0259t statusunu l\u0259\u011fv etdi. Lakin Qorba\u00e7ovun son \u0259m\u0259li olan \u201cSSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t \u015euras\u0131\u201d 1991-ci il noyabr\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259min q\u0259rar\u0131n\u0131n Konstitusiyaya zidd oldu\u011funu elan etdi. 1991-ci il dekabr\u0131n 10-da \u201cDQR\u201d-d\u0259 erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi bar\u0259d\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n proqramla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f referendum ke\u00e7irildi. 1992-ci il yanvar\u0131n 6-da monoetnik \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131\u201dn\u0131n m\u00fcst\u0259qillik b\u0259yannam\u0259si elan edildi. Erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar bu q\u0259rar\u0131 q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 soyuq m\u00fcharib\u0259ni he\u00e7 bir g\u00fcnah\u0131 olmayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259 Yerevan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar x\u00fclyalar\u0131n\u0131n girovlar\u0131na \u00e7evrilmi\u015f erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259lak olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran \u201cqaynar m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259\u201d ke\u00e7irdil\u0259r.<\/p>\n<p>1992-ci v\u0259 1993-c\u00fc ill\u0259rin h\u0259rbi kampaniyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan \u0259razisinin 20 faizini i\u015f\u011fal etdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 bir milyondan art\u0131q insan Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev bununla \u0259laq\u0259dar demi\u015fdir: \u201cS\u0259rh\u0259dl\u0259ri b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f, &#8211; bizim \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcm\u00fcz is\u0259 BMT t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131n\u0131r&#8230; &#8211; suveren d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin i\u015f\u011fal edilm\u0259sin\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti laz\u0131m\u0131nca diqq\u0259t yetirm\u0259mi\u015fdir&#8230; B\u00fct\u00fcn bunlar \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259dal\u0259tsizlikdir v\u0259 bu \u0259dal\u0259tsizlik uzun ill\u0259rdir davam edir\u201d.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan mill\u0259ti g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131n, h\u0259yat\u0131n s\u0131na\u011f\u0131ndan ke\u00e7mi\u015f idar\u0259\u00e7ilik kadrlar\u0131n\u0131n v\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 kreativ liderin \u015f\u0259xsind\u0259 insan kapital\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259rli olmas\u0131n\u0131 \u00f6z t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259 y\u0259qin etdi. Bu mill\u0259tin tarixi miqyasda b\u0259xti g\u0259tirmi\u015fdi, b\u00fct\u00fcn bunlar var idi. Aristotelin entelexiya adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 potensial imkanlar\u0131n faktik imkanlara ke\u00e7m\u0259sini realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n irad\u0259si t\u0259l\u0259b olunurdu.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131tmas\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sind\u0259 yeni bir s\u0259hif\u0259 a\u00e7d\u0131. 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev yeni Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 yol a\u00e7d\u0131. Bu bax\u0131mdan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi yaln\u0131z a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prizmadan t\u0259hlil edilir: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n m\u00f6vzusu deyildir v\u0259 he\u00e7 vaxt olmayacaqd\u0131r&#8230; Az\u0259rbaycan bu m\u00f6vqed\u0259n bir add\u0131m bel\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259c\u0259kdir. Y\u0259ni Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259&#8230; he\u00e7 bir g\u00fcz\u0259\u015ft olmayacaqd\u0131r\u201d. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin bu s\u00f6zl\u0259ri Heyd\u0259r \u018fliyevin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik x\u0259ttinin varisliyini \u0259ks etdirir.<\/p>\n<p>\u0130\u015f-i\u015fd\u0259n ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra, 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 obyektiv v\u0259 subyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n yaranm\u0131\u015f a\u011flas\u0131\u011fmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259rait miras qalm\u0131\u015fd\u0131. O, bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259ldi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f probleminin h\u0259llin\u0259 sintetik yana\u015fma, daxili v\u0259 xarici siyas\u0259t amill\u0259rinin b\u00fct\u00fcn kompleksinin h\u00f6km\u0259n n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur. Bu, x\u00fcsus\u0259n, d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tli nizami ordu formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, sabit hakimiyy\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, iqtisadiyyat\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si, neft m\u00fcqavil\u0259sinin ba\u011flanmas\u0131 v\u0259 bu t\u0259dbirl\u0259rin n\u0259tic\u0259si kimi mill\u0259tin s\u0131x birl\u0259\u015fdirilm\u0259si dem\u0259k idi. Heyd\u0259r \u018fliyev deyirdi: \u201c\u0130\u015fl\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n\u0259 iki il yar\u0131m vaxt laz\u0131m g\u0259ldi\u201d. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z\u00fc etiraf edirdi ki, 1993-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 o, \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcn uzun i\u015f g\u00fcn\u00fcn\u00fcn 80 faizini\u201d bu problemin h\u0259llin\u0259 ay\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il may\u0131n 5-d\u0259 Bi\u015fkekd\u0259 bar\u0131\u015f\u0131q haqq\u0131nda protokol imzaland\u0131. Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 1993-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 yeddi rayon \u2013 K\u0259lb\u0259c\u0259r, La\u00e7\u0131n, Qubadl\u0131, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ngilan, A\u011fdam v\u0259 F\u00fczuli rayonlar\u0131 tutuldu. Bir milyona yax\u0131n insan qa\u00e7q\u0131na v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc ild\u0259 silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir: 1993-c\u00fc il 30 aprel, 29 iyul, 14 oktyabr v\u0259 12 noyabr. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionu\u201d ifad\u0259si q\u0259bul olunmu\u015fdur. H\u0259min ifad\u0259 BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r il q\u0259bul edil\u0259n \u201cBirl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q\u201d adl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq daxil edilir.<\/p>\n<p>AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarlar BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesinin normativ h\u00fcquqi bazas\u0131 v\u0259 mexanizmini t\u0259\u015fkil edir. H\u0259l\u0259 1992-ci ild\u0259 Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f \u0259lav\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 AT\u018fM-in \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259ri Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar narahatl\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirmi\u015f v\u0259 Minskd\u0259 x\u00fcsusi konfrans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 ist\u0259kl\u0259rini ifad\u0259 etmi\u015fdil\u0259r. AT\u018fM-in 1994-c\u00fc ild\u0259 Budape\u015ftd\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259l\u0259rin\u0259 sadiqlik t\u0259sdiq edilmi\u015f v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar AT\u018fM-in f\u0259aliyy\u0259tinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul olundu. Eyni zamanda, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 AT\u018fM-in f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan s\u0259drin\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n vahid v\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bazas\u0131n\u0131 yaratmaq, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn vasit\u0259\u00e7ilik v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q f\u0259aliyy\u0259tinin tam \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Minsk konfrans\u0131n\u0131n h\u0259ms\u0259drl\u0259rini t\u0259yin etm\u0259k bar\u0259d\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q verdil\u0259r. D\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259r silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 siyasi raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldikd\u0259n sonra s\u00fclh\u00fcn qorunub saxlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fM-in \u00e7oxmilli q\u00fcvv\u0259l\u0259rini g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n haz\u0131r olduqlar\u0131n\u0131 da b\u0259yan etdil\u0259r.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259 MDB-nin \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyind\u0259 s\u00fclh\u00fcn v\u0259 sabitliyin qorunub saxlanmas\u0131 bar\u0259d\u0259 Memorandum imzalayark\u0259n Erm\u0259nistan h\u0259min s\u0259n\u0259din 7-ci v\u0259 8-ci b\u0259ndl\u0259rini q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n boyun qa\u00e7\u0131rd\u0131. H\u0259min b\u0259ndl\u0259rd\u0259 deyilirdi ki, \u201c\u00dczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r&#8230; \u00f6z \u0259razil\u0259rind\u0259&#8230; separatizmin, mill\u0259t\u00e7iliyin, \u015fovinizmin v\u0259 fa\u015fizmin h\u0259r hans\u0131 t\u0259zah\u00fcrl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u0259c\u0259kl\u0259r\u201d, onlar h\u0259m\u00e7inin \u201cba\u015fqa \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisind\u0259 separat\u00e7\u0131 h\u0259r\u0259katlar\u0131 v\u0259 separat\u00e7\u0131 rejiml\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259m\u0259yi, &#8230;onlara iqtisadi, maliyy\u0259 h\u0259rbi v\u0259 ba\u015fqa k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259yi \u00f6hd\u0259y\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 il dekabr\u0131n 2-3-d\u0259 AT\u018fT-in Lissabon sammitind\u0259 Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiq ed\u0259n yekun b\u0259yannam\u0259nin q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 mane oldu.<\/p>\n<p>1997-ci il sentyabr\u0131n 20-24-d\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupundan olan vasit\u0259\u00e7il\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 dair yeni plan t\u0259qdim etdil\u0259r. H\u0259min planda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurumu v\u0259 \u0259razi qurumudur\u201d. 1998-ci ilin noyabr ay\u0131nda AT\u018fT-in Minsk qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259klif edil\u0259n \u201c\u00fcmumi d\u00f6vl\u0259t\u201d ideyas\u0131 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259dd olundu. 1999-cu ilin noyabr ay\u0131nda AT\u018fT-in \u0130stanbul zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f yekun s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259lli il\u0259 \u0259laq\u0259dar Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc prinsipin\u0259 birba\u015fa istinad yoxdur.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si Avropa \u015euras\u0131nda da m\u00fczakir\u0259 olunmu\u015fdur. 1997-ci ild\u0259 A\u015ePA \u201cC\u0259nubi Qafqazda m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r haqq\u0131nda\u201d q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir. H\u0259min q\u0259tnam\u0259d\u0259 b\u0259yan edilir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin siyasi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si, x\u00fcsus\u0259n, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f muxtariyy\u0259t statusu verilm\u0259si prinsipl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla t\u0259r\u0259fl\u0259rin dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00f6vzusu olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>1999-cu il aprelin 25-d\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidenti H.\u018fliyev v\u0259 Erm\u0259nistan Prezidenti R.Ko\u00e7aryan Va\u015finqtonda ilk ikit\u0259r\u0259fli g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irdil\u0259r. 2001-ci il yanvar\u0131n 26-da v\u0259 mart\u0131n 4-5-d\u0259 onlar Parisd\u0259, daha sonra, 2001-ci il aprelin 3-7-d\u0259 Ki-Uestd\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupu g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n statusunun m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn referendum ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259klif etmi\u015f v\u0259 ona raz\u0131l\u0131q verilm\u0259sini erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n haz\u0131rda i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Prezidentl\u0259r \u0130lham \u018fliyevin v\u0259 Robert Ko\u00e7aryan\u0131n 2003-c\u00fc il dekabr\u0131n 11-d\u0259 Cenevr\u0259d\u0259ki ilk g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri d\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Hadis\u0259l\u0259rin bu konturu bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, C\u0259nubi Qafqaz\u0131n iki d\u00f6vl\u0259ti olan Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259bi\u0259tind\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llin\u0259 onlar\u0131n konseptual yana\u015fmalar\u0131nda ciddi f\u0259rq oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xalqlar\u0131n bilikl\u0259rinin, v\u0259rdi\u015fl\u0259rinin v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin sintezind\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdur v\u0259 indi d\u0259 bel\u0259dir. XX \u0259sr \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycanda siyasi mill\u0259t, y\u0259ni v\u0259t\u0259nda\u015f mill\u0259ti yaranm\u0131\u015fd\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev deyirdi: \u201cD\u00f6vl\u0259t, \u00f6lk\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox xalq\u0131 birl\u0259\u015fdirirs\u0259, bir o q\u0259d\u0259r z\u0259ngin olur, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n h\u0259r biri \u00fcmumd\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 sivilizasiyas\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verir\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259r m\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin taley\u00fckl\u00fc t\u0259bi\u0259tini \u0259ks etdirir. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin siyas\u0259tinin ideya-m\u0259d\u0259ni v\u0259 siyasi-psixoloji m\u0259nb\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcasir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan xalqlar\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015f-siyasi m\u00fcq\u0259dd\u0259ratlar\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259sinin n\u0259tic\u0259si olan bir mill\u0259tin m\u00f6vcudlu\u011funu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu ba\u015fl\u0131ca m\u0259nada mill\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u201cayr\u0131lmaq da daxil olmaqla etnik m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n t\u0259yin edilm\u0259si\u201d problemi saxta, uydurma problemdir. Milli d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri par\u00e7alamaq vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edil\u0259n etnokratik mill\u0259t\u00e7iliyin ba\u015fl\u0131ca d\u0259lilinin \u0259sas\u0131 yoxdur. Mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 etnos siyasi-h\u00fcquqi subyekt ola bilm\u0259z, o, yaln\u0131z m\u0259d\u0259ni-tarixi subyekt ola bil\u0259r. M\u00fcasir mill\u0259t-d\u00f6vl\u0259tl\u0259r polietnik d\u00f6vl\u0259tl\u0259rdir. Etnoslar\u0131n \u00fcmumi milli m\u0259nafe v\u0259 etnosun f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 duran ideologiya il\u0259 siyasi mill\u0259t \u015f\u0259klind\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259diyi d\u00f6vl\u0259t, olsa-olsa, b\u00f6hranl\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 m\u00f6vcud ola bil\u0259r. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 t\u0259tbiq\u0259n siyasi f\u0259ls\u0259f\u0259si \u0259n \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 bel\u0259dir.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin g\u0259l\u0259c\u0259yi bu m\u0259s\u0259l\u0259nin indiki v\u0259ziyy\u0259tinin birba\u015fa davam\u0131 deyildir. \u018fn \u0259vv\u0259l ona g\u00f6r\u0259 ki, diplomatiya tarixind\u0259 hadis\u0259l\u0259r bar\u0131\u015f\u0131q \u0259ld\u0259 olunandan sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130.\u018fliyevin ifad\u0259 etdiyi bir m\u0259n\u0259vi meyara g\u00f6r\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilir: \u201c\u018flb\u0259tt\u0259, diplomatik u\u011furlar bizi sevindirir&#8230; lakin \u0259g\u0259r bizim torpaqlar h\u0259l\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal alt\u0131ndad\u0131rsa, dem\u0259li, b\u00fct\u00fcn bu n\u0259tic\u0259l\u0259rin prinsipial \u0259h\u0259miyy\u0259ti yoxdur. N\u0259tic\u0259l\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259ti o vaxt olacaqd\u0131r ki, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259n azad edilsin, bizim soyda\u015flar\u0131m\u0131z is\u0259 do\u011fma yurdlar\u0131na qay\u0131ts\u0131nlar. Bizim soyda\u015flar\u0131m\u0131z i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlara \u2013 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa biti\u015fik \u0259razil\u0259r\u0259 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa qay\u0131tmal\u0131d\u0131rlar\u201d.<\/p>\n<p>Diplomatik u\u011furlar\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si meyar\u0131 praktikadad\u0131r \u2013 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin \u015f\u0259ksiz v\u0259 qanunauy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u00fcmumi q\u00fcdr\u0259tind\u0259 \u0259ks olunan u\u011furlar\u0131ndad\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130.\u018fliyev deyir: \u201cBizim \u0259n b\u00f6y\u00fck kompromisimiz s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na sadiq qalma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Lakin biz bu imkanlardan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 yeni \u015f\u0259rait yaratmal\u0131y\u0131q. Bir daha dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, h\u0259rbi potensial\u0131n m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si avtomatik olaraq m\u00fcharib\u0259nin yenid\u0259n ba\u015flanmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131r. Bu, \u0259n son variantd\u0131r. Biz buna haz\u0131r olmal\u0131y\u0131q. H\u0259r bir \u00f6lk\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u00fcharib\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 olan, \u0259razisi i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u00f6lk\u0259 buna haz\u0131r olmal\u0131d\u0131r. Eyni zamanda, m\u0259n \u0259min\u0259m ki, biz b\u00fct\u00fcn siyasi, iqtisadi, diplomatik v\u0259 regional amill\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 Erm\u0259nistana g\u00fccl\u00fc t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik. Bu, art\u0131q hiss edilir\u201d.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemi \u00e7oxmill\u0259tli Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n xeyrin\u0259 h\u0259ll edil\u0259c\u0259kdir. \u00d6lk\u0259miz burada m\u0259skunla\u015fan b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131n \u00fcmumi evi olmu\u015fdur v\u0259 olacaqd\u0131r.www.istoriya.az<\/p>\n<p><strong> Erm\u0259nistan silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan\u0131n rayonlar\u0131. Da\u011fl\u0131q Qarba\u011f\u0131n inzibati \u0259razisin\u0259 daxil olan rayonlar. \u0130\u015f\u011fal\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259ri. N\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p>Erm\u0259nistan Respiblikas\u0131n\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisi v\u0259 onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 7 inzibati rayonu i\u015f\u011fal alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri:<\/li>\n<li>26 noyabr 1991-ci il tarixin\u0259d\u0259k olan inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 \u0259sas\u0259n:<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0MV: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259r, \u0259razisi 4388 km\u00b2. (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0rayonu-289 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri-8 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_rayonu\">\u018fsg\u0259ran<\/a>\u00a0rayonu-928 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonu-779 km\u00b2,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonu-1705 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonu-679 km\u00b2); \u0259razisinin\u00a0<strong>4088<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 300\u00a0km\u00b2-i (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonunun 108.5km\u00b2-i,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonunun 191.5\u00a0km\u00b2-i) is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n\">La\u00e7\u0131n<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">17 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il, \u0259razisi \u2013 1835 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2_aprel\">2 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1936 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_iyul\">23 iyul<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1094 km\u00b2; \u0259razisinin\u00a0<strong>846.8<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 247.2 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1049,8\u00a0km\u00b2;<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1386 km\u00b2; \u0259razisinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0<strong>886<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 500 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_avqust\">31 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 802\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_oktyabr\">29 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 707\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bu h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin 20 faizi i\u015f\u011fal edilmi\u015f, 20 mind\u0259n \u00e7ox insan q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, 50 mind\u0259n art\u0131q adam yaralanm\u0131\u015f v\u0259 \u015fik\u0259st olmu\u015fdur. Bir milyondan art\u0131q insan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015famaqdad\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razisi \u00fcst\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistanla<\/a><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u015fidd\u0259tli h\u0259rbi ixtilaf. M\u00fcharib\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_SSR\">Erm\u0259nistan SSR<\/a>-in\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_SSR\">Az\u0259rbaycan SSR<\/a>-\u0259 qar\u015f\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u0259razi iddialar\u0131na \u0259saslanan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99si\">Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin<\/a>\u00a0d\u0259vam\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>H\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar 1994-c\u00fc ilin may ay\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f at\u0259\u015fk\u0259sl\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130xtilaf\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 30.000 yax\u0131n insan h\u0259lak olmu\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razisi v\u0259 \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n 7 inzibati rayonu Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz\u0131n<\/a>\u00a0iki d\u00f6vl\u0259ti aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ild\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0\u0259razi iddialar\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 ba\u015flay\u0131b. Az\u0259rbaycan 20% \u0259razisi \u2013 ke\u00e7mi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti<\/a>\u00a0v\u0259 ona yax\u0131n 7 inzibati rayon\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin<\/a>\u00a0i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin may\u0131nda t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259s imzalan\u0131b v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>\u00a0kimi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259ms\u0259drlik etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT<\/a>-in Minsk qrupunun vasit\u0259\u00e7iliyi alt\u0131nda ba\u015flan\u0131lan s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 u\u011fursuz \u015f\u0259kild\u0259 davam edir. \u0130\u015f\u011fal alt\u0131nda olan Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin qeyd-\u015f\u0259rtsiz bo\u015fald\u0131lmas\u0131 haqda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n icra edilm\u0259mi\u015f olaraq qal\u0131r. M\u00fcharib\u0259 ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana b\u00f6y\u00fck maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259r\u0259r d\u0259ymi\u015f, \u00e7oxu g\u00fcnahs\u0131z dinc sakin olan 30 min\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1\">az\u0259rbaycanl\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni\">erm\u0259nil<\/a>\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl edilmi\u015f, bir milyona yax\u0131n insan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. \u0130\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 600 m\u0259kt\u0259b, 65 pe\u015f\u0259 m\u0259kt\u0259bi v\u0259 700 s\u0259hiyy\u0259 obyekti Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0SSR\u0130 Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin ba\u015f katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 se\u00e7il\u0259nd\u0259n sonra<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lara<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 erm\u0259ni ekspansiyas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flay\u0131r. Art\u0131q\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ilin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n Erm\u0259nistan SSR-nin paytaxt\u0131 Yerevan (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>) \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 k\u00fctl\u0259vi aksiyalara ba\u015flan\u0131l\u0131r. Eyni zamanda, ist\u0259r sovet erm\u0259nil\u0259ri, istr\u0259s\u0259 d\u0259 xaricd\u0259ki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_diasporu\">erm\u0259ni diasporu<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Miatsum\">Miatsumun<\/a>\u00a0h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259al ideoloji haz\u0131rl\u0131q h\u0259yata ke\u00e7irilir. M.Qorba\u00e7ovun m\u00fc\u015faviri sovet iqtisad\u00e7\u0131 alimi akademik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abel_Aqanbekyan\">A.Aqanbekyan<\/a>\u00a0&#8220;Humanite&#8221; q\u0259zetin\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ilin oktyabr ay\u0131nda verdiyi m\u00fcsahib\u0259d\u0259, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin guya Az\u0259rbaycanla deyil, m\u0259hz Erm\u0259nistanla daha s\u0131x tarixi, iqtisadi-t\u0259s\u0259rr\u00fcfat \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 malik olmas\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k, Muxtar Vilay\u0259tin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si b\u0259yanat\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Bu d\u00f6vr h\u0259m d\u0259, erm\u0259nil\u0259rin \u015fovinst-mill\u0259t\u00e7iliyin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n &#8220;Qaraba\u011f&#8221; v\u0259 &#8220;Krunk&#8221; t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti, &#8220;ziyal\u0131&#8221; p\u0259rd\u0259sin\u0259 b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Silva_Kaputikyan\">Silva Kaputikyan<\/a>,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zori_Balayan\">Zori Balayan<\/a>\u00a0v\u0259 s. \u015f\u0259xsl\u0259rin bu istiqam\u0259td\u0259 canf\u0259\u015fanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 xarakteriz\u0259 olunur. 1988-ci ilin yanvar ay\u0131ndan etibar\u0259n, SSR\u0130-nin ali r\u0259hb\u0259rliyinin d\u0259st\u0259yin\u0259 arxalanan erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tarixi torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi deportasiyas\u0131na ba\u015flay\u0131rlar. Erm\u0259nistandan qovulan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ilk dal\u011fas\u0131 1988-ci yanvar\u0131n 25-d\u0259 Az\u0259rbaycana yeti\u015fir. 1988-ci il fevral\u0131n 19-dan etibar\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259vanda<\/a>\u00a0k\u00fctl\u0259vi mitinql\u0259r ba\u015flan\u0131r. Mitinq i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 &#8220;Erm\u0259nistan\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259li!&#8221;, &#8220;Erm\u0259nistan yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr!&#8221; kimi \u015f\u00fcarlar ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Mitinql\u0259rin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fc \u0130r\u0259vanda salamat qalm\u0131\u015f yegan\u0259 m\u0259scid binas\u0131 (XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 8 m\u0259scid olmu\u015fdur) v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bi, C. Cabbarl\u0131 ad\u0131na \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycanl\u0131 Dram Teatr\u0131n\u0131n l\u0259vazimat\u0131 yand\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130r\u0259vanda bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n evl\u0259rin\u0259 od vurdular. Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistanda \u0259n m\u00fcnbit rayonlarda ya\u015fayan 200 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 oradan \u00e7\u0131xarmaq Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll etm\u0259k q\u0259d\u0259r vacib idi. Bu proses 1989-cu ild\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r, h\u0259min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 220 000-d\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 deportasiyaya m\u0259ruz qal\u0131r. &#8220;Sumqay\u0131t q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131&#8221; proqram\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131lar\u0131ndan \u0259n f\u0259al\u0131n\u0131n 1959-cu ild\u0259 anadan olmu\u015f Eduard Robertovi\u00e7 Qriqoryan ad\u0131nda erm\u0259ni idi. \u00d6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n 26 erm\u0259nid\u0259n 6 n\u0259f\u0259ri onun pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Hadis\u0259d\u0259n on g\u00fcn \u0259vv\u0259l Sumqay\u0131t\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259man\u0259t kassalar\u0131ndan erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z \u0259man\u0259tl\u0259rini k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259l\u0259ri, q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n videolent\u0259 al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni operatorlar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n hadis\u0259l\u0259rin planl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259c\u0259yi yerl\u0259rd\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 x\u0259lv\u0259ti \u00e7\u0259kili\u015f m\u00f6vqeyi se\u00e7m\u0259l\u0259ri, iki g\u00fcnd\u0259n sonra h\u0259min lentl\u0259rin montaj edilib b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 dola\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, &#8220;Sumqay\u0131t qurbanlar\u0131&#8221;n\u0131n xatir\u0259sini &#8220;\u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k&#8221; \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f abid\u0259nin d\u0259rhal Xank\u0259ndind\u0259 (Stepanakertd\u0259) qoyulmas\u0131 v\u0259 bu kimi faktlar s\u00fcbut edir ki, b\u00fct\u00fcn bunlar erm\u0259nil\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tini Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 aya\u011fa qald\u0131rmaq, onun &#8220;v\u0259h\u015fi&#8221; obraz\u0131n\u0131 yaratmaq m\u0259qs\u0259dini g\u00fcdm\u00fc\u015fd\u00fcr. Sumqay\u0131t q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n f\u0259al t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131ndan erm\u0259ni Ohanyan\u0131n, Samoylov v\u0259 Pavlovskinin adlar\u0131 is\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t m\u0259tbuatdan gizli saxlanm\u0131\u015fd\u0131. Sonralar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Levon_Ter-Petrosyan\">Levon Ter-Petrosyan<\/a>\u00a0\u00f6z m\u00fcsahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 demi\u015fdi ki, Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u015fok v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fg\u0259r \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi bu m\u0259qamdan istifad\u0259 edib DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xarsayd\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 buna etiraz ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. Bu s\u00f6zl\u0259r ayd\u0131n s\u00fcbut edir ki, Sumqay\u0131t faci\u0259si erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u00f6z separat\u00e7\u0131l\u0131q aksiyalar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc laz\u0131m olmu\u015fdur. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu ilin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n Sovet Ordusunun h\u0259rbi d\u0259st\u0259yin\u0259 arxalanan erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin<\/a>\u00a0az\u0259rbaycanl\u0131lar m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat vasit\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rlar.<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259rin kompakt ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar qovulma\u011fa ba\u015flay\u0131r. H\u0259min ilin sentyabr ay\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si olan Xank\u0259ndid\u0259n b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar qovulur. 1989-cu il iyul ay\u0131n\u0131n 29-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0\u0259razisind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycandan<\/a>\u00a0ged\u0259n qatarlara olan h\u00fccumlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda d\u0259mir yolu \u0259laq\u0259si k\u0259silir. Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>\u00a0Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259cridin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131r. Bunun \u0259v\u0259zind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Erm\u0259nistan\u0131n blokadaya al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edir. Bu q\u0259rar Erm\u0259nistan iqtisadiyyat\u0131na a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurur, bel\u0259 ki, Erm\u0259nistana g\u0259l\u0259n mallar\u0131n 2\/3-si Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259n ke\u00e7irdi. Dekabr ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR-nin Ali Soveti qeyri-qanuni \u015f\u0259kild\u0259 &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti&#8221;nin Erm\u0259nistan SSR-y\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul etdi. 1990-c\u0131 ild\u0259 Erm\u0259nistan a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 start verdi. 1990-c\u0131 ilin mart\u0131n 24-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax\">Qazax<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ba%C4%9Fan%C4%B1s_Ayr%C4%B1m\">Ba\u011fan\u0131s Ayr\u0131m<\/a>\u00a0k\u0259ndini i\u015f\u011fal edirl\u0259r. \u0130\u015f\u011fal n\u0259tic\u0259sind\u0259 10 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, 100-d\u0259n \u00e7ox ev yand\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 k\u0259ndin sa\u011f qalan \u0259halisi \u00f6z torpaqlar\u0131ndan qovulub.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>\u00a01991-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qazax v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%B6yg%C3%B6l\">G\u00f6yg\u00f6l<\/a>\u00a0rayonlar\u0131na olan h\u00fccumlar\u0131 intensivl\u0259\u015fdi. Erm\u0259ni silahl\u0131 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u0259ndl\u0259r\u0259 daha tez-tez h\u00fccum ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 yand\u0131r\u0131r, dinc \u0259halini g\u00fcll\u0259l\u0259yirdil\u0259r. Buna cavab olaraq Sovet ordusu v\u0259 Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/XTPD\">XTPD<\/a>-si h\u0259min rayonlarda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87ayk%C9%99nd_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1\">\u00c7ayk\u0259nd \u0259m\u0259liyyat\u0131n<\/a>\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini p\u0259rd\u0259l\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il sentyabr ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda qeyri-qanuni olaraq &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Respublikas\u0131&#8221;n\u0131n qurulmas\u0131n\u0131 b\u0259yan etdil\u0259r.<\/p>\n<p>Sentyabr ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan prezidentl\u0259rinin Rusiyan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Jeleznovodsk\">Jeleznovodsk<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Rusiya v\u0259 Qazax\u0131stan prezidentl\u0259rinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. G\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 prezidentl\u0259r m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259lli bar\u0259d\u0259 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldil\u0259r. \u018fld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131la\u015fmaya baxmayaraq, erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hadrut\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi h\u00fccumlara ba\u015flad\u0131lar. N\u0259tic\u0259d\u0259 bu rayonlar\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti i\u015f\u011fal olundu, az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali is\u0259 g\u00fccl\u0259 \u00f6z torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qald\u0131. Mart ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n<\/a>\u0131n \u00fczv\u00fc se\u00e7ildi. Mart ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259 Avropa \u015euras\u0131 Nazirl\u0259r Komit\u0259si Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f zorak\u0131l\u0131q aktlar\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Mart ay\u0131n\u0131n 24-d\u0259 AT\u018fM-in d\u0259st\u0259yi il\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 konfrans\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>May ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0130ran\u0131n vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehranda<\/a>\u00a0g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irilir. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonunda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 kommunike imzalay\u0131rlar. Bu kommunike imzalanandan d\u0259rhal sonra may ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri i\u015f\u011fal olunur. May ay\u0131n\u0131n 17-d\u0259 is\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n davam etdiyi bir vaxtda erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri La\u00e7\u0131n \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etdil\u0259r.<\/p>\n<p>1992-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n milli ordusu var ik\u0259n Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259tinin milli ordu i\u015fin\u0259 soyuq baxmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n\u00a0%5-ini i\u015f\u011fal etmi\u015fdir. 1 iyun 1992-ci ild\u0259 El\u00e7ib\u0259y prezident se\u00e7ilmi\u015f v\u0259 bu \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan ordusu h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdir. 1992-ci ilin 12 iyununda \u015eaumyan(?),7 iyulda A\u011fd\u0259r\u0259 olmaq \u00fcz\u0259r\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f torpaqlar\u0131n\u00a0%3,5-i geri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0Sentyabr ay\u0131n\u0131n 19-da Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fcdafi\u0259 nazirl\u0259ri Rusiyan\u0131n So\u00e7i \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. H\u0259min il dekabr ay\u0131nda bu raz\u0131la\u015fman\u0131 pozan Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>rayonunun 8 k\u0259ndini i\u015f\u011fal etdi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il aprel ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu i\u015f\u011fal olundu. Aprel ay\u0131n\u0131n 6-da BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonun i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n b\u0259yanat verdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 Avropa \u015euras\u0131 Nazirl\u0259r Komit\u0259si m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259yannam\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Komit\u0259si Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 v\u0259ziyy\u0259tinin g\u0259rginl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011f\u0131 b\u0259yanat q\u0259bul etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 25-29-da \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 pisl\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Aprel ay\u0131n\u0131n 30-da is\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n K\u0259lb\u0259c\u0259r v\u0259 dig\u0259r i\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonlar\u0131ndan b\u00fct\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin d\u0259rhal \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n 822 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi.<\/p>\n<p>\u0130yul ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunu i\u015f\u011fal etdil\u0259r. \u0130yul ay\u0131n\u0131n 29-da BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 i\u015f\u011fal\u0131\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin qeyd \u015f\u0259rtsiz v\u0259 d\u0259rhal i\u015f\u011fal olunmu\u015f A\u011fdam v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n 853 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Avqust ay\u0131n\u0131n 18-d\u0259 is\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri m\u00fcvafiq t\u0259l\u0259bl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. BMT v\u0259 AT\u018fT-in x\u0259b\u0259rdarl\u0131qlar\u0131na baxmayaraq, avqust ay\u0131n\u0131n 23-26-da F\u00fczuli v\u0259 C\u0259bray\u0131l, h\u0259min ay\u0131n 31-d\u0259 is\u0259 Qubadl\u0131 rayonu Erm\u0259nistan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olundu.<\/p>\n<p>Oktyabr ay\u0131n\u0131n 14-d\u0259 BMT-nin T\u0259hlk\u00fcs\u0259izlik \u015euras\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin z\u0259bt olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ifad\u0259 ed\u0259n n\u00f6vb\u0259ti, 874 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etdi. Oktyabr ay\u0131n\u0131n 28-noyabr ay\u0131n\u0131n 1-i aral\u0131\u011f\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0q\u0259s\u0259b\u0259si v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri i\u015f\u011fal edildi. Noyabr ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rin d\u0259rhal azad olunmas\u0131 t\u0259l\u0259bini \u0259ks etdir\u0259n BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti, 884 sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il yanvar ay\u0131n\u0131n 10-11-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eimali_Atlantika_M%C3%BCqavil%C9%99si_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">\u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>\u00a0\u00fczv D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259razi \u0259ld\u0259 edilm\u0259sind\u0259 g\u00fcc istifad\u0259sini pisl\u0259y\u0259n, h\u0259m\u00e7inin regionda s\u00fclh v\u0259 sabitliyin b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259si, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131etdirilmsi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n suverenliyi, m\u00fcst\u0259qilliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259n b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>H\u0259min il aprel ay\u0131n\u0131n 15-d\u0259 MDB \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin suverenliyi, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131na h\u00f6rm\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259n t\u0259\u015fkilat\u0131n B\u0259yannam\u0259si q\u0259bul olundu. Erm\u0259nistan MDB-nin \u00fczv\u00fc olan v\u0259 bu B\u0259yannam\u0259y\u0259 qo\u015fulmayan yegan\u0259 d\u00f6vl\u0259t oldu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bi%C5%9Fk%C9%99k_protokolu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bi\u015fk\u0259k protokolu<\/a>\u00a0imzaland\u0131qdan (10.05.1994) sonra, may ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259s haqq\u0131nda raz\u0131la\u015fma q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi.<\/p>\n<p><strong>20 noyabr 1991-ci il-Qarak\u0259nd faci\u0259si. \u00dcmumi m\u0259lumat.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/20_noyabr\">20 noyabrda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd\">Qarak\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99rzili\">M\u0259rzili<\/a>\u00a0k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni h\u0259bil\u0259\u015fdirilmi\u015f d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n vurulan Az\u0259rbaycan h\u0259rbi helikopter hadis\u0259si. Hesablamalara g\u00f6r\u0259, Qarak\u0259nd \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz metr y\u00fcks\u0259klikd\u0259 u\u00e7an M\u0130-8 N72 helikopteri 1991-ci il noyabr\u0131n 20-d\u0259 saat 14:42 d\u0259qiq\u0259d\u0259 vuruldu. Faci\u0259 haqq\u0131nda ilkin m\u0259lumat Prezident Aparat\u0131na saat 19:55-d\u0259 \u00e7at\u0131r. Lakin n\u0259 q\u0259d\u0259r maraql\u0131 olsa da bu faci\u0259 haqq\u0131nda x\u0259b\u0259r Xank\u0259ndind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99ni_dili\">erm\u0259ni dilind<\/a>\u0259 yay\u0131mlanan &#8220;V\u0259t\u0259n v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f&#8221; verli\u015finin x\u0259b\u0259rl\u0259r b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259, saat 15:30-d\u0259 yay\u0131mlanm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min g\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0radiosu saat 16:15-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehran<\/a>\u00a0radiosu, 17:00-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskva<\/a>\u00a0radiosu a\u00e7\u0131qlad\u0131. 7 noyabrda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan\">Qzax\u0131stan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0v\u0259 Erm\u0259nistan h\u0259ms\u0259drl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. S\u0259b\u0259b bunda idi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 m\u00fcharib\u0259 gedir v\u0259 hans\u0131 xalq\u0131n (y\u0259ni az\u0259ril\u0259r v\u0259 ya erm\u0259nil\u0259r) s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum deyil. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 onlar raz\u0131la\u015fd\u0131lar ki, hadis\u0259l\u0259ri \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rs\u00fcnl\u0259r v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndiy<\/a>\u0259 getsinl\u0259r. Onlar \u0259vv\u0259lc\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdama<\/a>\u00a0\u00fcz tutdular v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 saat sonra onlar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259nd<\/a>\u00a0istiqam\u0259ti il\u0259 birba\u015fa\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndiy<\/a>\u0259 helikopter il\u0259 getdil\u0259r. Helikopter\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd\">Xocav\u0259ndin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd\">Qarak\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndi s\u0259mas\u0131nda olan zaman vurulur.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/20_noyabr\">20 noyabr<\/a>\u00a0faci\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tofiq_%C4%B0smay%C4%B1lov_(akademik)\">Tofiq \u0130smay\u0131lov<\/a>, \u00f6lk\u0259nin ba\u015f prokuroru\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sm%C9%99t_Qay%C4%B1bov\">\u0130sm\u0259t Qay\u0131bov<\/a>, daxili i\u015fl\u0259r naziri<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_%C6%8Fs%C9%99dov\">M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fs\u0259dov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osman_Mirz%C9%99yev\">Osman Mirz\u0259yev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Al%C4%B1_Mustafayev\">Al\u0131 Mustafayev<\/a>\u00a0v\u0259 bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131 h\u0259lak oldular. \u00c7ox maraql\u0131d\u0131r ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyadan<\/a>\u00a0olan generallar faci\u0259 qurbanlar\u0131 aras\u0131nda yox idi. Halbuki h\u0259min vaxt Az\u0259rbaycan\u0131n y\u00fcks\u0259k r\u00fctb\u0259li m\u0259murlar\u0131 il\u0259 birg\u0259 onlar da helikopterd\u0259 olublar. Q\u0259zan\u0131n ba\u015f verm\u0259sini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndind<\/a>\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n rus h\u0259rbi qarnizonunun h\u0259rbi prokuroru, polkovniki (bu r\u00fctb\u0259 ona cinay\u0259t i\u015find\u0259n sonra verildi) \u0130.Lazukitin 248-ci madd\u0259 il\u0259 (RF CM) (U\u00e7u\u015funun d\u00fczg\u00fcn idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 insan t\u0259lafat\u0131&#8221;) cinayy\u0259t i\u015f a\u00e7d\u0131. Polkovnik \u0130.Lazutkin (anas\u0131 Emilya Arustavna Baqdasaryan.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Axalkalaki&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Axalkalakid<\/a>\u0259 anadan olub. \u0130.Lazutikin \u00f6z\u00fc d\u0259 1989-c\u00fc il\u0259d\u0259k\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Cavaxetiya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Cavaxetiyada<\/a>\u00a0i\u015fl\u0259yib) ilkin istintaq materiallar\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn t\u0259rtib etm\u0259diyind\u0259n he\u00e7 n\u0259 anlamaq olmur. 1991-ci il noyabr\u0131n 24-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0televiziyas\u0131n\u0131n x\u0259b\u0259rl\u0259r proqram\u0131na m\u00fcsahib\u0259 ver\u0259n prokuror \u0130.Lazutikin iddia edir ki, h\u0259lak olan az\u0259rbaycanl\u0131lara ilkin yard\u0131m\u0131 guya &#8220;..erm\u0259nil\u0259r g\u00f6st\u0259rib&#8230;&#8221; Polkovnik bu terror akt\u0131n\u0131 adi bir q\u0259za kimi soyuqqanl\u0131qla \u015f\u0259rh edirdi. Helikopterin &#8220;qara qutusu&#8221;nu da \u0259lin\u0259 ke\u00e7ir\u0259n polkovnik oldu. Ona toxunmaq qada\u011fan edildi bele bir m\u0259lumatda yayd\u0131ki &#8220;qara qutu&#8221; &#8220;istid\u0259n&#8221; v\u0259 yan\u011f\u0131ndan&#8221;, &#8220;partlay\u0131\u015fdan&#8221; (onun sozl\u0259ridi)&#8230; s\u0131radan \u00e7\u0131x\u0131b, \u0259riyib. Az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r yax\u0131na burax\u0131lmad\u0131. Halbuki &#8220;qara qutu&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259d<\/a>\u0259ki helikopter t\u0259miri zavodunda a\u015fkarlana bil\u0259rdi. Lakin prokuror \u0130.Lazutkin ham\u0131n\u0131 aldad\u0131rd\u0131. Onun \u0259zilm\u0259si v\u0259 s\u0131radan \u00e7\u0131xmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 3.800 d\u0259r\u0259c\u0259 istilik laz\u0131m idi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qarak%C9%99nd_faci%C9%99si#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>\u00a0Hadis\u0259d\u0259n bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra h\u0259qiq\u0259ti bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn helikopterd\u0259ki qara qutunu Rusiyaya g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r. Ancaq s\u00f6z\u00fcged\u0259n qara qutudan indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 he\u00e7 bir s\u0259s-soraq yoxdur. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u0259lind\u0259 \u0259sas tutan erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi, helikopterin vuruldu\u011funu yox, q\u0259zaya u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etm\u0259kd\u0259dir. \u018fvv\u0259l r\u0259smi variant s\u0259sl\u0259ndi: helikopter dumanl\u0131 havada qayalara \u00e7\u0131rp\u0131l\u0131b. Amma onun vuruldu\u011funu bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra etiraf etdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa v\u0259 Mi-8-i vuran raketin erm\u0259ni m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etm\u0259y\u0259 is\u0259 biz\u0259 bir ne\u00e7\u0259 il laz\u0131m oldu. Lakin Mi-8-in son u\u00e7u\u015f tarixind\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7ox &#8220;a\u011f l\u0259k\u0259l\u0259r&#8221; var. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259lum deyil ki, niy\u0259 i\u00e7ind\u0259 d\u00f6vl\u0259t katibi, daxili i\u015fl\u0259r naziri, ba\u015f prokuror, prezidentin m\u0259tbuat katibi v\u0259 bir \u00e7ox m\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259r olan, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat zonas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259n u\u00e7an Mi-8-i silahl\u0131 m\u00fchafiz\u0259 helikopteri m\u00fc\u015faiy\u0259t etmirdi? Niy\u0259 onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 bir helikopterd\u0259 idi-sad\u0259c\u0259 el\u0259 bu fakt b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn v\u0259 qeyri-m\u00fcmk\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qaydalar\u0131na ziddir.<\/p>\n<p>Sonradan apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olur ki, Mi-8 72 h\u0259rbi helikopterin\u0259 Amerika istehsal\u0131 olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Barret_M82A1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Barret M82A1<\/a>\u00a0silah\u0131ndan at\u0259\u015f a\u00e7\u0131l\u0131b (silah\u0131n t\u0259rkibind\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Uran_izotopu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">uran izotopu<\/a>\u00a0U-238 var). 50 kalibrli, t\u0259rkibind\u0259 n\u00fcv\u0259 olan bu snayperli silahla 2 km m\u0259saf\u0259d\u0259 u\u00e7an\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C9%99yyar%C9%99\">t\u0259yyar\u0259l<\/a>\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Helikopter\">helikopterl<\/a>\u0259ri, h\u0259m\u00e7inin zirehli ma\u015f\u0131nlar\u0131 siradan \u00e7\u0131xarmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E_Konqresi\">AB\u015e Konqresind<\/a>\u0259 ad\u0131 hallanan bu silah h\u0259md\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131 c\u0259rg\u0259sind\u0259 gedir. Bu silah h\u0259d\u0259f\u0259 d\u0259y\u0259rk\u0259n ilkin olaraq g\u00fccl\u00fc yan\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259dir. Buna &#8220;n\u00fcv\u0259 yan\u011f\u0131n\u0131&#8221; deyirl\u0259r. Bu yan\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131lma z\u0259rb\u0259sind\u0259n obyektin qal\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zd\u0259n 500-600 metr k\u0259nara at\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Erm\u0259nil\u0259rin \u201cQondarma soyq\u0131r\u0131m\u201d iddialar\u0131. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda edil\u0259n t\u0259zyiql\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 iddias\u0131<\/strong>\u00a0v\u0259 ya\u00a0<strong>Qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;<\/strong>\u00a0\u2014 birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Anadolu\">Anadoluda<\/a>\u00a0ya\u015fayan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nil%C9%99r\">erm\u0259nil\u0259rin<\/a>\u00a0sistemli \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hv edildiyini ir\u0259li s\u00fcr\u0259n iddiad\u0131r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0Respublikas\u0131 hadis\u0259l\u0259ri sad\u0259c\u0259 erm\u0259ni-t\u00fcrk qar\u015f\u0131durmas\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259kd\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t g\u00f6st\u0259ri\u015finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrs\u0259 d\u0259 bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul edibl\u0259r. Amma onu da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki q\u0259rarlar sad\u0259c\u0259 tarix\u0259 \u0259saslanaraq yox, b\u0259zi siyasi faktorlar\u0131n t\u0259siri il\u0259 q\u0259bul edilib. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1890\">1890<\/a>-c\u0131 ild\u0259n etibar\u0259n ba\u015flayan \u00fcsyanlar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1\">Osmanl\u0131<\/a>\u00a0hakimiyy\u0259tini radikal q\u0259rarlar alma\u011fa m\u0259cbur etmi\u015f v\u0259 s\u00f6z\u00fc ged\u0259n soyq\u0131r\u0131m iddias\u0131 da bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00fccl\u0259n\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7iliyi Anadolunun \u015f\u0259rqind\u0259 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Kilikya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Kilikya<\/a>\u00a0adlanan c\u0259nub b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rd\u0259 separat\u00e7\u0131 meyli g\u00fccl\u0259ndirdikc\u0259 \u00fcsyanlar da t\u0259bii hal alma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u0130lk \u00fcsyan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1890\">1890<\/a>-c\u0131 ild\u0259 \u0259rzurumda ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fmi\u015f daha sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Van\">Van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sason&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sason<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Adana\">Adana<\/a>\u00fcsyanlar\u0131 bir-birini izl\u0259mi\u015fdir. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1905\">1905<\/a>-ci ild\u0259 sultana suiq\u0259sd c\u0259hdi olsa da u\u011fursuzluqla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. B\u00f6lg\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkilatlanan erm\u0259ni komit\u0259l\u0259ri m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 da x\u00fcsusi amans\u0131zl\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. Ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n \u00fcsyanlar v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birinci_D%C3%BCnya_M%C3%BCharib%C9%99si\">Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0\u0259r\u0259f\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ruslar\">ruslara<\/a>\u00a0qo\u015fulan erm\u0259nil\u0259rin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkl%C9%99r\">t\u00fcrkl\u0259r<\/a>\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/27_may\">27 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 &#8220;K\u00f6\u00e7&#8221; q\u0259rar\u0131 \u00e7\u0131xartd\u0131. Bu q\u0259rar \u00f6nc\u0259sind\u0259 is\u0259 bug\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc kimi q\u0259bul etdikl\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_aprel\">24 aprel<\/a>\u00a0g\u00fcn\u00fc 2345 erm\u0259ni lider h\u0259bs edilmi\u015fdir. Bunlar\u0131n bir\u00e7oxu k\u0259ndl\u0259r\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k silahs\u0131z \u0259halini q\u0131ran cinay\u0259tkarlar idi.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7 q\u0259rar\u0131 Anadoluda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Osmanl\u0131n\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutsa da praktikada h\u0259r\u015fey f\u0259rqli c\u0259r\u0259yan etdi. K\u00f6\u00e7 karvanlar\u0131na edil\u0259n h\u00fccumlarda \u00f6l\u0259n erm\u0259nil\u0259r bir k\u0259nara h\u0259m d\u0259 yollarda acl\u0131qdan v\u0259 x\u0259st\u0259likd\u0259n \u00f6l\u0259nl\u0259r kifay\u0259t q\u0259d\u0259r idi. Yola \u00e7\u0131xanlar\u0131n yaln\u0131z bir qismi laz\u0131mi m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdiril\u0259 bildi. &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1950\">1950<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259n \u2013 y\u0259ni &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; ifad\u0259si r\u0259sm\u0259n beyn\u0259lxalq h\u00fcquqi status alandan c\u0259mi iki il sonra g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lib. Kils\u0259nin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc iddialar Amerika v\u0259 Avropada erm\u0259ni lobbisinin d\u0259st\u0259yil\u0259 b\u00f6y\u00fck bir kampaniyaya \u00e7evrilib.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r ilk &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259buluna\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uruqvay\">Uruqvayda<\/a>\u00a0nail olublar.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1965\">1965<\/a>-ci il aprelin 20-d\u0259 Uruqvay parlamenti 24 apreli &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 anma g\u00fcn\u00fc&#8221; kimi tan\u0131y\u0131b (Uruqvay parlamenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 daha iki b\u0259yanatla q\u0259rar\u0131n\u0131 yenil\u0259yib).<\/p>\n<p>Bundan 17 il sonra \u2013 1982-ci il aprelin 29-da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Kipr\">Kiprin yunan icmas\u0131<\/a>\u00a0analoji q\u0259rar q\u0259bul edib. &#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rin s\u0131ralamas\u0131 is\u0259 bel\u0259di:<\/p>\n<ol>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4057\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-uruguay-svg-1.png\" alt=\"Flag of Uruguay.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uruqvay\">Uruqvay<\/a>\u00a0\u2013 20 aprel 1965, 2004, 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4058\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-cyprus-bordered-svg-1.png\" alt=\"Flag of Cyprus (bordered).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Kipr\">C\u0259nubi Kipr<\/a>\u00a0\u2013 1982<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-4059\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-argentina-svg-1.png\" alt=\"Flag of Argentina.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Argentina\">Argentina<\/a>\u00a0\u2013 1993, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4060\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-russia-svg-2.png\" alt=\"Flag of Russia.svg\" \/> \u00a0Rusiya \u2013 1995, 22 aprel 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4061\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-greece-svg-2.png\" alt=\"Flag of Greece.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yunan%C4%B1stan\">Yunan\u0131stan<\/a>\u00a0\u2013 25 aprel 1996<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-4062\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-canada-svg-1.png\" alt=\"Flag of Canada.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kanada\">Kanada<\/a>\u00a0\u2013 1996, 2000 v\u0259 \u0259n son olaraq 21 aprel 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4063\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-lebanon-svg-1.png\" alt=\"Flag of Lebanon.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>\u00a0\u2013 1997, 11 may 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4064\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-belgium-civil-svg-2.png\" alt=\"Flag of Belgium (civil).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ika<\/a>\u00a0\u2013 26 mart 1998<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"25\" class=\"wp-image-4065\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-vatican-city-svg-1.png\" alt=\"Flag of the Vatican City.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vatikan\">Vatikan<\/a>\u00a0\u2013 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4066\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-italy-svg-1.png\" alt=\"Flag of Italy.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliya<\/a>\u00a0\u2013 17 noyabr 2000<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4067\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-france-svg-1.png\" alt=\"Flag of France.svg\" \/> \u00a0Fransa \u2013 18 yanvar 2001<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"25\" class=\"wp-image-4068\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-switzerland-svg-1.png\" alt=\"Flag of Switzerland.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7r%C9%99\">\u0130sve\u00e7r\u0259<\/a>\u00a0\u2013 16 dekabr 2003<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4069\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-slovakia-png-1.png\" alt=\"Flag of Slovakia.png\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Slovakiya\">Slovakiya<\/a>\u00a0\u2013 30 noyabr 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4070\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-netherlands-svg-1.png\" alt=\"Flag of the Netherlands.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hollandiya\">Hollandiya<\/a>\u00a0\u2013 21 dekabr 2004<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-4071\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-poland-svg-1.png\" alt=\"Flag of Poland.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>\u00a0\u2013 19 aprel 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4072\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-germany-svg-1.png\" alt=\"Flag of Germany.svg\" \/> \u00a0Almaniya \u2013 16 iyun 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4073\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-venezuela-svg-1.png\" alt=\"Flag of Venezuela.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Venesuela\">Venesuela<\/a>\u00a0\u2013 14 iyul 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4074\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-lithuania-svg-1.png\" alt=\"Flag of Lithuania.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva\">Litva<\/a>\u00a0\u2013 15 dekabr 2005<\/li>\n<li><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4075\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-chile-svg-1.png\" alt=\"Flag of Chile.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87ili\">\u00c7ili<\/a>\u00a0\u2013 2007<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bel\u0259likl\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1950\">1950<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259n kampaniya ba\u015fladan,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1965\">1965<\/a>-ci ild\u0259 ilk r\u0259smi q\u0259rar\u0131n q\u0259buluna nail olan erm\u0259nil\u0259r 45 il \u0259rzind\u0259 \u0259silsiz iddialar\u0131n\u0131 19 \u00f6lk\u0259d\u0259 q\u0259rar v\u0259 ya b\u0259yanat \u015f\u0259klind\u0259 q\u0259bul etdiribl\u0259r. Daha 2 d\u00f6vl\u0259tin (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sve%C3%A7\">\u0130sve\u00e7<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>-\u0131n) Xarici \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si m\u00fcvafiq q\u0259tnam\u0259 layih\u0259sini t\u0259sdiql\u0259yib.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131n\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 areal da maraql\u0131d\u0131 \u2013 Avropa v\u0259 Amerika. Avropada q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u00e7oxu T\u00fcrkiy\u0259nin qap\u0131s\u0131n\u0131 d\u00f6yd\u00fcy\u00fc Avropa Birliyinin \u00fczv\u00fcd\u00fc. Amerikada is\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan yaln\u0131z Kanada v\u0259 \u00fc\u00e7 Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259si deyil. T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;strateji m\u00fctt\u0259fiqi&#8221; AB\u015e-da &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan \u015ftatlar\u0131n say\u0131 30-a \u00e7at\u0131b. AB\u015e Konqresinin g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;la ba\u011fl\u0131 iki layih\u0259 durur. AB\u015e prezidentl\u0259ri is\u0259 h\u0259r il aprelin 24-d\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yar\u0131m add\u0131ml\u0131\u011f\u0131ndan ke\u00e7irl\u0259r.<\/p>\n<p>Amerika v\u0259 Avropadan k\u0259narda &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131yan c\u0259mi iki \u00f6lk\u0259 var: biri Rusiyad\u0131, dig\u0259ri is\u0259 Livand. Livan qondarma soyq\u0131r\u0131m\u0131 tan\u0131yan yegan\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259sidi.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131yan beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat da var \u2013 Avropa Parlamenti. Y\u0259ni\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_Birliyi\">Avropa Birliyi<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259l\u0259rinin parlamenti. Bu qurum &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 h\u0259l\u0259 1987-ci ild\u0259 tan\u0131y\u0131b. H\u0259m d\u0259 Fransan\u0131n s\u0259yl\u0259riyl\u0259.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259 fransal\u0131 parlamentar Jage &#8220;Erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n durumu&#8221; adl\u0131 layih\u0259 haz\u0131rlayaraq Avropa Parlamentin\u0259 t\u0259qdim edib. Sonra bu parlamentd\u0259ki sosialistl\u0259r qrupu ad\u0131ndan fransal\u0131 parlamentari Duport v\u0259 bel\u00e7ikal\u0131 deputat Qlinn q\u0259rar layih\u0259si haz\u0131rlay\u0131blar. Layih\u0259d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131 Avropa Parlamentinin g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>-c\u00fc il se\u00e7kil\u0259rind\u0259n sonra Avropa Parlamentind\u0259 sosialist qrupunu t\u0259msil ed\u0259n fransal\u0131 deputat Sabi h\u0259min layih\u0259ni yenil\u0259yib. El\u0259 h\u0259min il ba\u015fqa bir fransal\u0131 parlamentar y\u0259hudi lobbisinin t\u0259siriyl\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259ruz\u0259\u00e7i olmaqdan imtina edib. Bu zaman frans\u0131zlar m\u0259ruz\u0259\u00e7iliyi bel\u00e7ikal\u0131 deputat Vandemelebroka h\u0259val\u0259 edibl\u0259r. Qat\u0131 sa\u011f\u00e7\u0131 v\u0259 irq\u00e7i kimi tan\u0131nan m\u0259ruz\u0259\u00e7i bir d\u0259f\u0259 bel\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 olmadan, bir t\u00fcrk r\u0259smisi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259d\u0259n hesabat haz\u0131rlay\u0131b. Avropa Parlamentinin Siyasi Komit\u0259si buran\u0131n tarix qurumu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259sas g\u0259tir\u0259r\u0259k hesabat\u0131 q\u0259bul etm\u0259yib. Frans\u0131zlar komit\u0259nin italiyal\u0131 ba\u015fqan\u0131na yenid\u0259n s\u0259sverm\u0259 ke\u00e7irm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259ribl\u0259r, amma o, r\u0259dd edib. Komit\u0259 s\u0259drinin s\u0259lahiyy\u0259t m\u00fcdd\u0259ti bitdikd\u0259n sonra i\u015f yenid\u0259n ba\u015flay\u0131b v\u0259 frans\u0131zlar ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail olublar.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci il iyulun 18-d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00fcz\u00fck qa\u015f\u0131 kimi d\u00f6vr\u0259y\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 Avropa Parlamenti &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 faktiki tan\u0131yan q\u0259rar q\u0259bul edib. Bu, t\u0259xmin\u0259n o \u0259r\u0259f\u0259y\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi ki, T\u00fcrkiy\u0259 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fck niyy\u0259tini a\u00e7\u0131q ifad\u0259 el\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Avropa Parlamenti q\u0259rar\u0131n\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\">2005<\/a>-ci ild\u0259 t\u0259z\u0259l\u0259di \u2013 T\u00fcrkiy\u0259 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fckl\u0259 ba\u011fl\u0131 alayar\u0131m\u00e7\u0131q m\u00fczakir\u0259 tarixi almazdan bir ay \u0259vv\u0259l. H\u0259min q\u0259rarda T\u00fcrkiy\u0259nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; kimi tan\u0131mas\u0131 Avropa Birliyin\u0259 \u00fczvl\u00fcy\u00fcn \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259n biri olaraq g\u00f6st\u0259rilir. Do\u011frudur, T\u00fcrkiy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn direktiv Kopenhagen meyarlar\u0131d\u0131r, Avropa Parlamentinin q\u0259rarlar\u0131 direktiv yox, t\u00f6vsiy\u0259 xarakteri da\u015f\u0131y\u0131r. Amma n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, \u0259n sonda T\u00fcrkiy\u0259nin tam \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 s\u0259s ver\u0259c\u0259k qurum Avropa Parlamentidir. H\u0259min s\u0259sverm\u0259d\u0259, \u0259\u011f\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 bu s\u0259sverm\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r ged\u0259 bil\u0259c\u0259ks\u0259, Avropa Parlamentinin q\u0259rarlar\u0131 g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k v\u0259 Ankaran\u0131n bu \u015f\u0259rtl\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259si t\u0259l\u0259b edil\u0259c\u0259k. Biz ha des\u0259k d\u0259 ki, bu \u0259dal\u0259tsizlikdir.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259 erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 erm\u0259ni lobbisinin h\u0259d\u0259fi &#8220;4 T&#8221; adlanan t\u0259l\u0259bl\u0259rinin yerin\u0259 yetirilm\u0259sidir:<\/p>\n<ol>\n<li>&#8220;Soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131n d\u00fcnyada tan\u0131nmas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;\u0131 tan\u0131mas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221;a u\u011fram\u0131\u015f adamlar\u0131n varisl\u0259rin\u0259 t\u0259zminat \u00f6d\u0259m\u0259si;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259nin \u015e\u0259rqind\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 torpaq verilm\u0259si;<\/li>\n<\/ol>\n<p>Birinci h\u0259d\u0259f\u0259 faktiki olaraq yax\u0131nla\u015f\u0131blar. Art\u0131q dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131 v\u0259 ictimaiyy\u0259ti &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; iddialar\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Qal\u0131r m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u00fcquqi v\u0259 siyasi t\u0259r\u0259fi. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e Konqresinin q\u0259rar\u0131 h\u0259lledici \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Bu q\u0259tnam\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rin q\u0259rarlar\u0131na b\u0259nz\u0259m\u0259y\u0259c\u0259k. H\u0259min layih\u0259 ke\u00e7s\u0259, \u0130ngilt\u0259r\u0259 ba\u015fda olmaqla T\u00fcrkiy\u0259nin dig\u0259r m\u00fctt\u0259fiql\u0259ri, beyn\u0259lxalq qurumlar da h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259k, \u00fcst\u0259lik, erm\u0259ni lobbisinin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n t\u0259zminat t\u0259l\u0259bl\u0259ri ciddi bir \u0259sasla g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k. Erm\u0259nil\u0259r bu q\u0259rar\u0131 q\u0259bul etdirm\u0259y\u0259 \u00e7ox yax\u0131nd\u0131rlar.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r sad\u0259c\u0259 tan\u0131nmayla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yibl\u0259r, ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; abid\u0259l\u0259rinin qoyulmas\u0131na nail olublar, b\u0259dnam iddialar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f ed\u0259n 45000 sayt yarad\u0131blar, filml\u0259r \u00e7\u0259kdiribl\u0259r, b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 (Almaniyada) m\u00f6vzunu d\u0259rslikl\u0259r\u0259 sal\u0131blar, kitablar yazd\u0131r\u0131blar v\u0259 indi d\u0259 demokratik Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m yoxdu&#8221; dey\u0259nin c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 qanunil\u0259\u015fdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat milyonlarla adam\u0131 \u00f6z c\u0131\u011f\u0131r\u0131na salan, t\u00fck\u0259nm\u0259z m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 ged\u0259n bir yoldur. Bu yol h\u0259m \u0259d\u0259bi, h\u0259m tarixi, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni irsin yoludur. B\u0259dxah qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259tta bu yoldan da \u00f6z \u00e7irkin m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn nec\u0259 istifad\u0259 etdikl\u0259ri biz\u0259 yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur. Amma bu \u00e7irkin siyas\u0259t \u0259d\u0259biyyatda indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bel\u0259 formada olmam\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Erm\u0259ni amerikan \u0259d\u0259biyyat\u0131&#8221;. S\u00f6z\u00fcged\u0259n \u0259d\u0259biyyat formas\u0131 \u00f6z m\u0259zmunu v\u0259 problematikas\u0131na g\u00f6r\u0259 uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n d\u00fcnyaya s\u0131rf \u0259d\u0259biyyat vasit\u0259sil\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>Bu \u0259d\u0259biyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn yazarlar\u0131 erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li Amerika yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259 h\u0259min yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7oxu XX \u0259srin ortalar\u0131ndan f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. H\u0259l\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1959\">1959<\/a>-cu ild\u0259 \u00fc\u00e7 aydan bir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-York\">Nyu-Yorkda<\/a>\u00a0n\u0259\u015fr edil\u0259n Ararat jurnal\u0131 el\u0259 o vaxtlardan d\u00fcnya erm\u0259ni yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 erm\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259li amerikan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rini d\u0259 ingilis dilind\u0259 \u00f6z oxucular\u0131na t\u0259qdim edirdi. Bu jurnal\u0131n t\u0259sis\u00e7isi \u0259sas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1906\">1906<\/a>-c\u0131 ild\u0259 qoyulmu\u015f, xeyriyy\u0259\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck erm\u0259ni ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131 Erm\u0259ni \u018fsas \u0130ltifat Birliyidir (AGBU- the Armenian General Benevolent Union). Ba\u015f q\u0259rargah\u0131 Nyu-Yorkda yerl\u0259\u015f\u0259n bu birliyin illik b\u00fcdc\u0259si 36 milyon dollard\u0131r. T\u0259\u015fkilat 35 \u00f6lk\u0259 \u00fczr\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259hsil, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, idmana dair probleml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2006\">2006<\/a>-c\u0131 ild\u0259 Nyu-Yorkda birlik \u00f6z\u00fcn\u00fcn 100-c\u00fc il d\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 qeyd etdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni-amerikan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 iki n\u0259sl\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: ya\u015fl\u0131 v\u0259 cavan n\u0259sil. Ya\u015fl\u0131 n\u0259sil yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7oxlar\u0131na m\u0259lum Vily\u0259m Saroyan, Levon Surmelyan, Albert \u0130sak Bezerides, Maykl Arlen, Piter Suriyan, David Xerdiyan, Marjori Husepyan Dobkin, Leon Serabyan Herald, Emmanuel Varandyan, Arlen Avakyan, Ni\u015fan Parlakyan, Leo Hamalyan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>G\u0259nc n\u0259sil yazarlar is\u0259 N\u0259nsi Qriqoryan, Piter Balakyan, Mark Araks, Aris Canikyan, Corc Stambulyan, Karol Edqaryan, Artur Nersesyan, Mi\u015felin Aharonyan Markom, Dahlia Elsayed, N\u0259nsi Aqabyan, Xraq Vartanyan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni-amerikan \u0259d\u0259biyyat\u0131&#8221;n\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Vilyam Saroyand\u0131r. Amerikada St\u0259nford Universiteti h\u0259r il g\u0259nc yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Vilyam Saroyan Beyn\u0259lxalq M\u00fckafat\u0131&#8221; n\u0131 t\u0259qdim edir. M\u00fckafat\u0131n t\u0259ltifini maddi t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas\u0131 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n 1966-c\u0131 ild\u0259 Amerikada qoyulmu\u015f &#8220;Vilyam Saroyan fondu&#8221; dur. Vilyam Saroyan &#8220;Erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259ni&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 zaman\u0131 1,5 milyon erm\u0259ni soyuqqanl\u0131qla t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r yaz\u0131\u00e7\u0131lardan Lorne \u015eirinyan\u0131n &#8220;\u015eimali Amerika-erm\u0259ni \u0259d\u0259biyyat\u0131: T\u0259nqidi m\u00fcq\u0259ddim\u0259: Genosid, diaspora v\u0259 simvollar.&#8221; (&#8220;Armenian-North American Literature: a Critical Introduction: Genocide, Diaspora, and Symbols&#8221;) kitab\u0131, Karol Edqaryan\u0131n 370 s\u0259hif\u0259lik &#8220;Y\u00fcks\u0259l\u0259n Evfrat&#8221; (&#8220;Rise the Euphrates&#8221;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>) roman\u0131, David Xerdiyan\u0131n &#8220;Evd\u0259n ged\u0259n yol: erm\u0259ni q\u0131z\u0131n\u0131n \u0259hvalat\u0131&#8221; (&#8221; The Road from Home: The Story of an Armenian Girl&#8221;,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1980\">1980<\/a>), Ni\u015fan Parlakyan\u0131n 608 s\u0259hif\u0259li &#8220;M\u00fcasir erm\u0259ni dram\u0131: antologiya&#8221; (&#8220;Modern Armenian Drama: An Anthology&#8221;) kitab\u0131, Piter Balakyan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Taleyin Qara iti&#8221; memuar\u0131 (&#8220;Black Dog of Fate: A Memoir&#8221;,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>), Levon Surmeliyan &#8220;Rica edir\u0259m, xan\u0131mlar v\u0259 c\u0259nablar&#8221; (&#8220;I Ask You, Ladies and Gentlemen&#8221;) roman\u0131 v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqa \u0259s\u0259rl\u0259r d\u0259 1915-ci il uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan yaz\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;Erm\u0259ni Amerikan \u018fd\u0259biyyat\u0131&#8221;ndan k\u0259nara \u00e7\u0131xsaq g\u00f6r\u0259rik ki, uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan t\u0259k bu \u0259d\u0259biyyat b\u0259hs etmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, y\u0259hudi m\u0259n\u015f\u0259li Avstriya yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 \u015fairi Frans Verfelin (10 sentyabr, 1890- 26 avqust, 1945) 1933-c\u00fc ild\u0259 almanca yazd\u0131\u011f\u0131 3 hiss\u0259li, 817 s\u0259hif\u0259lik &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; (Franz Werfel, &#8220;Die Vierzig Tage des Musa Dagh&#8221;) tarixi, m\u00fcharib\u0259 roman\u0131 1915-ci il uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131ndan b\u0259hs edir. \u018fs\u0259ri Verfel 1932-ci ilin iyul ay\u0131nda yazma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 1933-c\u00fc ilin mart\u0131nda bitirmi\u015fdir. Yaz\u0131\u00e7\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1929\">1929<\/a>-cu ilin mart ay\u0131nda D\u0259m\u0259\u015fqd\u0259 qalanda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131n u\u015faqlar\u0131n\u0131n h\u0259yatlar\u0131ndan t\u0259sirl\u0259n\u0259r\u0259k s\u00f6z\u00fcged\u0259n roman\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alma\u011f\u0131 q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Adolf Hitlerin vaxt\u0131nda fa\u015fizm \u0259leyhin\u0259 yazan Frans Verfel arzuolunmaz yaz\u0131\u00e7\u0131 kimi tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onun &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131n\u0131n Almaniyada sat\u0131l\u0131\u015f\u0131na qada\u011fa qoyulmu\u015fdu. Lakin, buna baxmayaraq \u0259s\u0259r gizlin sat\u0131l\u0131rd\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1935\">1935<\/a>-ci ild\u0259 &#8220;Musa Da\u011f\u0131nda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131 d\u00fcnyada \u0259n \u00e7ox sat\u0131lan kitablar i\u00e7ind\u0259 idi. H\u0259tta, deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, bu \u0259s\u0259r Con F. Kennedinin \u0259n \u00e7ox sevdiyi romanlardan biri olub.<\/p>\n<p>M\u0259hz bu \u0259s\u0259r bir \u00e7ox oxucular\u0131 uydurma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil olunmas\u0131na inand\u0131ra bilmi\u015fdi. Bu \u0259s\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 erm\u0259nil\u0259r Verfeli milli q\u0259hr\u0259man ad\u0131 vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fs\u0259r m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazand\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 ona \u0259sas\u0259n Amerikada film \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 AB\u015e-\u0131n D\u00f6vl\u0259t Departamentin\u0259 \u00f6z naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k filmin \u00e7\u0259kilm\u0259m\u0259sin\u0259 nail ola bilmi\u015f. Lakin, bir ne\u00e7\u0259 on illikd\u0259n sonra 1982-ci ild\u0259 \u0259s\u0259r\u0259 erm\u0259ni rejissoru Sarki Mauradyan 145 d\u0259qiq\u0259lik film \u00e7\u0259ks\u0259 d\u0259 bu film m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazanm\u0131r v\u0259 tamamil\u0259 he\u00e7 bir g\u0259lir g\u0259tirm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Rembo&#8221; filminin g\u0259hr\u0259man\u0131, m\u0259\u015fhur Amerika aktyoru Silvester Stalloni &#8220;Musa Da\u011fda 40 g\u00fcn&#8221; roman\u0131 \u0259sas\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir film \u00e7\u0259km\u0259k niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu bildirirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>B\u0259zi t\u0259nqid\u00e7il\u0259rin bildirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259slind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Musa Da\u011fda 53 g\u00fcn ke\u00e7iribl\u0259r. Verfel \u00f6z\u00fc 53 g\u00fcn\u00fc 40 g\u00fcn kimi g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bunu is\u0259 t\u0259nqid\u00e7il\u0259r Bibliyadak\u0131 q\u0131rx g\u00fcn, q\u0131rx gec\u0259 axan qan; Musa pey\u011f\u0259mb\u0259rin Sinay da\u011f\u0131nda ke\u00e7irdiyi q\u0131rx g\u00fcn, q\u0131rx gec\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 I d\u00fcnya m\u00fch\u0259rib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olduqndan sonra Mundros m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fctt\u0259fiq qo\u015funlar\u0131 \u0130stambula daxil oldular. Bu andan etibar\u0259n sultan\u0131n hakimiyy\u0259ti formal xarakter da\u015f\u0131ma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131qlar\u0131 irq\u00e7i t\u0259bli\u011fata b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq h\u0259m d\u0259 m\u00fctt\u0259fiql\u0259r\u0259 problem yarada bil\u0259c\u0259k insanlar\u0131 \u0130stambuldan uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar &#8220;h\u0259rbi tribunal&#8221; qurmaq fikrin\u0259 q\u0259ldil\u0259r. Formal olaraq bu tribunal h\u0259rbi cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dmi\u015f insanlar\u0131n (ingilis h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri il\u0259 s\u0259rt r\u0259ftar v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si) c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>M\u00fctt\u0259fiq g\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ox sayda d\u00f6vl\u0259t m\u0259muru, h\u0259rb\u00e7i v\u0259 siyas\u0259t\u00e7i h\u0259bs olunaraq Maltaya g\u00f6nd\u0259rildi. Lakin bir m\u00fcdd\u0259t sonra Maltaya apar\u0131lan insanlar\u0131n &#8220;g\u00fcna\u011f\u0131n\u0131&#8221; s\u00fcbut ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctt\u0259fiql\u0259r onlar\u0131 azad etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldular.<\/p>\n<p>\u0130stambulda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n tribunal \u0259sas\u0259n d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131n\u0131n (kaymakamlar, valil\u0259r) v\u0259 jandarmeriya v\u0259 ordu zabitl\u0259rini istintaqa c\u0259lb edirdi. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00fcn arxivl\u0259ri \u0259ll\u0259rind\u0259 olmas\u0131na baxmayaraq, m\u00fctt\u0259fiql\u0259r g\u0259nct\u00fcrkl\u0259rin &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; t\u00f6r\u0259dm\u0259k ist\u0259dikl\u0259ri bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir s\u00fcbut \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu \u015f\u0259raitd\u0259 tribunal\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 &#8220;g\u0259nc t\u00fcrkl\u0259r&#8221;i \u00f6z siyasi opponenti g\u00f6r\u0259n b\u0259zi siyasi g\u00fcvv\u0259l\u0259r el\u0259c\u0259 d\u0259 erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131 g\u0259ldi onlar tribunal\u0131 &#8220;\u015fahidl\u0259rl\u0259&#8221; t\u0259min etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n dolay\u0131 bu tribunalda sultan v\u0259 onun yax\u0131n \u00e7evr\u0259si d\u0259 maraql\u0131 idi.<\/p>\n<p>M\u0259hk\u0259m\u0259 zaman\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin cinay\u0259t h\u00fcququ v\u0259 elementar h\u00fcquqi normalar kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131na, m\u00fctt\u0259himl\u0259rin xeyrin\u0259 ifad\u0259 ver\u0259n \u015fahidl\u0259rin m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 burax\u0131lmamas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259 bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r bar\u0259sind\u0259 \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc \u00e7\u0131xar\u0131r <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1920\">1920<\/a>\u00a0\u2013 ci ill\u0259rd\u0259 Aram Andonyan adl\u0131 erm\u0259ni tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/London\">Londonda<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Paris\">Parisd\u0259<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Boston\">Bostonda<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>) &#8220;Naim b\u0259yin xatir\u0259l\u0259ri erm\u0259nl\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 q\u0259tli haqda r\u0259smi t\u00fcrk s\u0259n\u0259dl\u0259ri&#8221; (The Memoirs of Naim Bey: Turkish Official Documents Relating to the Deportation and the Massacres of Armenians) adl\u0131 kitablar d\u0259rc etdirir. Bu kitablarda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C9%99l%C9%99t_pa%C5%9Fa\">T\u0259l\u0259t pa\u015faya<\/a>\u00a0aid oldu\u011fu iddia edil\u0259n v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi q\u0259tlini \u0259mr ed\u0259n 50 teleqram v\u0259 2 m\u0259ktub var. Andonyan\u0131n iddias\u0131na g\u00f6r\u0259 bu &#8220;materiallar\u0131&#8221; H\u0259l\u0259bi tutmu\u015f general Allenbinin ordusu a\u015fkar etmi\u015fdir. Bir s\u0131ra erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st tarix\u00e7il\u0259r bu materiallar\u0131n saxta olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 er\u0259mi soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 s\u00fcbut ed\u0259n faktlardan biri oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Maraql\u0131d\u0131r ki, ingilis ordusu \u0130stambulu i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra &#8220;g\u0259nc t\u00fcrkl\u0259rin&#8221; &#8220;h\u0259rbi cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dmi\u015f&#8221; n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin m\u0259hk\u0259m\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xarld\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u0130stambul h\u0259rbi tribunal\u0131&#8221; Andonyan\u0131n materiallar\u0131n\u0131 saxta saym\u0131\u015f v\u0259 bunu s\u00fcbut kimi q\u0259bul etm\u0259mi\u015fdir. Bir g\u0259d\u0259r sonra Berlind\u0259 T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Soqomon_Teyliryan\">Soqomon Teyleryan\u0131n<\/a>\u00a0m\u0259hk\u0259m\u0259si zaman\u0131 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n&#8221; s\u00fcb\u00fctu kimi t\u0259qdim olunmu\u015f &#8220;T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131n teleqramlar\u0131&#8221; yen\u0259 d\u0259 s\u00fcbut kimi g\u0259bul olunmur, s\u0259n\u0259dl\u0259rin ekspertizas\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259n Berlin kriminalistika b\u00fcrosunun ekspertl\u0259ri s\u0259n\u0259dl\u0259rin saxta oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lirl\u0259r. Baxmayaraq ki, Andonyan\u0131n materiallar\u0131 ciddi akademik \u00e7evr\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0259bul olunmur, erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri onlar\u0131n saxta olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131&#8221; s\u00fcb\u00fct ed\u0259n faktlardan biri oldu\u011funu iddia edirl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259li m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r hesab edirl\u0259r ki, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; q\u0259rarlar\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259sind\u0259 5 amil rol oynay\u0131r:<\/p>\n<ol>\n<li>h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259siri;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259t;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiy\u0259ni Avropa Birliyind\u0259 g\u00f6rm\u0259m\u0259k ist\u0259yi;<\/li>\n<li>\u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u00f6r\u0259tdiyi soyq\u0131r\u0131ma su\u00e7 orta\u011f\u0131 axtarmaq c\u0259hdi;<\/li>\n<li>din.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Uruqvay, Argentina, Rusiya, Kanada, Livan, Fransa, \u0130sve\u00e7r\u0259, \u0130taliya v\u0259 Venesuelan\u0131n q\u0259rarlar\u0131 birinci s\u0259b\u0259bl\u0259 \u2013 y\u0259ni bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259siriyl\u0259, Yunan\u0131stan v\u0259 Yunan Kiprinin q\u0259rarlar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259tl\u0259, Vatikan\u0131n q\u0259rar\u0131 din faktoruyla izah edilir. Fransa v\u0259 \u0130taliyan\u0131n q\u0259rarlar\u0131n\u0131n arxas\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin Avropa Birliyin\u0259 \u00fczv olmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq niyy\u0259tinin dayand\u0131\u011f\u0131 b\u0259llidir. Hollandiya, Bel\u00e7ika, Almaniya, \u0130sve\u00e7r\u0259 v\u0259 Pol\u015fan\u0131n q\u0259rarlar\u0131 da ox\u015far motivd\u0259n qaynaqlan\u0131r. Eyni zamanda Almaniya, Slovakiya v\u0259 Latviya tarix\u0259n q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r kimi \u00f6zl\u0259rin\u0259 ortaq axtar\u0131rlar. Y\u0259ni\u00a0<em>&#8220;soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259d\u0259n t\u0259k biz deyilik&#8230;&#8221;<\/em><\/p>\n<p>Fakt bundan ibar\u0259tdi ki, n\u0259 s\u0259b\u0259bd\u0259n olur-olsun, d\u00fcnyan\u0131n 20 \u00f6lk\u0259sinin qanunverici orqan\u0131 erm\u0259ni iddialar\u0131n\u0131 q\u0259bul edib. T\u0259kc\u0259 2000-2005-ci ill\u0259r aras\u0131nda 15 \u00f6lk\u0259nin parlamenti q\u0259rar \u00e7\u0131xar\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0Konqresinin N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ohayo\">Ohayo<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Jan_%C5%9Emidt\">Jan \u015emidt<\/a>\u00a0uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin q\u0259z\u0259bin\u0259 tu\u015f g\u0259lmi\u015fdir. J. Smidt bildirib ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci il hadis\u0259l\u0259rini soyq\u0131r\u0131m kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k do\u011fru deyil: &#8220;Konqresin \u00fczv\u00fc kimi he\u00e7 vaxt &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda layih\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259s verm\u0259mi\u015f\u0259m. H\u0259r zaman hesab etmi\u015f\u0259m ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259 Konqresin problemi deyil. Bu problemin bird\u0259f\u0259lik h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t m\u00fcst\u0259qil beyn\u0259lxalq komissiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 fikrini d\u0259st\u0259kl\u0259yir\u0259m&#8221;.<\/p>\n<p>J. \u015emidt xat\u0131rlad\u0131b ki, AB\u015e-\u0131n bir s\u0131ra n\u00fcfuzlu aliml\u0259ri d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1915\">1915<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f faci\u0259vi hadis\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; ifad\u0259sinin istifad\u0259sinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan edibl\u0259r. Bu aliml\u0259r aras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Prinston_Universiteti\">Prinston Universitetind<\/a>\u0259n m\u0259\u015fhur tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Levis\">Bernard Levis<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Norman_%C4%B0tzkovits\">Norman \u0130tzkovits<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kaliforniya\">Kaliforniya<\/a>\u00a0Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stenford_%C5%9Eav\">Stenford \u015eav<\/a>, Lusvill Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Justin_Makkarti&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Justin Makkarti<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=G%C3%BCnter_Levi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">G\u00fcnter Levi<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Brayan_Uilyams&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Brayan Uilyams<\/a>, Boston Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/David_Fromkin\">David Fromkin<\/a>, Brandis Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Aviqdor_Levi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Aviqdor Levi<\/a>, Tennessi Texniki Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Maykl_G%C3%BCnter&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Maykl G\u00fcnter<\/a>, Corc Va\u015finqton Universitetind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Roderik_Davidson\">Roderik Davidson<\/a>, &#8220;Hunter&#8221; Kollecind\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Pyer_Oberlinq&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Pyer Oberlinq<\/a>, Xarici Siyas\u0259t Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0130nstitutundan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Maykl_Radu\">Maykl Radu<\/a>\u00a0v\u0259 h\u0259rbi tarix\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Edvard_Erikson&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Edvard Erikson<\/a>\u00a0kimi elm adamlar\u0131 var.<\/p>\n<p>J. \u015emidt onun se\u00e7ki kampaniyas\u0131na d\u0259st\u0259k vermi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259sinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259ri d\u0259 \u015fikay\u0259tin\u0259 \u0259lav\u0259 ed\u0259r\u0259k D. Qriqoryan\u0131n se\u00e7ki qanunlar\u0131n\u0131 q\u0259sd\u0259n pozdu\u011funu bildirib v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ist\u0259yib. Art\u0131q qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rarlar\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 l\u0259\u011fv olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparmaq vaxt\u0131 \u00e7at\u0131b&#8221;<\/p>\n<p>Ukraynan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xarkov\">Xarkov<\/a>\u00a0vilay\u0259tinin \u0130zyum \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu ild\u0259 qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259bul etdiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\">2009<\/a>-cu il tarixli q\u0259rar\u0131 l\u0259\u011fv edib. Bu bar\u0259d\u0259 \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti sessiyas\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olunub. \u0130zyum meri \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 l\u0259\u011fv etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 Kr\u0131m\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 icmas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=R%C9%99him_H%C3%BCmb%C9%99tov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">R\u0259him H\u00fcmb\u0259tova<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 Konqresinin Kr\u0131m t\u0259\u015fkilat\u0131na m\u00fcvafiq m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rib.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=R%C9%99him_H%C3%BCmb%C9%99tov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">R\u0259him H\u00fcmb\u0259tov<\/a>\u00a0bildirib ki, qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli \u0259m\u0259k s\u0259rf ed\u0259r\u0259k nail olublar:\u00a0<em>&#8220;Bu q\u0259rar Ukrayna qanunvericiliyin\u0259 zidd idi v\u0259 yerli idar\u0259etm\u0259 orqan\u0131n\u0131n bel\u0259 bir q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259y\u0259 s\u0259lahiyy\u0259ti yoxdur. Biz h\u0259m\u00e7inin \u015e\u0259h\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi bu q\u0259rara h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130zyum prokurorlu\u011funa m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdik. Uzunm\u00fcdd\u0259tli m\u00fcbariz\u0259d\u0259n sonra qanunsuz v\u0259 \u0259dal\u0259tsiz q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 nail olduq. Art\u0131q qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rarlar\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 l\u0259\u011fv olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparmaq vaxt\u0131 \u00e7at\u0131b. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259saslar laz\u0131m oldu\u011fundan da kifay\u0259t q\u0259d\u0259rdir&#8221;<\/em>. Xat\u0131rladaq ki, bu, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar\u0131n l\u0259\u011fvin\u0259 dair ilk hald\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u018flif Hac\u0131yev<\/strong>&#8211; <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_iyun\">24 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_(%C5%9F%C9%99h%C9%99r)\">Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind<\/a>\u0259 do\u011fulmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1970\">1970<\/a>-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259bi bitir\u0259r\u0259k,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fck pe\u015f\u0259sin\u0259 yiy\u0259l\u0259nmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci ild\u0259 ordu s\u0131ralar\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259rbi xidm\u0259ti Minsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1973\">1973<\/a>-c\u00fc ild\u0259 ordudan t\u0259rxis olunaraq, Xank\u0259ndi Avton\u0259qliyyat M\u00fc\u0259ssis\u0259sind\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fc i\u015fl\u0259mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1974\">1974<\/a>&#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya\">Belorusiya<\/a>\u00a0D\u0130N-nin v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR DQMV-nin daxili i\u015fl\u0259r orqanlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1976\">1976<\/a>-c\u0131 ild\u0259 SSR\u0130 D\u0130N-nin Frunze ad\u0131na X\u00fcsusi Orta Milis M\u0259kt\u0259bin\u0259 daxil olmu\u015fdur. O,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1979\">1979<\/a>-cu ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bi bitirmi\u015f,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1981\">1981<\/a>-ci ild\u0259n t\u0259hsilini SSR\u0130 D\u0130N-nin Akademiyas\u0131nda davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>DQMV-d\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n uzun m\u00fcdd\u0259t f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n gizli mill\u0259t\u00e7i m\u0259rk\u0259zi if\u015fa etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri onu saxta ittihamlarla g\u00fcnahland\u0131raraq, 10 il h\u0259bs c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etmi\u015fdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ild\u0259 i\u015fin\u0259 yenid\u0259n bax\u0131lm\u0131\u015f, 10 il h\u0259bs c\u0259zas\u0131 6 il\u0259 endirilmi\u015fdi. Sonra o, b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015f, azadl\u0131\u011fa burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018f.Hac\u0131yev\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131ya<\/a>\u00a0qay\u0131d\u0131r v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u00fczr\u0259 T\u0259\u015fkilat Komit\u0259sind\u0259, Qaraba\u011fa Xalq Yard\u0131m\u0131 Komit\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sini yenid\u0259n davam etdirir. O,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ilin dekabr ay\u0131nda daxili i\u015fl\u0259r orqanlar\u0131na yenid\u0259n b\u0259rpa olunur v\u0259 Xocal\u0131 t\u0259yyar\u0259 liman\u0131 x\u0259tt daxili i\u015fl\u0259r b\u00f6lm\u0259sin\u0259 r\u0259is t\u0259yin edilir. Eyni zamanda o, Xocal\u0131 Aeroportunun komendant\u0131 olur. Yax\u015f\u0131 i\u015fin\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin dekabr ay\u0131nda ona mayor r\u00fctb\u0259si verilir.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f c\u0259ngav\u0259ri \u018flif Hac\u0131yevin \u0259zmkarl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Xocal\u0131 aeroportu erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259n tamamil\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Bu, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 idi. Bunun \u0259v\u0259zini \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n daha iyr\u0259nc niyy\u0259tl\u0259r\u0259 \u2013 \u00abXocal\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131\u00bbna ba\u015flad\u0131. Q\u0259dim Xocal\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131. Bunu \u00e7oxlar\u0131 kimi \u018f..Hac\u0131yev d\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. O, t\u0259dbir g\u00f6r\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r g\u00fcn, h\u0259r saat Bak\u0131n\u0131 narahat edirdi. Lakin Xocal\u0131n\u0131 itirm\u0259k qorxusu paytaxt\u0131 bir an da olsun narahat etmirdi. N\u0259hay\u0259t, h\u0259min faci\u0259 g\u00fcn\u00fc yetdi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fevral\">fevral<\/a>\u00a0ay\u0131n\u0131n 25-d\u0259 Xocal\u0131 camaat\u0131 k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259k haqda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n edil\u0259n x\u0259b\u0259rdarl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etm\u0259yib, yen\u0259 d\u0259 paytaxtdan k\u00f6m\u0259k g\u00f6zl\u0259di.<\/p>\n<p>\u018flif v\u0259 onun d\u0259st\u0259si s\u0259h\u0259r saat be\u015f\u0259 q\u0259d\u0259r az\u011f\u0131nla\u015fm\u0131\u015f rus h\u0259rbi\u00e7il\u0259ri v\u0259 erm\u0259ni yaraql\u0131lar\u0131 il\u0259 vuru\u015fdular. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r qeyri-b\u0259rab\u0259r q\u00fcvv\u0259l\u0259r aras\u0131nda gedirdi. O, bu qanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 misilsiz q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, bir d\u0259st\u0259 dinc \u0259halini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eelli\">\u015eelli<\/a>\u00a0k\u0259ndin\u0259 t\u0259r\u0259f t\u0259hl\u00fck\u0259siz yer\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131. \u018flif bir daha geriy\u0259 d\u00f6n\u0259r\u0259k, yenid\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 at\u0131ld\u0131. Avtomat\u0131n dara\u011f\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259rk\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00fcll\u0259si Qaraba\u011f c\u0259ngav\u0259rinin q\u0259lbin\u0259 sanc\u0131ld\u0131. V\u0259t\u0259nini, torpa\u011f\u0131n\u0131 can\u0131ndan \u0259ziz bil\u0259n \u018flif, Qaraba\u011f torpa\u011f\u0131nda \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_faci%C9%99si\">Xocal\u0131 faci\u0259si<\/a>\u00a0zaman\u0131 \u015f\u0259hid oldu..<\/p>\n<p><strong>Tofiq H\u00fcseynov &#8211; <\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/19_aprel\">19 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1954\">1954<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1961\">1961<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1971\">1971<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 burada m\u0259kt\u0259b\u0259 getmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1974\">1974<\/a>-c\u00fc ild\u0259 sovet ordu s\u0131ralar\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131m\u0131\u015f,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1976\">1976<\/a>-c\u0131 ild\u0259 ordudan t\u0259rxis olunmu\u015fdur.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ild\u0259 Xocal\u0131da yarad\u0131lm\u0131\u015f \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 taborunun yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan olmu\u015f, daha sonra komandir t\u0259yin edilmi\u015fdir. Onu Xocal\u0131da &#8220;Mixaylo&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r Naragux k\u0259ndind\u0259n Xocal\u0131n\u0131 tez-tez top at\u0259\u015fin\u0259 tuturdular Tofiq bu \u0259razini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirib erm\u0259nil\u0259rin qur\u011fular\u0131n\u0131 m\u0259hv edir. Daha sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mehdik%C9%99nd&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mehdik\u0259nd<\/a>\u00a0k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131n\u0131n artilleriyas\u0131 &#8220;Alazan&#8221; qur\u011fusu partlad\u0131lm\u0131\u015f, ferma darmada\u011f\u0131n edilmi\u015fdi. Tofiq burada on erm\u0259ni yaraql\u0131s\u0131n\u0131 \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. El o\u011flunun ad\u0131 c\u0259bh\u0259 boyu dola\u015fd\u0131. Bu \u0259m\u0259liyyatdan sonra ona mayor r\u00fctb\u0259si verilmi\u015fdir. Mixaylonun sonuncu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1\">Xocal\u0131da<\/a>\u00a026\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fevral\">fevral<\/a>\u00a0oldu, \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck soyq\u0131r\u0131mlar\u0131ndan olan bu hadis\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n zaman o, ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 dinc sakini t\u0259hl\u00fck\u0259siz yer\u0259 \u00e7\u0131xara bilmi\u015fdi. Son n\u0259f\u0259sin\u0259, sonuncu g\u00fcll\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r vuru\u015fan Tofiq onlarla erm\u0259ni quldurunu m\u0259hv etdi son anda sonuncu qumbaras\u0131n\u0131 sin\u0259sin\u0259 s\u0131xaraq \u00f6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda olan erm\u0259ni fa\u015fistl\u0259rini d\u0259 partlatd\u0131 o h\u0259min gec\u0259 do\u011fma yurdunda g\u00f6zl\u0259rini \u0259b\u0259di yumdu&#8230;<\/p>\n<p><strong>D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycan mill\u0259tinin<\/a>\u00a0birlik \u015f\u00fcar\u0131n\u0131n simvolik g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu bayram ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131larla<\/a>\u00a0\u0259laq\u0259l\u0259r qurmaq, onlar aras\u0131nda birlik v\u0259 h\u0259mr\u0259ylik yaratmaq i\u015find\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fcn\u00fcn qeyd edilm\u0259si b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n art\u0131q bir z\u0259rur\u0259t\u0259 v\u0259 m\u0259n\u0259vi ehtiyaca \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131, f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri v\u0259 \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 bu tendensiya \u00f6z\u00fcn\u00fc y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rir. Bu da ondan ir\u0259li g\u0259lir ki, Avropadak\u0131 Az\u0259rbaycan diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u00f6z q\u00fcvv\u0259l\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r etm\u0259kd\u0259 ard\u0131c\u0131ld\u0131rlar v\u0259 bu ayr\u0131-ayr\u0131 c\u0259miyy\u0259t \u00fczvl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn bir araya g\u0259lm\u0259k, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 qurumlar hal\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n sivil n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biri olan Avropada m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_dekabr\">31 dekabr<\/a>\u00a0&#8211; D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc bayram\u0131 d\u00fcnyan\u0131n 70-d\u0259n \u00e7ox \u00f6lk\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd olunur. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan diasporu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm bayrama \u00e7evrilib,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yeni_il\">Yeni il<\/a>\u00a0is\u0259 ikinci plana ke\u00e7ib. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fcn\u00fc h\u0259tta milliyy\u0259tc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 olmay\u0131b, lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0do\u011fulub b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f, Az\u0259rbaycan \u0259silli diaspor n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 qeyd edirl\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131lar minillikl\u0259r boyu \u00f6zl\u0259rinin do\u011fma torpa\u011f\u0131 olan tarixi\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0\u0259razisind\u0259 ya\u015fayaraq d\u00fcnya sivilizasiyas\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fl\u0259r.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCharib%C9%99\">M\u00fcharib\u0259l<\/a>\u0259r,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0nqilab\">inqilablar<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C9%99rbi_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99&amp;action=edit&amp;redlink=1\">h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l<\/a>\u0259r, d\u00fcnyada ged\u0259n m\u00fcxt\u0259lif ictimai-siyasi prosesl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan par\u00e7alanm\u0131\u015f, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bir qismi \u00f6z yurd-yuvalar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015f, deportasiyalara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, bir-birind\u0259n ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u0130\u015f tapmaq, t\u0259hsil almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 do\u011fma yurdu t\u0259rk ed\u0259r\u0259k ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0259rar tutub ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar da vard\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015flar. Haz\u0131rda onlar d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyada<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukraynada<\/a>, M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyinin dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, Baltikyan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropada<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika\">Amerikada<\/a>, \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 iri Az\u0259rbaycan icmalar\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>-nin son g\u00fcnl\u0259ri, Az\u0259rbaycan mill\u0259tinin,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz\">Araz<\/a>\u0131n h\u0259r iki sahilind\u0259 s\u0259rh\u0259d y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc, d\u0259mir tikanl\u0131 m\u0259ftill\u0259ri q\u0131rmas\u0131, \u00f6z\u00fcn\u00fc suya vurub \u00f6z do\u011fma qarda\u015f bac\u0131s\u0131na qovu\u015fmalar\u0131 iki totalitar d\u00f6vl\u0259tin ciddi t\u0259zyiql\u0259rin\u0259 baxmayaraq, o tayl\u0131 \u2013 bu tayl\u0131 mill\u0259tin h\u0259ft\u0259l\u0259rl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Araz\">Araz<\/a>q\u0131ra\u011f\u0131nda gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz birl\u0259\u015fm\u0259k \u015f\u00fcar\u0131,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u0131n bir mill\u0259t oldu\u011funu d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir daha canland\u0131rd\u0131. H\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc bu birl\u0259\u015fm\u0259k ist\u0259yinin simvolik ni\u015fan\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u0259sas\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>-cu il dekabr\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131vanda<\/a>\u00a0s\u0259rh\u0259dl\u0259rin (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0s\u0259rh\u0259dl\u0259ri) da\u011f\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 qoyuldu. \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d dir\u0259kl\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131. Bu vaxt\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0t\u00fcrk dilli xalqlar\u0131n Konfrans\u0131 ke\u00e7irilirdi. Konfrans da d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyinin qeyd olunmas\u0131na q\u0259rar verdi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/16_dekabr\">16 dekabr<\/a>\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_Muxtar_Respublikas%C4%B1\">Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131<\/a>\u00a0Ali M\u0259clisinin s\u0259dri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0d\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n birliyini yaratma\u011f\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq dekabr\u0131n 31-ni D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc elan etdi. Bel\u0259likl\u0259, b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ziz olan 31 dekabr D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259mr\u0259ylik G\u00fcn\u00fc bayram edilir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n sosial siyas\u0259ti v\u0259 iqtisadi inki\u015faf\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcasir Az\u0259rbaycan\u0131n bug\u00fcnk\u00fc sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n qoyulmu\u015fdur. Ulu \u00f6nd\u0259rimiz \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 sovet d\u00f6vl\u0259tinin iqtisadi potensial\u0131ndan Az\u0259rbaycanda iqtisadiyyat\u0131n v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bacar\u0131qla istifad\u0259 etmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n rifah\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si t\u0259min olunmu\u015f v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi ittifaq t\u0259rkibind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 respublika \u0259halisinin m\u0259\u015f\u011fullu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0259sas m\u0259qs\u0259d kimi qar\u015f\u0131ya qoymu\u015fdu.<br \/>\nXalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Heyd\u0259r \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 1969-1982-ci ill\u0259rd\u0259 respublikada 250-d\u0259n \u00e7ox zavod, fabrik v\u0259 dig\u0259r istehsal m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdir. 20 milyon kvadratmetr m\u0259nzil sah\u0259si, y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u0259kt\u0259b, klub, x\u0259st\u0259xana, istirah\u0259t evl\u0259ri tikilmi\u015fdir. Bak\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda yeni mikrorayonlar, Badamdar, \u018fhm\u0259dli, G\u00fcn\u0259\u015fli, H\u00f6vsan v\u0259 sair kimi yeni ya\u015fay\u0131\u015f massivl\u0259ri sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. 1983-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131-Qrozn\u0131 neft k\u0259m\u0259rinin, 1985-ci ild\u0259 D\u0259rin D\u0259niz \u00d6z\u00fcll\u0259ri Zavodunun, Bak\u0131da \u201cUlduz\u201d Elektrik Cihazqay\u0131rma, Sumqay\u0131tda M\u0259i\u015f\u0259t Kompressorlar\u0131 zavodlar\u0131n\u0131n, 1981-1984-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u015e\u0259mkir Su Elektrik Stansiyas\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r s\u0259naye obyektl\u0259rinin tikilib istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n Az\u0259rbaycanda \u0259halinin rifah\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fmas\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. S\u0259nayed\u0259 \u0259m\u0259k m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131 2,1 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015f, 581 adda yenitipli ma\u015f\u0131n, avadanl\u0131q v\u0259 cihaz n\u00fcmun\u0259l\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1056 adda m\u00fch\u00fcm s\u0259naye m\u0259hsulunun k\u00fctl\u0259vi istehsal\u0131na ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f, 310 avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f x\u0259tt, 1300 kompleks mexanikl\u0259\u015fdirilmi\u015f x\u0259tt v\u0259 avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259, istehsal sah\u0259si istismara verilmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan aqrar \u00f6lk\u0259d\u0259n aqrar-s\u0259naye \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>XX \u0259srin 70-80-ci ill\u0259ri xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixind\u0259 yaln\u0131z iqtisadiyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 d\u00f6vr\u00fc kimi deyil, h\u0259m d\u0259 elmin, t\u0259hsilin, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin misilsiz t\u0259r\u0259qqisi ill\u0259ri kimi ayr\u0131ca m\u0259rh\u0259l\u0259 t\u0259\u015fkil edir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k m\u00fcst\u0259qilliyimizin t\u0259m\u0259li qoyulmu\u015f, iqtisadi, sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni potensial formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi-m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131, s\u0259nayenin, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, elm, t\u0259hsil v\u0259 dig\u0259r prioritet sah\u0259l\u0259rin idar\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bacar\u0131ql\u0131 v\u0259 y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n vacibliyini m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259 kimi qar\u015f\u0131ya qoyaraq t\u0259hsilin inki\u015faf\u0131na x\u00fcsusi qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1969-1978-ci ill\u0259rd\u0259 orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin say\u0131 77 faiz artm\u0131\u015fd\u0131r. 1979-cu ild\u0259 SSR\u0130-nin 43 \u015f\u0259h\u0259rinin 152 ali m\u0259kt\u0259bind\u0259 3315 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259hsil al\u0131rd\u0131. Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259rbi kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na da x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda iki ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b \u2013 Ali \u00dcmumqo\u015fun Komandirl\u0259ri M\u0259kt\u0259bi v\u0259 Ali H\u0259rbi D\u0259niz\u00e7ilik M\u0259kt\u0259bi var idi. Lakin bu m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 c\u0259mi 5-6 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259hsil al\u0131rd\u0131. 1971-ci ild\u0259 ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev ilk h\u0259rbi internat m\u0259kt\u0259binin a\u00e7\u0131lmas\u0131na nail olmu\u015fdur. H\u0259min il C.Nax\u00e7\u0131vanski ad\u0131na H\u0259rbi M\u0259kt\u0259b yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 1976-1977-ci ill\u0259rd\u0259 800 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox g\u0259ncin SSR\u0130-nin ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. 1982-ci ild\u0259 art\u0131q h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259nl\u0259rin say\u0131 1000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox idi.\u00a0Milli m\u00fcst\u0259qillik m\u0259fkur\u0259sinin milli \u015f\u00fcur v\u0259 dil faktorlar\u0131ndan as\u0131l\u0131 oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alan \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259rind\u0259n dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ciddi diqq\u0259t yetirmi\u015fdir. Art\u0131q \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkologiya elminin m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan SSR-in 1978-ci il Konstitusiyas\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin Az\u0259rbaycan SSR-in d\u00f6vl\u0259t dili kimi t\u0259sbit edilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n uzaqg\u00f6r\u0259n v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc siyas\u0259tin n\u0259tic\u0259si idi.\u00a0Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni fitn\u0259karl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 \u0259zml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti 1967-ci il may\u0131n 7-d\u0259 2 min hektar Az\u0259rbaycan \u0259razisinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 1969-cu ild\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldiyi zaman bu m\u0259s\u0259l\u0259nin Az\u0259rbaycan\u0131n xeyrin\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. Erm\u0259nil\u0259rin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycandan t\u0259crid olunmas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 iddialar\u0131na son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1979-cu ild\u0259 A\u011fdam-Xank\u0259ndi d\u0259mir yolu x\u0259tti \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.<br \/>\nG\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259saslar\u0131n\u0131 qoymu\u015f, milli ruhun, milli m\u0259n\u0259viyyat\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259fkur\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. Bunun n\u0259tic\u0259si idi ki, Az\u0259rbaycan 1991-ci ild\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etmi\u015fdir. O d\u00f6vrd\u0259 hakimiyy\u0259td\u0259 olan adamlar\u0131n s\u0259ri\u015ft\u0259sizliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259k, \u00f6lk\u0259miz da\u011f\u0131lmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131.\u00a01993-c\u00fc ild\u0259 xalq\u0131n t\u0259kidli t\u0259l\u0259bi il\u0259 ulu \u00f6nd\u0259rin yenid\u0259n siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 tarix\u0259 Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc kimi daxil olmu\u015fdur. \u00dcmummilli liderimiz Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi \u0259b\u0259di varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycanda sosial-iqtisadi v\u0259 ictimai-siyasi sabitliyi t\u0259min etm\u0259kl\u0259, h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm ard\u0131c\u0131l t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi qoruma\u011f\u0131n n\u00fcmun\u0259sini yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n1994-c\u00fc ild\u0259 \u018fsrin m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131 g\u0259nc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131na inteqrasiyas\u0131nda, onun tranzit potensial\u0131n\u0131n artmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm add\u0131md\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259 \u015e\u0259rql\u0259 Q\u0259rb aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda Az\u0259rbaycan\u0131n regiondak\u0131 liderliyini t\u0259min etmi\u015fdir.<br \/>\n\u0130qtisadi, sosial v\u0259 siyasi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si qanunvericilik bazas\u0131 olmadan m\u00fcmk\u00fcn deyil. Odur ki, ulu \u00f6nd\u0259rimiz d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funa h\u00fcquqi bazan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131ndan ba\u015flad\u0131. 1995-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul olundu. Bu \u018fsas Qanunun ard\u0131nca q\u0259bul edil\u0259n qanunvericilik aktlar\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi h\u0259yat\u0131n\u0131n h\u00fcquqi \u0259sasda qurulmas\u0131, h\u00fcquqi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm add\u0131m oldu. \u0130nsan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin ali m\u0259qs\u0259di kimi \u00f6n plana \u00e7\u0131xd\u0131. 1998-ci ilin 22 fevral\u0131nda \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev \u201c\u0130nsan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman imzalam\u0131\u015f, h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan t\u0259dbirl\u0259rin proqram\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. 28 dekabr 2001-ci il tarixd\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 \u00fczr\u0259 M\u00fcv\u0259kkili (Ombudsman) haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya Qanunu q\u0259bul edilmi\u015fdir.\u00a0\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00f6lk\u0259miz\u0259 r\u0259hb\u0259rliyinin ikinci d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259 b\u0259rpa edilmi\u015f, yeni s\u0259naye obyektl\u0259ri i\u015f\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0Q\u0259rbl\u0259 \u015e\u0259rq aras\u0131nda olduqca \u0259lveri\u015fli geosiyasi v\u0259 strateji m\u00f6vqey\u0259 malik olan Az\u0259rbaycan q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun \u00fcz\u0259rind\u0259 \u2013 d\u00fcnya n\u0259qliyyat sisteminin k\u0259si\u015fm\u0259 n\u00f6qt\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fir v\u0259 bu olduqca m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Heyd\u0259r \u018fliyevin uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 ideyas\u0131, 1993-c\u00fc ilin may\u0131nda Traseka Proqram\u0131n\u0131n q\u0259bulu Az\u0259rbaycan\u0131n Avropa-Qafqaz-Asiya n\u0259qliyyat d\u0259hlizin\u0259 c\u0259lb edilm\u0259sind\u0259, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, onun iqtisadi potensial\u0131n\u0131n artmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. 1996-c\u0131 ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Ukrayna d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 Avrasiya d\u0259hlizinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda sazi\u015f imzalam\u0131\u015flar. 1998-ci ilin sentyabr\u0131nda Bak\u0131da \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 33 \u00f6lk\u0259nin, 13 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konfrans Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131na inteqrasiyas\u0131n\u0131 daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirmi\u015f, onun dinamik v\u0259 ah\u0259ngdar inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.<br \/>\nUlu \u00f6nd\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu siyas\u0259t \u00f6lk\u0259mizin iqtisadi inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015f, d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131nda Az\u0259rbaycan modelinin yaranmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. D\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rini iqtisadi b\u00f6hran b\u00fcr\u00fcd\u00fcy\u00fc, kreditl\u0259rin azald\u0131\u011f\u0131, sosial \u00f6d\u0259ni\u015fl\u0259rin m\u0259hdudla\u015fd\u0131\u011f\u0131 bir zamanda Az\u0259rbaycanda iqtisadi inki\u015faf tempi artmaqdad\u0131r. Dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259d\u0259ni y\u00fcks\u0259li\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. 2001-ci il avqustun 9-da Az\u0259rbaycan \u018flifbas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Dili G\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si, 2002-ci ild\u0259 \u015eirvan\u015fahlar Saray\u0131nda, M\u00f6min\u0259 xat\u0131n m\u0259qb\u0259r\u0259sind\u0259, Qaraba\u011flar t\u00fcrb\u0259sind\u0259 v\u0259 \u015e\u0259ki Xan Saray\u0131nda t\u0259mir-b\u0259rpa i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131, Q\u0131z qalas\u0131n\u0131n v\u0259 \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rin YUNESKO-nun \u201cD\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti irsi\u201d siyah\u0131s\u0131na daxil edilm\u0259si \u00f6lk\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131na \u0259v\u0259zsiz t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f siyasi v\u0259 iqtisadi baza Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf strategiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Art\u0131q Az\u0259rbaycan d\u00fcnyan\u0131n m\u00fch\u00fcm yanacaq-energetika regionlar\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evril\u0259r\u0259k \u00f6z inki\u015faf\u0131n\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur. <strong><em>V\u0259li BAX\u015e\u018fL\u0130YEVAMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t suverenliyinin b\u0259rpas\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda demokratik d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu v\u0259 s\u0259rb\u0259st bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan m\u00fcst\u0259qil milli iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 ictimai-siyasi v\u0259 sosial-iqtisadi sistemin transformasiyas\u0131 obyektiv z\u0259rur\u0259t\u0259 \u00e7evrildi. Bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n h\u00f6kum\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda: d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si; demokratik, h\u00fcquqi-d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t qurulmas\u0131; bazar iqtisadi sistemin\u0259 ke\u00e7id; \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u0259min edilm\u0259si; \u0259halinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin v\u0259 sosial-iqtisadi rifah\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s. bu kimi bir \u00e7ox ciddi v\u0259 taley\u00fckl\u00fc v\u0259zif\u0259l\u0259r qoyuldu. M\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 kimi \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00f6vcud iqtisadi inki\u015faf\u0131 iki \u0259sas m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ay\u0131rmaq olar. Birincisi, 1991-1995-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n iqtisadi xaos v\u0259 ya t\u0259n\u0259zz\u00fcl d\u00f6vr\u00fc. \u0130kincisi, 1996-c\u0131 ild\u0259n ba\u015flayaraq davam ed\u0259n makroiqtisadi sabitlik v\u0259 dinamik iqtisadi inki\u015faf d\u00f6vr\u00fc. Birinci d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f siyasi (1991-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259tin qeyri-sabitliyi), h\u0259rbi (Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259 \u0259razisinin 20%-i indiy\u0259d\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. Erm\u0259nistandan v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunan \u0259razil\u0259rind\u0259n qovulmu\u015f 1 milyondan \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00e7ad\u0131rlarda v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn yararl\u0131 olmayan yerl\u0259rd\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. Bu qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259m\u0259k qabiliyy\u0259tli olsalar da, faktiki olaraq onlar\u0131n \u00e7oxunun daimi i\u015f yeri yoxdur, t\u0259sad\u00fcfi qazanclar v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin verdiyi c\u00fczi m\u00fcavin\u0259tl\u0259r hesab\u0131na ya\u015fama\u011fa m\u0259cburdurlar) v\u0259 iqtisadi (bu d\u00f6vrd\u0259 ke\u00e7mi\u015f m\u00fctt\u0259fiq respublikalar aras\u0131nda onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcbadil\u0259 v\u0259 istehsal-kooperasiya \u0259laq\u0259l\u0259rinin bird\u0259n-bir\u0259 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 istehsal\u0131n s\u0259viyy\u0259si xeyli a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fc, m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini ya m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq, ya da dayand\u0131rmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar, i\u015f\u00e7il\u0259rin k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 i\u015fd\u0259n azad edilm\u0259si v\u0259 \u0259halinin g\u0259lirl\u0259rinin \u0259sas hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u0259m\u0259k haqq\u0131n\u0131n s\u0259viyy\u0259sinin real ifad\u0259d\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si ba\u015fland\u0131, inflyasiya prosesi s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. O d\u00f6vrd\u0259 sosial g\u0259rginliyi azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n real imkanlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan \u0259m\u0259k haqq\u0131n\u0131n v\u0259 sosial \u00f6d\u0259ni\u015fl\u0259rin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si c\u0259hdl\u0259ri v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259rin t\u0259tbiqi is\u0259 inflyasiya prosesinin daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 hiperinflyasiyaya \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu) probleml\u0259r v\u0259ziyy\u0259ti a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda iqtisadi islahatlara qiym\u0259tl\u0259rin v\u0259 xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259tin liberalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131ndan ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Liberalla\u015fd\u0131rma prosesi 1995-ci il\u0259 kimi \u00f6lk\u0259d\u0259 qiym\u0259tl\u0259rin k\u0259skin sur\u0259td\u0259 qalxmas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015faiy\u0259t olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1991-ci ild\u0259 istehlak mallar\u0131n\u0131n qiym\u0259ti 1990-c\u0131 il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 2,07 d\u0259f\u0259 artd\u0131\u011f\u0131 halda, n\u00f6vb\u0259ti ill\u0259rd\u0259 bu art\u0131m bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259nmi\u015fdir. 1992-ci ild\u0259 istehlak qiym\u0259tl\u0259ri 1991-ci il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 10,12 d\u0259f\u0259, 1993-c\u00fc ild\u0259 1992-ci il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 12,3 d\u0259f\u0259, 1994-c\u00fc ild\u0259 1993-c\u00fc il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 17,63 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r. Bud\u00f6vr \u0259rzind\u0259 h\u0259yatake\u00e7iril\u0259niqtisadiislahatlar\u0131nr\u0259smil\u0259\u015fdirilm\u0259sibax\u0131mdandig\u0259rbiristiqam\u0259tkimi 1993-c\u00fc ild\u0259 t\u0259sdiqedilmi\u015f &#8221;Az\u0259rbaycandaSahibkarl\u0131\u011f\u0131nInki\u015faf\u0131 (1993-1995)&#8221; adl\u0131 D\u00f6vl\u0259tProqram\u0131n\u0131 qeydetm\u0259kolar. 1993-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259 sahibkarl\u0131q sektoru istiqam\u0259tind\u0259 ciddi islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259m\u0259si v\u0259 sistemsiz epizodik t\u0259dbirl\u0259rin ard\u0131nca bel\u0259 bir proqram\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si v\u0259 onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmas\u0131 bu sah\u0259d\u0259 nisbi u\u011furlar\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259sin\u0259 imkan yaratd\u0131 (\u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n ki\u00e7ik v\u0259 orta sahibakarlar\u0131n say\u0131 \u00e7oxald\u0131, onlar\u0131n xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259ti geni\u015fl\u0259ndi v\u0259 s.). Birm\u0259nal\u0131 olaraq qeyd etm\u0259k olar ki, iqtisadi inki\u015faf\u0131n birinci m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f z\u0259if islahatlar v\u0259 kosmetik iqtisadi t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn iqtisadi indikatorlarda neqativ meyll\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1991-ci ild\u0259 \u00fcmumi daxili m\u0259hsul (\u00dcDM) 2,7 milyard manat olmu\u015f, 1991-1994-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda \u00dcDM h\u0259r il orta hesabla 16,5% azalm\u0131\u015fd\u0131.. Bunun n\u0259tic\u0259si olaraq \u0259halinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sinin \u00fcmumil\u0259\u015fdirici g\u00f6st\u0259ricisi olan \u0259halinin pul g\u0259lirl\u0259ri real ifad\u0259d\u0259 3,3 d\u0259f\u0259, adamba\u015f\u0131na pul g\u0259lirl\u0259ri orta hesabla 3.6 d\u0259f\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u0130stehsal sah\u0259l\u0259rinin s\u0131radan \u00e7\u0131xmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 i\u015fsizlik s\u0259viyy\u0259si xeyli y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 1991-1995-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 iqtisadi f\u0259al \u0259hali i\u00e7\u0259risind\u0259 m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin say\u0131nda azalma m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. 1991-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq 4 il \u0259rzind\u0259 \u0259halinin \u0259m\u0259k haqq\u0131 \u00fczr\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi real g\u0259lirl\u0259rin s\u0259viyy\u0259si 5.7 d\u0259f\u0259 azalm\u0131\u015fd\u0131r. Bu hal iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc xeyli s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirmi\u015f v\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 inflyasiya \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259sin\u0259 &#8211; hiper inflyasiya m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur (1994-c\u00fc ild\u0259 inflyasiya s\u0259viyy\u0259si 1763.5 faiz olmu\u015fdur). Bel\u0259 ki, istehsal\u0131n k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azalmas\u0131, siyasi qeyri-sabitlik, m\u00fcharib\u0259, bazar elementl\u0259rinin kort\u0259bii f\u0259aliyy\u0259ti kimi iqtisadi prosesl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259rcl\u0259rinin, \u0259m\u0259k haqq\u0131 s\u0259viyy\u0259sinin bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131, maddi v\u0259ziyyy\u0259ti a\u011f\u0131r olan sosial t\u0259b\u0259q\u0259y\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u0259mi\u015f pul-kredit, vergi-b\u00fcdc\u0259, maliyy\u0259-bank v\u0259 xarici ticar\u0259t siyas\u0259ti t\u0259dbirl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin real iqtisadi imkanlar\u0131 il\u0259 uzla\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan inflyasiyan\u0131 daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirirdi. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, iqtisadi t\u0259n\u0259zz\u00fcl d\u00f6vr\u00fc adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z 1991-1995-ci ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f sistemsiz iqtisadi islahatlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 neqativ hallara s\u0259b\u0259b oldu: (I) maliyy\u0259-bank sistemi iflic v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc; (II) b\u00fcdc\u0259 k\u0259sirinin \u00dcDM-\u0259 nisb\u0259ti 1994-c\u00fc ild\u0259 13 faiz\u0259 \u00e7atd\u0131; (III) b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 b\u00fcdc\u0259 k\u0259siri Milli Bank t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirildi ki, bu da pul k\u00fctl\u0259sinin h\u0259ddind\u0259n \u00e7ox artmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu; (IV) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 pul emissiyas\u0131 \u0259halinin pul g\u0259lirinin 40-45 faizini t\u0259\u015fkil etdi; (V) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 kredit h\u0259cminin \u00fcmumi daxili m\u0259hsula nisb\u0259ti 55-60 faiz t\u0259\u015fkil etdi; (VI) 1994-c\u00fc ild\u0259 Milli Bank\u0131n faiz d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259ri 250 faiz\u0259 \u00e7atd\u0131; (VII) 1992-ci ild\u0259 t\u0259dav\u00fcl\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015f milli valyuta &#8211; manat tezlikl\u0259 qiym\u0259td\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 1995-ci il\u0259d\u0259k onun m\u0259z\u0259nn\u0259si Rusiya rubluna nisb\u0259td\u0259 9 d\u0259f\u0259, AB\u015e dollar\u0131na nisb\u0259td\u0259 is\u0259 245 d\u0259f\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fc; (VIII) \u00f6lk\u0259d\u0259 inflyasiya \u00f6z\u00fcn\u00fcn pik s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131; (IX) 1992-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 xarici ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi 42 faiz azald\u0131; (X) 1994-c\u00fc il\u0259d\u0259k \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na bir manat da olsun bel\u0259 xarici s\u0259rmay\u0259 qoyulmad\u0131; (XI) bu d\u00f6vrd\u0259 \u0259halinin real pul g\u0259lirl\u0259ri k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azald\u0131 v\u0259 s. 1993-c\u00fc ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259rhum Prezidenti, \u00fcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyevin uzaqg\u00f6r\u0259n siyas\u0259ti v\u0259 g\u0259rgin f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259, a\u011f\u0131r ilkin \u015f\u0259rtl\u0259r\u0259 baxmayaraq, 1995- ci ild\u0259n ba\u015flayaraq \u00f6lk\u0259mizin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 v\u0259 d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 inteqrasiyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fn b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259t is\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, bu d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 apar\u0131lan m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu prosesind\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131n v\u0259 inki\u015faf\u0131n mahiyy\u0259t etibar\u0131 il\u0259 yeni bir modeli &#8211; Az\u0259rbaycan modeli yaranm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259qdir\u0259layiq hald\u0131r ki, iqtisadi inki\u015faf\u0131n ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda qeyd edil\u0259n modelin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sinin r\u0259smi bazas\u0131 kimi bir \u00e7ox irimiqyasl\u0131 siyas\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259ri (konsepsiya, strategiya v\u0259 proqramlar) q\u0259bul olunmu\u015f (&#8221;Az\u0259rbaycanda Ki\u00e7ik v\u0259 Orta Sahibkarl\u0131\u011fa D\u00f6vl\u0259t Yard\u0131m\u0131 Proqram\u0131 (1997-2000-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ki\u00e7ik v\u0259 orta sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ma\u015f\u0131nqay\u0131rma s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda aqrar b\u00f6lm\u0259nin inki\u015faf\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 (2002-2006-c\u0131 ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n demoqrafik inki\u015faf konsepsiyas\u0131&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda 2002-2005-ci ill\u0259rd\u0259 turizmin inki\u015faf\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 iqtisadi inki\u015faf \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Program\u0131 (2003-2005-ci ill\u0259r)&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t Program\u0131 (2004-2008-ci ill\u0259r)&#8221;) v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. Eyni zamanda, hal-haz\u0131rda &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259\u015f\u011fulluq strategiyas\u0131&#8221; (2006-2015-ci ill\u0259r), \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 regionlar\u0131n\u0131n 2009-2013-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d, \u201c2008-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d, \u201c2008-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda \u0259halinin \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 etibarl\u0131 t\u0259minat\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201d v\u0259 dig\u0259r vacib s\u0259n\u0259dl\u0259r u\u011furla icra olunur. Davaml\u0131 v\u0259 dinamik inki\u015faf m\u0259ntiqin\u0259 \u0259saslanan bu modelin strateji istiqam\u0259tl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir: 1) s\u0259rb\u0259st bazar m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcinki\u015faf qabiliyy\u0259tin\u0259 malik olan sosialy\u00f6n\u00fcml\u00fc b\u00fct\u00f6v iqtisadi sistemin &#8211; m\u00fcst\u0259qil milli iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131; 2) \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00f6vcud olan t\u0259bii-iqtisadi, texniki-istehsal v\u0259 elmi-texniki potensial\u0131n f\u0259al sur\u0259td\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131; 3) milli iqtisadiyyat\u0131n d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131. Bu model \u00fczr\u0259 iqtisadi siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259 taktikas\u0131n\u0131n f\u0259rql\u0259ndirici x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini &#8211; g\u00f6st\u0259ril\u0259n istiqam\u0259tl\u0259rin h\u0259r biri \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin paralel \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259ndirilmi\u015f proqramlar \u00fczr\u0259 apar\u0131lmas\u0131; qeyri-standart, lakin iqtisadi inki\u015faf\u0131n obyektiv qanunauy\u011funluqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alan, g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 hesablanan v\u0259 c\u0259sar\u0259tli q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bul olunmas\u0131; sosialy\u00f6n\u00fcml\u00fcl\u00fcy\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259si; milli mentalitetin n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmas\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi d\u00fcnya t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 arxalanmas\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Az\u0259rbaycan iqtisadi islahatlar v\u0259 inki\u015faf modelinin h\u0259yatqabiliyy\u0259tli v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li olmas\u0131n\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 s\u00fcbutu son ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 sosial-iqtisadi inki\u015faf sah\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f nailiyy\u0259tl\u0259rdir. Bel\u0259 ki, bu model \u00fczr\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyas\u0259t \u00e7ox tez bir zamanda \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda \u0259sasl\u0131 keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri ba\u015f verm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur: inflyasiya cilovlanm\u0131\u015f, Milli Bank t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00fcdc\u0259 k\u0259sirinin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si praktikas\u0131na son qoyulmu\u015f, b\u00fcdc\u0259 k\u0259siri \u00dcDM-in 1-2%-i s\u0259viyy\u0259sin\u0259 endirilmi\u015fdir. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q 1996-c\u0131 ild\u0259 d\u0259rin iqtisadi b\u00f6hran ke\u00e7ir\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 makroiqtisadi sabitliy\u0259 nail olunmu\u015f, n\u00f6vb\u0259ti-1997-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq is\u0259 dinamik iqtisadi inki\u015faf\u0131 t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1996-c\u0131 ild\u0259 \u00dcDM-in art\u0131m s\u00fcr\u0259ti 1,3%, 1997-ci ild\u0259 5,8%, 1998-2003-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 is\u0259 orta hesabla 10% t\u0259\u015fkil etmi\u015f, 2004-2011-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 real ifad\u0259d\u0259 3 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259n etibar\u0259n \u00f6lk\u0259d\u0259 apar\u0131lan ard\u0131c\u0131l v\u0259 sistemli iqtisadi islahatlar\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n birini d\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fclkiyy\u0259tinin \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 azad sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Art\u0131q torpaq v\u0259 aqrar islahatlar\u0131 institusional bax\u0131mdan faktiki olaraq ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. 1695,1 min hektardan \u00e7ox torpaq sah\u0259si \u0259v\u0259zsiz olaraq k\u0259ndlil\u0259r\u0259 paylanm\u0131\u015f, kolxoz v\u0259 sovxozlar\u0131n bazas\u0131nda fermer t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsulunun 99,8%-i \u00f6z\u0259l b\u00f6lm\u0259d\u0259 istehsal olunur. Bu proses \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u00fch\u00fcm sosial-siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259l\u0259rinin iqtisadi s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259 d\u0259 t\u0259kan vermi\u015fdir. Son ill\u0259rd\u0259 bir s\u0131ra \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131 (m\u0259s\u0259l\u0259n \u0259t v\u0259 s\u00fcd m\u0259hsullar\u0131, kartof-so\u011fan v\u0259 s.) idxal\u0131n\u0131n xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azalmas\u0131 buna bariz s\u00fcbutdur. Bu d\u00f6vrd\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u0259mlak\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirilm\u0259sinin birinci m\u0259rh\u0259l\u0259si art\u0131q ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015f v\u0259 II \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259 proqram\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu proqram \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 rabit\u0259, n\u0259qliyyat, kimya, ma\u015f\u0131nqay\u0131rma, yanacaq-energetika kompleksinin m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fm\u0259y\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00dcDM-d\u0259 \u00f6z\u0259l sektorun x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi artaraq 1994-c\u00fc ild\u0259ki 29%-d\u0259n 2011-ci ild\u0259 81%-i \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fcr. Son ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na investisiya qoyulu\u015fu da xeyli artm\u0131\u015fd\u0131r. 2003-2011-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 iqtisadiyyat\u0131n v\u0259 sosial sah\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131na qoyulan \u00fcmumi investisiyalar\u0131n h\u0259cmi 100 milyard AB\u015e dollar\u0131n\u0131 ke\u00e7mi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 1999-cu ilin sonunda Neft Fondunun yarad\u0131lmas\u0131 x\u00fcsusi qeyd edilm\u0259lidir. Vaxt\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f bu q\u0259rar iqtisadi inki\u015fafda yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flanmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyevin milli s\u0259rv\u0259tl\u0259rimizd\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259si v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n kompleks inki\u015faf\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f uzunm\u00fcdd\u0259tli iqtisadi strategiyas\u0131n\u0131n m\u0259hsulu kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259lidir. Bu davam\u0131 olaraq 2004-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f \u201cNeft v\u0259 qaz g\u0259lirl\u0259rinin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fczr\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli strategiya\u201d (2005-2025-ci ill\u0259r) m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. H\u0259m\u00e7inin son ill\u0259r Az\u0259rbaycanda yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131, sosial-iqtisadi rifah\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si, regional v\u0259 sah\u0259vi inki\u015faf\u0131n t\u0259min edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iqtisadi islahatlar\u0131n, t\u0259dbirl\u0259rin (bu islahat v\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin hans\u0131 siyasi s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si yuxar\u0131da qeyd edilmi\u015fdir) davaml\u0131 n\u0259tic\u0259si olaraq \u00f6lk\u0259d\u0259 \u0259halinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si ilb\u0259-il y\u00fcks\u0259lir, iqtisadiyyat\u0131n regional v\u0259 sah\u0259vi k\u0259simd\u0259 inki\u015faf\u0131 realla\u015f\u0131r. \u201cB\u00fcdc\u0259 sistemi haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qanununa uy\u011fun olaraq h\u0259r il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti v\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 il \u00fczr\u0259 iqtisadi-sosial inki\u015faf konsepsiyas\u0131 haz\u0131rlan\u0131r. 2011-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2012-ci v\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 il \u00fczr\u0259 iqtisadi-sosial inki\u015faf konsepsiyas\u0131\u201d yuxar\u0131da qeyd olunmu\u015f d\u00f6vl\u0259t proqramlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259n\u0259d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2012-2015-ci ill\u0259rd\u0259 iqtisadi v\u0259 sosial inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini v\u0259 proqnoz g\u00f6st\u0259ricil\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259kl\u0259 2012-ci v\u0259 sonrak\u0131 \u00fc\u00e7 il \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 icmal b\u00fcdc\u0259l\u0259rinin t\u0259rtibini \u0259sasland\u0131r\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00dcmummilli Lideri, Heyd\u0259r \u018fliyevin layiqli davam\u00e7\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n sosial-iqtisadi siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 iqtisadiyyat\u0131m\u0131z\u0131n bu g\u00fcnk\u00fc v\u0259ziyy\u0259ti, art\u0131q ke\u00e7id proqram\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 h\u0259m forma, h\u0259m d\u0259 m\u0259zmun etibaril\u0259 nail olundu\u011funu v\u0259 ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259rir ki, art\u0131q \u00f6lk\u0259mizin iqtisadi inki\u015faf\u0131 yeni keyfiyy\u0259t m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015fdur. Yeni m\u0259rh\u0259l\u0259nin \u0259sas h\u0259d\u0259fi, milli iqtisadiyyat\u0131n r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliliyinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259 v\u0259 d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li inteqrasiyas\u0131na nail olmaqla, uzunm\u00fcdd\u0259tli perspektiv\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 dinamik sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131n davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin imzalad\u0131\u011f\u0131 f\u0259rmanlarda, t\u0259sdiq etdiyi iqtisadi siyas\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 bu h\u0259d\u0259fin realla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yerin\u0259 yetirilm\u0259si z\u0259ruri olan v\u0259zif\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Bunlara \u00f6lk\u0259nin malik oldu\u011fu iqtisadi potensial\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 bu potensial\u0131n kompleks \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qeyri-neft sektorunun inki\u015faf etdirilm\u0259si (neftd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan g\u00fccl\u00fc Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131), h\u0259r bir regionun malik oldu\u011fu potensialdan tam v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n tarazla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00e7oxlu sayda yeni i\u015f yerl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131, sahibkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si, sosial xidm\u0259tl\u0259rin h\u0259cminin, keyfiyy\u0259tinin v\u0259 \u00fcnvanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131, yoxsullu\u011fun azald\u0131lmas\u0131 kimi v\u0259zif\u0259l\u0259ri aid etm\u0259k olar. <a href=\"http:\/\/www.azerbaijan.az\/\">http:\/\/www.azerbaijan.az<\/a><\/p>\n<p><strong>Horadizin i\u015f\u011faldan azad olunmas\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 h\u0259rbi n\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0\u0259m\u0259liyyat\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Dekabr\">dekabr<\/a>\u0131ndan ba\u015flam\u0131\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/6_yanvar\">6 yanvar<\/a>\u00a0tarixin\u0259 kimi davam etmi\u015fdir. H\u0259min vaxt\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Serj_Sarkisyan\">Sarkisyan<\/a>\u0131n \u0259mri il\u0259 dekabrda erm\u0259nil\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Beyl%C9%99qan\">Beyl\u0259qana<\/a>\u00a0h\u00fccum etdil\u0259r. H\u00fccumun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 k\u0259smi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Ordusu\">milli ordumuz<\/a>\u00a0\u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015f v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonun b\u00f6y\u00fck hiss\u0259ni azad etmi\u015fdir. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r F\u00fczuli v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u0131n \u015f\u0259h\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 davam edirdi, ordumuzun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xudaf%C9%99rin_k%C3%B6rp%C3%BCs%C3%BC\">Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fcn<\/a>\u0259 kimi ir\u0259lil\u0259dil\u0259r. Lakin \u0259m\u0259liyyat\u0131 tam m\u00fcv\u0259f\u0259qiyy\u0259tl\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6m\u0259yin\u0259 yeni b\u00f6lm\u0259l\u0259r g\u0259ldi. Arams\u0131z at\u0131\u015fmalar sonras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Ordusu\">Az\u0259rbaycan Milli Ordusu<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Horadiz\">Horadiz<\/a>\u00a0q\u0259s\u0259b\u0259sini v\u0259 F\u00fczulinin 20 arazboyu k\u0259ndini o c\u00fcml\u0259d\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cocuq_M%C9%99rcanl%C4%B1\">Cocuq M\u0259rcanl\u0131<\/a>\u00a0k\u0259ndini i\u015f\u011faldan azad ed\u0259 bildi. 21 min hektar \u0259razi d\u00fc\u015fm\u0259n tapda\u011f\u0131ndan xilas olundu. Bu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259fin itkil\u0259ri 1,5-2 d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ox oldu.<\/p>\n<p>Horadiz \u0259m\u0259liyyat\u0131 Az\u0259rbaycan Milli Ordusunun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc il q\u0131\u015f kampaniyas\u0131nda ke\u00e7irdiyi \u0259n u\u011furlu \u0259m\u0259liyyat olub.<\/p>\n<p>Horadiz \u0259m\u0259liyyat\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n 702-ci briqada\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/5_yanvar\">5 yanvar<\/a>\u00a0tarixind\u0259 bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 q\u0259nim\u0259t olaraq 3\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tank\">tank<\/a>, 1 \u0259d\u0259d &#8220;\u015eturm-S&#8221;, 6 \u0259d\u0259d top, 6 \u0259d\u0259d top qo\u015fqusu, 10-a yax\u0131n n\u0259qliyyat vasit\u0259si, \u00e7oxlu sayda silah v\u0259 sursat g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. D\u00fc\u015fm\u0259n a\u011f\u0131r itkil\u0259r ver\u0259r\u0259k c\u0259s\u0259dl\u0259rini d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda qoyaraq geri \u00e7\u0259kilib.<\/p>\n<p><strong>15 iyun &#8211; Milli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin oktyabr\u0131nda Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdi. Lakin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q niyy\u0259ti g\u00fcd\u0259n t\u0259cav\u00fcz\u00fc respublikada v\u0259ziyy\u0259ti g\u0259rginl\u0259\u015fdirirdi.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_Qurtulu%C5%9F_g%C3%BCn%C3%BC#sitat_qeyd-4\"><sup>[4]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>V\u0259t\u0259nin bu a\u011f\u0131r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin s\u0259dri olmu\u015f (1969-1982), daha sonra Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc, SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin birinci m\u00fcavini, 1991-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van_Muxtar_Respublikas%C4%B1_Ali_M%C9%99clisi\">Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131 Ali M\u0259clisinin<\/a>\u00a0s\u0259dri Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131td\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_Ali_Soveti\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin<\/a>\u00a0s\u0259dri se\u00e7ildi. Bel\u0259likl\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/15_iyun\">15 iyun<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n tarixin\u0259 Milli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc kimi daxil oldu. Erm\u0259nil\u0259rin elan olunmam\u0131\u015f h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalan Az\u0259rbaycan\u0131n daxilind\u0259 qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131, v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sin\u0259 z\u0259min yaranmas\u0131, ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 separat\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 par\u00e7alanma meyll\u0259rinin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131, Az\u0259rbayc\u0131n\u0131n bir d\u00f6vl\u0259t kimi varl\u0131\u011f\u0131na bird\u0259f\u0259lik son qoyulmas\u0131 plan\u0131n\u0131 tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 i\u015f\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ki illik m\u00fcst\u0259qillik tarixin\u0259 baxmayaraq, \u00f6lk\u0259 t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar dal\u011fas\u0131ndan h\u0259l\u0259 d\u0259 xilas ola bilm\u0259mi\u015fdi. 1993-c\u00fc il iyunun 4-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259d<\/a>\u0259 polkovnik\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sur%C9%99t_H%C3%BCseynov\">Sur\u0259t H\u00fcseynovun<\/a>\u00a0n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olan h\u0259rbi hiss\u0259nin hakimiyy\u0259t\u0259 ita\u0259tsizliyi is\u0259 \u00f6lk\u0259ni tamamil\u0259 xaosa s\u00fcr\u00fckl\u0259yirdi. Situasiyan\u0131 n\u0259zar\u0259t\u0259 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn hakimiyy\u0259tin atd\u0131\u011f\u0131 t\u0259l\u0259sik add\u0131mlar v\u0259ziyy\u0259ti d\u00fcz\u0259ltm\u0259di. \u018fksin\u0259, G\u0259nc\u0259y\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Qiyam\u00e7\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259nin r\u0259hb\u0259rliyi \u0259vv\u0259lc\u0259 Ba\u015f nazir v\u0259 Milli M\u0259clis s\u0259drinin, sonra is\u0259 prezidentin istefas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdi. V\u0259ziyy\u0259t n\u0259zar\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r, \u0259traf rayonlar\u0131n icra ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 zorla d\u0259yi\u015fdirilir, Sur\u0259t H\u00fcseynovun qiyam\u0131 m\u0259hdud G\u0259nc\u0259 civarlar\u0131ndan \u00e7\u0131xaraq, \u00fcz\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131ya<\/a>\u00a0do\u011fru geni\u015f miqyas al\u0131rd\u0131. \u00d6l\u0259nl\u0259r v\u0259 yaralananlar var idi. Bel\u0259 bi vaxtda d\u00f6vl\u0259ti m\u0259hv olmaqdan xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi Nax\u00e7\u0131van Ali M\u0259clisinin s\u0259dri Heyd\u0259r \u018fliyevi Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya qay\u0131dandan sonra Sur\u0259t H\u00fcseynovla dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clisin<\/a>iclas\u0131nda G\u0259nc\u0259 hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 aray\u0131\u015f verdi. Bel\u0259likl\u0259, iyunun 15-d\u0259 Milli M\u0259clisd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev istefa vermi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0sa_Q%C9%99mb%C9%99r\">\u0130sa Q\u0259mb\u0259rin<\/a>yerin\u0259 parlamentin s\u0259dri se\u00e7ildi.<\/p>\n<p>Sonralar mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri 15 iyun tarixinin t\u0259qvim\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi sal\u0131nmas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r v\u0259 Milli M\u0259clis bu t\u0259klifi b\u0259y\u0259ndi. O vaxtdan Heyd\u0259r \u018fliyevin yenid\u0259n hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 Milli Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir. Art\u0131q bir ne\u00e7\u0259 ildir ki, xalq bu g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyevin m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t etm\u0259kl\u0259 an\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm tarixi g\u00fcnl\u0259r (XX \u0259srin sonu-XXI \u0259srin \u0259vv\u0259l\u0259ri).<\/strong><\/p>\n<p>19 fevral 1988 \u2013 Bak\u0131da-Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk etiraz mitinqinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nFevral-dekabr 1988 \u2013 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan\u0131n (indiki Erm\u0259nistan\u0131n) az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan 185 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n 230 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n qovulmas\u0131, evl\u0259rinin v\u0259 \u0259mlak\u0131n\u0131n talan edilm\u0259si. Bununla da, Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n zorak\u0131 deportasiyas\u0131n\u0131n ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131.<br \/>\n17 noyabr \u2013 Bak\u0131da Azadl\u0131q meydan\u0131nda k\u00fctl\u0259vi etiraz mitinql\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si Az\u0259rbaycanda milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131. 17 noyabr haz\u0131rda Dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<br \/>\n12 yanvar 1989 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan SSR-in DQMV-d\u0259 x\u00fcsusi idar\u0259\u00e7ilik formas\u0131n\u0131n t\u0259tbiqi haqq\u0131nda&#8221; SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259si. A.Volskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 X\u00fcsusi \u0130dar\u0259 Komit\u0259sinin (X\u0130K) yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n16 iyun 1989 \u2013 Bak\u0131da yar\u0131mgizli \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259sinin t\u0259sis konfrans\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si. \u018fb\u00fclf\u0259z \u018fliyevin (El\u00e7ib\u0259y) AXC s\u0259dri se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n23 sentyabr 1989 \u2013 Respublika Ali Sovetinin sessiyas\u0131n\u0131n &#8220;Az\u0259rbaycan SSR-in suverenliyi haqq\u0131nda&#8221; Konstitusiya qanununu q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n28 noyabr 1989 \u2013 DQMV-d\u0259 X\u0130K l\u0259\u011fv edilm\u0259si. Az\u0259rbaycan SSR- in T\u0259\u015fkilat Komit\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131. 30 dekabr 1989 \u2013 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin tarixi ad\u0131n\u0131n b\u0259rpa olunmas\u0131.<br \/>\n31 dekabr 1989 \u2013 Araz \u00e7ay\u0131 boyunca 137 km-lik Sovet-\u0130ran s\u0259rh\u0259ddind\u0259 qur\u011fular\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131. H\u0259min g\u00fcn haz\u0131rda D\u00fcnya Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n h\u0259mr\u0259ylik g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilir.<br \/>\n20 yanvar 1990 \u2013 Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si v\u0259 Sovet qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u015f\u0259h\u0259r\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f qanl\u0131 divan tutmas\u0131.<br \/>\n19 may 1990 \u2013 Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin sessiyass\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti v\u0259zif\u0259sinin t\u0259sis edilm\u0259si.<br \/>\n21 may 1990 \u2013 Respublika prezidentinin 28 May\u0131 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin b\u0259rpas\u0131 g\u00fcn\u00fc elan etm\u0259k haqq\u0131nda f\u0259rman verm\u0259si.<br \/>\n28 iyul 1990 \u2013 Respublikada demokratik q\u00fcvv\u0259l\u0259rin forumunun ke\u00e7irilm\u0259si. \u2013 20-d\u0259n \u00e7ox ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131n i\u015ftirak etdiyi demokratik blokun yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n5 fevral 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin sessiyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259timizin ad\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131 haqqinda q\u0259rar q\u0259bul edilm\u0259si. 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli, ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\n30 avqust 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131nda&#8221;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda b\u0259yanat&#8221; q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n5 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n8 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycanda ilk prezident se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n14 sentyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n f\u00f6vq\u0259lad\u0259 XXXIII qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 partiyan\u0131n burax\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n9 oktyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin &#8220;Az\u0259rbaycan milli \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; qanun q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n18 oktyabr 1991 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda&#8221; Konstitusiya akt\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin b\u0259rpa edilm\u0259si.<br \/>\n9 noyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini ilk d\u0259f\u0259 r\u0259smi olaraq T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n20 noyabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda Qarak\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda vertolyotun vurulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259lak olmas\u0131.<br \/>\n26 noyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin 50 deputat\u0131ndan ibar\u0259t Milli \u015eura yaranmas\u0131.<br \/>\n26 noyabr 1991 \u2013 Respublika Ali Sovetinin DQMV-nin statusunu l\u0259\u011fv etm\u0259si.<br \/>\n9 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmas\u0131.<br \/>\n11 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini Rum\u0131niya t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n13 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin Pakistan t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131.<br \/>\n25 dekabr 1991-1992-1993-c\u00fc t\u0259dris ilind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n ali v\u0259 orta ixtisas m\u0259kt\u0259bl\u0259rin\u0259 q\u0259bul imtahanlar\u0131n\u0131n test \u00fcsulu il\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olunmas\u0131; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin Milli \u015euras\u0131n\u0131n h\u0259r il dekabr\u0131n 31-nin D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi g\u00fcn\u00fc elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259si; &#8220;Lat\u0131n qrafikal\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n29 dekabr 1991 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya akt\u0131na m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 referendum ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 Respublika \u0259halisinin m\u00fctl\u0259q \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131xmas\u0131.<br \/>\n25-26 fevral 1992- Erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Rusiyan\u0131n Xank\u0259ndind\u0259ki 366-c\u0131 polkunun yard\u0131m\u0131 il\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini i\u015f\u011fal etm\u0259si v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259tm\u0259si (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_Soyq%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1\">Xocal\u0131 Soyq\u0131r\u0131m\u0131<\/a>).<br \/>\n2 mart 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n BMT-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul olunmas\u0131.<br \/>\n6 mart 1992 \u2013 A.M\u00fct\u0259llibovun prezidentlikd\u0259n istefa verm\u0259si.<br \/>\n4 aprel 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan respublikas\u0131 il\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda protokol imzalanmas\u0131.<br \/>\n8 may 1992 \u2013 \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\nmay 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin Milli \u015furas\u0131n\u0131n Milli m\u0259clis\u0259 \u00e7evrilm\u0259si.<br \/>\n18-19 may 1992 \u2013 La\u00e7\u0131n rayonunun erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n6 iyun 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Ordusunun Goranboy v\u0259 A\u011fd\u0259r\u0259 istiqam\u0259tind\u0259 ilk u\u011furlu h\u00fccum \u0259m\u0259liyyat\u0131na ba\u015flamas\u0131.<br \/>\n7 iyun 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidenti se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si, \u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259yin prezident se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n25 iyun 1992 \u2013 Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n10 iyul 1992 -Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fcqavil\u0259sin\u0259 qo\u015fularaq Helsinki Yekun akt\u0131n\u0131 imzalamas\u0131, AT\u018fM-in \u00fczv\u00fc olmas\u0131.<br \/>\n15 avqust 1992 \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n milli valyutas\u0131n\u0131n d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 burax\u0131lmas\u0131. Oktyabr 1992 \u2013 AB\u015e konqresinin &#8220;Azadl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 Akt\u0131&#8221;na \u0259dal\u0259tsiz 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015f etm\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n AB\u015e-\u0131n maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131ndan m\u0259hrum edilm\u0259si.<br \/>\n16 oktyabr 1992 \u2013 Respublikan\u0131n 91 n\u0259f\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f ictimai-siyasi xadiminin H.\u018fliyev\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u0259kidl\u0259 \u00f6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259si.<br \/>\n3-4 aprel 1993 \u2013 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonunun Erm\u0259nistandan v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n30 aprel 1993 \u2013 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair 822 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilm\u0259si v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n pisl\u0259nilm\u0259si.<br \/>\nMay 1993 \u2013 Avropa Birliyinin Qafqaz v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyada n\u0259qliyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131na dair TRASEKA proqram\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259si. Bu texniki yard\u0131m proqram\u0131 Avropadan Q\u0259rb-\u015e\u0259rq oxu il\u0259 Qara d\u0259niz-C\u0259nubi Qafqaz-X\u0259z\u0259r d\u0259nizi M\u0259rk\u0259zi Asiya istiqam\u0259tind\u0259 n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin \u0130nki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. 3 C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 5 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259si onun i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<br \/>\n4 iyun 1993 \u2013 G\u0259nc\u0259d\u0259 S.H\u00fcseynovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259rbi m\u00fcxalif\u0259tin qiyam qald\u0131rmas\u0131.<br \/>\n15 iyun 1993 \u2013 H.\u018fliyevin Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131nAli Sovetinin s\u0259dri se\u00e7ilm\u0259si. Sonradan h\u0259min g\u00fcn\u00fcn &#8220;Qurtulu\u015f&#8221; g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilm\u0259si.<br \/>\n23 iyul 1993 \u2013 A\u011fdam rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n18 avqust 1993 \u2013 C\u0259bray\u0131l rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n21-23 avqust 1993 \u2013 C\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259 \u018f.H\u00fcmb\u0259tovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi qiyam\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131.<br \/>\n23 avqust 1993 \u2013 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin F\u00fczuli rayonunu i\u015f\u011fal etm\u0259si.<br \/>\n31 avqust 1993 \u2013 Qubadl\u0131 rayonunun i\u015f\u011fal edilm\u0259si.<br \/>\n24 sentyabr 1993 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n MDB-y\u0259 daxil olmas\u0131.<br \/>\n3 oktyabr 1993 \u2013 H.\u018fliyevin Respublika Prezidenti se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n30 oktyabr 1993 \u2013 Z\u0259ngilan rayonunun Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131.<br \/>\n20 sentyabr 1994 \u2013 Q\u0259rbin apar\u0131c\u0131 neft \u015firk\u0259tl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti (ADN\u015e) aras\u0131nda neft konfraktlar\u0131n\u0131n (&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;d\u0259 adlan\u0131r) imzalanmas\u0131.<br \/>\nOktyabr 1994 \u2013 D\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259 n\u00f6vb\u0259ti c\u0259hdin iflasa u\u011framas\u0131.<br \/>\nMart 1995 \u2013 D\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259 c\u0259hdin iflasa u\u011framas\u0131.<br \/>\n5 iyun 1995 \u2013 H.\u018fliyevin s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublkas\u0131 Konstitusiyas\u0131 layih\u0259sini haz\u0131rlayan komissiyan\u0131n ilk iclas\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n24 noyabr 1995 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisinin \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flamas\u0131.<br \/>\nFevral 1996 \u2013 M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan G\u0259ncl\u0259rinin I forumunun ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n22 aprel 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 Avropa birliyi aras\u0131nda t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda sazi\u015f imzalanmas\u0131.<br \/>\n3 iyun 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan v\u0259 Rusiya d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Kislovodsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 &#8220;Qafqazda mill\u0259tl\u0259raras\u0131 bar\u0131\u015f\u0131q, s\u00fclh, iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q u\u011frunda&#8221; b\u0259y\u0259nnam\u0259 verm\u0259si.<br \/>\n\u0130yul 1996 \u2013 Bak\u0131da yeni televiziya q\u00fcll\u0259sinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si.<br \/>\nAvqust 1996 \u2013 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; d\u0259niz qazma qur\u011fusunun istismara verilm\u0259si.<br \/>\nNoyabr 1996 \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n dahi \u015fairi M.F\u00fczulinin anadan olmas\u0131n\u0131n 500 illiyin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f yubiley t\u0259dbirl\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n2-3 dekabr 1996 \u2013 AT\u018fT-in Lissabonda ke\u00e7irilmi\u015f zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda t\u0259\u015fkilat\u0131n 53 \u00fczv\u00fc ad\u0131ndan b\u0259yan\u0259t q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n10 aprel 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti yan\u0131nda T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131.<br \/>\n20 aprel 1997 \u2013 &#8220;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131n\u0131n 1300 illiyinin qeyd olunmas\u0131 haqq\u0131nda prezident f\u0259rman\u0131n\u0131n verilm\u0259si.<br \/>\n16 may 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Avropada adi silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulmas\u0131.<br \/>\n19 iyun 1997 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan\">\u00d6zb\u0259kistanda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyada ilk s\u0259firliyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131.<br \/>\n25 oktyabr 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan neftinin \u015eimal mar\u015frutu-<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bak%C4%B1-Novorossiysk_neft_k%C9%99m%C9%99ri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bak\u0131-Novorossiysk neft k\u0259m\u0259ri<\/a>\u00a0il\u0259 n\u0259ql edilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmas\u0131.<br \/>\n12 noyabr 1997 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">ARDN\u015e<\/a>-l\u0259 xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;\u0259sas\u0131nda qaz\u0131lm\u0131\u015f ilk neft quyusunun istismara verilm\u0259si<br \/>\n18 dekabr 1997 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin &#8220;1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi s\u00fcr\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalanmas\u0131.<br \/>\n30 yanvar 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n prezidentinin Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 80 illiyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda s\u0259r\u0259ncam verm\u0259si.<br \/>\n10 fevral 1998 \u2013 Milli M\u0259clisin Az\u0259rbaycanda \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fcn\u00fcn l\u0259\u011fv edilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul etm\u0259si.<br \/>\n26 mart 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalamas\u0131. Bu f\u0259rmanla mart\u0131n 31-nin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc elan edilm\u0259si.<br \/>\n10 aprel 1998 \u2013 &#8220;Tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n28 aprel 1998 \u2013 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yeni Konstitusiyas\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n18 iyun 1998 \u2013 \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 dair d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131n\u0131n t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\n8 avqust 1998 \u2013 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda s\u00f6z, fikir v\u0259 m\u0259lumat azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidentinin f\u0259rman imzalamas\u0131. Nazirl\u0259r Kabineti yan\u0131nda m\u0259tbuatda v\u0259 dig\u0259r k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259 d\u00f6vl\u0259t sirl\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259n ba\u015f idar\u0259nin-&#8220;Qlavlit&#8221;in l\u0259\u011fv edilm\u0259si.<br \/>\n8 sentyabr 1998 \u2013 Bak\u0131da tarixi \u0130p\u0259k yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irilm\u0259si. &#8220;Avropa- Qafqaz-Asiya&#8221; d\u0259hlizinin \u0130nki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat haqq\u0131nda \u0259sas \u00e7oxt\u0259r\u0259fli sazi\u015f v\u0259 Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259sinin imzalanmas\u0131.<br \/>\n14-15 sentyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan qad\u0131nlar\u0131n\u0131n qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n25 sentyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin qurultay\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\n11 oktyabr 1998 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 prezidenti se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si, H.\u018fliyevin ikinci d\u0259f\u0259 prezident se\u00e7ilm\u0259si.<br \/>\n29 dekabr 1998 \u2013 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yeni Konstitusiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edilm\u0259si.<br \/>\nAprel 1999 \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bak%C4%B1-Supsa_neft_k%C9%99m%C9%99ri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bak\u0131-Supsa neft k\u0259m\u0259rinin<\/a>\u00a0i\u015f\u0259 sal\u0131nmas\u0131.<br \/>\n22 iyun 1999 \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Milli_arxiv_fondu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Milli arxiv fondu<\/a>\u00a0haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanununun q\u0259bul edilm\u0259si.<br \/>\n30 sentyabr 1999 \u2013 Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bin%C9%99_beyn%C9%99lxalq_hava_liman%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bin\u0259 beyn\u0259lxalq hava liman\u0131n<\/a>\u0131n yeni binas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131.<br \/>\n18 noyabr 1999 \u2013 Az\u0259rbaycan neftinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Ceyhan_%C9%99sas_ixrac_boru_k%C9%99m%C9%99ri\">Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259ri<\/a>\u00a0vasit\u0259sil\u0259 n\u0259ql edilm\u0259sin\u0259 dair Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikalari aras\u0131nda sazi\u015f imzalanmas\u0131.<br \/>\n12 dekabr 1999 \u2013 Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rinin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nAprel 2000 \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kitabi-D%C9%99d%C9%99_Qorqud\">Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<\/a>&#8221; dastan\u0131n\u0131n 1300 illik yubileyinin t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilm\u0259si.<br \/>\nMay 2000 \u2013 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisinin Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan neftinin n\u0259qlin\u0259 dair m\u00fcqavil\u0259ni ratifikasiya etm\u0259si.<br \/>\n5 noyabr 2000 \u2013 Respublika Milli M\u0259clisin\u0259 yeni se\u00e7kil\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259si.<br \/>\nNoyabr 2000 \u2013 Bak\u0131 v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sumqay%C4%B1t\">Sumqay\u0131t<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 g\u00fccl\u00fc z\u0259lz\u0259l\u0259nin ba\u015f verm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_yanvar\">25 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycanRespublikas\u0131n<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_%C5%9Euras%C4%B1\">Avropa \u015euras\u0131na<\/a>\u00a0tamh\u00fcquqlu \u00fczvq\u0259buledilm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/9_avqust\">9 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycanRespublikas\u0131n<\/a>\u0131nPrezidentiH.\u018fliyevinf\u0259rman\u0131 il\u0259 avqustun 1-nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_%C9%99lifbas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_dili\">Az\u0259rbaycandili<\/a>\u00a0g\u00fcn\u00fc elanedilm\u0259si.<\/p>\n<p>9-<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/10_noyabr\">10 noyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\">2001<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0D\u00fcnyaAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131nIQurultay\u0131n\u0131nke\u00e7irilm\u0259si.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/14_oktyabr\">14 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\">2009<\/a>\u00a0\u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bursa\">Bursada<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99_Milli_Futbol_Komandas%C4%B1\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Milli_Futbol_Komandas%C4%B1\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0millimat\u00e7\u0131 zaman\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0bayraqlar\u0131n\u0131nstadionaburax\u0131lmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C4%B0FA\">F\u0130FA<\/a>\u00a0ba\u015f katibiv\u0259 t\u0259\u015fkilatkomit\u0259sis\u0259drininimzas\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=T%C3%BCrkiy%C9%99_Futbol_Federasiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">T\u00fcrkiy\u0259 FutbolFederasiyas\u0131n<\/a>\u0131nba\u015f katibi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fhm%C9%99d_G%C3%BCv%C9%99n%C9%99r&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fhm\u0259dG\u00fcv\u0259n\u0259r<\/a>\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259nm\u0259ktubun\u00a0icras\u0131ndansonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0aras\u0131ndabayraqqalmaqal\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Rayonlar\u0131n i\u015f\u011fal tarixl\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0MV: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ill\u0259r, \u0259razisi 4388 km\u00b2. (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa\">\u015eu\u015fa<\/a>\u00a0rayonu-289 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xank%C9%99ndi\">Xank\u0259ndi<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri-8 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocal%C4%B1_rayonu\">\u018fsg\u0259ran<\/a>\u00a0rayonu-928 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonu-779 km\u00b2,<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonu-1705 km\u00b2,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Hadrut<\/a>\u00a0rayonu-679 km\u00b2); \u0259razisinin\u00a0<strong>4088<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 300\u00a0km\u00b2-i (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fd%C9%99r%C9%99_rayonu\">Mardakert<\/a>\u00a0rayonunun 108.5km\u00b2-i,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xocav%C9%99nd_rayonu\">Martuni<\/a>\u00a0rayonunun 191.5\u00a0km\u00b2-i) is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n\">La\u00e7\u0131n<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_may\">17 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il, \u0259razisi \u2013 1835 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99lb%C9%99c%C9%99r\">K\u0259lb\u0259c\u0259r<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2_aprel\">2 aprel<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1936 km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam\">A\u011fdam<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_iyul\">23 iyul<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1094 km\u00b2; \u0259razisinin\u00a0<strong>846.8<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 247.2 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l\">C\u0259bray\u0131l<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1049,8\u00a0km\u00b2;<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli\">F\u00fczuli<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/23_avqust\">23 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 1386 km\u00b2; \u0259razisinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0<strong>886<\/strong>\u00a0km\u00b2-i erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda, 500 km\u00b2-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259ti alt\u0131ndad\u0131r.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1\">Qubadl\u0131<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/31_avqust\">31 avqust<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 802\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan\">Z\u0259ngilan<\/a>\u00a0rayonu: i\u015f\u011fal tarixi \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_oktyabr\">29 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc il, \u0259razisi \u2013 707\u00a0km\u00b2; \u0259razisi tamam\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015fdur<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Az\u0259rbaycanDemokratikRespublikas\u0131, yaranmas\u0131, f\u0259aliyy\u0259tiv\u0259 s\u00fcqutu.<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika. T\u00fcrk v\u0259 islam d\u00fcnyas\u0131nda ilk demokratik, h\u00fcquqi v\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmun\u0259si olmu\u015fdur. ADR\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/27_may\">27 may<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tiflis\">Tiflis<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Milli_%C5%9Euras%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259yan edilmi\u015fdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0r%C9%99van\">\u0130r\u0259van<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 quberniya \u0259razil\u0259ri g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedildikd\u0259n sonra\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/28_may\">may\u0131n 28-d\u0259<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcst\u0259qilliyini elan ed\u0259n Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisi\u00a0<strong>99908,86 km\u00b2<\/strong>\u00a0t\u0259\u015fkil edirdi.\u00a0<strong>13983,1 km\u00b2<\/strong>\u00a0\u0259razi is\u0259 m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi kimi q\u0259bul olunaraq g\u0259l\u0259c\u0259k dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesind\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edil\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0259razisi\u00a0<strong>8913,17 km\u00b2<\/strong>\u00a0(\u0259razisi \u2013 Yeni-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n 3\/5-i, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n \u00bc-i, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n \u00bc-i daxil idi \u00a0; \u0259halisi\u00a0<strong>321 min<\/strong>\u00a0n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur ki, bunun da\u00a0<strong>230 mini<\/strong>erm\u0259ni ,\u00a0<strong>80 min<\/strong>\u00a0m\u00fcs\u0259lman ,\u00a0<strong>5 min<\/strong>\u00a0yezidi k\u00fcrd v\u0259\u00a0<strong>6 min<\/strong>\u00a0dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. Edil\u0259n g\u00fcz\u0259\u015ftd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nax%C3%A7%C4%B1van\">Nax\u00e7\u0131van<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ng%C9%99zur\">Z\u0259ng\u0259zur<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si iddias\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdil\u0259r. Lakin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan ba\u015fqa \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1920-ci il aprelin 28-d\u0259, Az\u0259rbaycan Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildikd\u0259n sonra bol\u015fevikl\u0259rin himay\u0259si il\u0259 yeni \u0259razil\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 nail oldular.<\/p>\n<p>30 may 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131 haqq\u0131nda d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 radioteleqramlar g\u00f6nd\u0259rilib. D\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici i\u015fl\u0259r nazirlikl\u0259ri Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil respublikan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda informasiya ald\u0131lar. Radioteleqramlar \u0130stanbula, Berlin\u0259, Vyanaya, Paris\u0259, Londona, Romaya, Va\u015finqtona, Sofiyaya, Buxarest\u0259, Tehrana, Madrid\u0259, Moskvaya, Stokholma, Tokioya v\u0259 dig\u0259r paytaxtlara g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri Stepan \u015eaumyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Bol\u015fevik Bak\u0131 Soveti v\u0259 Da\u015fnak silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259ti m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C9%99nc%C9%99\">G\u0259nc\u0259<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdir.<\/p>\n<p>4 iyun 1918 \u2013 Batumda apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n yekunu olaraq Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 Osmanl\u0131 aras\u0131nda &#8220;S\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda&#8221; m\u00fcqavil\u0259 imzalan\u0131b. M\u00fcqavil\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fd\u0259n Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri M.R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri M.Hac\u0131nski , Osmanl\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259dliyy\u0259 naziri X\u0259lil b\u0259y v\u0259 Qafqaz c\u0259bh\u0259sinin komandan\u0131 Vahib pa\u015fa imzalam\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259 il\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti birinci olaraq Osmanl\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131n\u0131b. M\u00fcqavil\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcb<\/p>\n<p>17 iyun 1918 \u2013 G\u0259nc\u0259d\u0259 ilk iclas\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259n Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmaq v\u0259 yeni parlament (M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi) \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lanad\u0259k b\u00fct\u00fcn hakimiyy\u0259ti (qanunvericilik v\u0259 icra) Nazirl\u0259r \u015euras\u0131na verm\u0259k bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edib. Bu Nuru pa\u015fan\u0131n t\u0259l\u0259bi idi. H\u0259min g\u00fcn F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 istefa verib v\u0259 onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 ikinci h\u00f6kum\u0259t qurulub<\/p>\n<p>24 iyun 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk bayra\u011f\u0131 q\u0259bul edilib. H\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 par\u00e7a \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u011f r\u0259ngli aypara v\u0259 s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259svir edilmi\u015f bayraq C\u00fcmhuriyy\u0259tin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti r\u0259mzi elan edilib. Az\u0259rbaycan\u0131n indiki \u00fc\u00e7r\u0259ngli (mavi, q\u0131rm\u0131z\u0131, ya\u015f\u0131l) bayra\u011f\u0131 is\u0259 d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzi olaraq 1918-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Noyabr\">noyabr<\/a>\u0131nda q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>26 iyun 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n ilk Milli Ordu hiss\u0259sinin \u2013 \u0259lahidd\u0259 diviziyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edib. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin tabeliyind\u0259 olan h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u00fcrk (Osmanl\u0131) ordu hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 (&#8220;Qafqaz \u0130slam Ordusu&#8221;) Nuru pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda &#8220;Bak\u0131 Kommunas\u0131&#8221;n\u0131n qo\u015funlar\u0131 il\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r apar\u0131rd\u0131. C\u00fcmhuriyy\u0259tin H\u0259rbi Nazirliyinin t\u0259\u015fkili bar\u0259d\u0259 q\u0259rar bir q\u0259d\u0259r sonra, avqustun 1-d\u0259 verildi. Nazirlik \u00f6z\u00fc is\u0259 1918-ci ilin dekabr\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Ke\u00e7mi\u015f \u00e7ar Rusiyas\u0131 ordusunun generallar\u0131ndan S\u0259m\u0259d b\u0259yMehmandarov h\u0259rbi nazir, \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski h\u0259rbi nazirin m\u00fcavini t\u0259yin edildil\u0259r.<\/p>\n<p>27 iyun 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t Qafqaz \u0130slam Ordusu G\u00f6y\u00e7ay yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 &#8220;Bak\u0131 Soveti&#8221;nin qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub edib. Bu z\u0259f\u0259rd\u0259n sonra Qafqaz \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri da\u015fnak-bol\u015fevik qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u00fccumlar\u0131n\u0131 dayand\u0131raraq \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131blar<\/p>\n<p>27 iyun 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti &#8220;D\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul edib. Az\u0259rbaycan (t\u00fcrk) dili C\u00fcmhuriyy\u0259t \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili elan olunub<\/p>\n<p>2 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyski \u00f6lk\u0259d\u0259 ilk polis b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 \u0259mr verib. Bununla Az\u0259rbaycan polis orqanlar\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulub.<\/p>\n<p>10 iyul 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri (Qafqaz \u0130slam Ordusu) K\u00fcrd\u0259mir yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 da\u015fnak-bol\u015fevik &#8220;Bak\u0131 Soveti&#8221;nin qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub edibl\u0259r. K\u00fcrd\u0259mir q\u0259s\u0259b\u0259si i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lardan azad olunub. Bu q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259n sonra Qafqaz \u0130slam Ordusunun da\u015fnak-bol\u015fevik q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rin\u0259 geni\u015f \u0259ks-h\u00fccumu ba\u015flan\u0131b. \u0130yulun 14-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131-t\u00fcrk qo\u015fun hiss\u0259l\u0259ri strateji \u0259h\u0259miyy\u0259tli K\u0259rar d\u0259mir yolu stansiyas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7iribl\u0259r<\/p>\n<p>15 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarad\u0131b. Komissiya 1918-ci ilin mart q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri dig\u0259r q\u0259tliamlar haqq\u0131nda \u00e7oxsayl\u0131 materiallar toplam\u0131\u015f, C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 31 mart &#8220;Soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc&#8221; elan edilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n sonra bu tarix gizl\u0259dildi<\/p>\n<p>20 iyul 1918 \u2013 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti v\u0259 t\u00fcrk (Osmanl\u0131) q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Nuru pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndak\u0131 birg\u0259 Qafqaz \u0130slam Ordusu da\u015fnak-bol\u015fevik &#8220;Bak\u0131 Kommunas\u0131&#8221; qo\u015funlar\u0131na daha bir z\u0259rb\u0259 endir\u0259r\u0259k \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini azad edibl\u0259r. Bu arada t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 c\u0259nubdan (indiki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Neft%C3%A7ala\">Neft\u00e7ala<\/a>\u00a0rayonu \u0259razisi) Bak\u0131 istiqam\u0259tin\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131<\/p>\n<p>6 sentyabr 1918 \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u0130stanbulda Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb.Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri M.R\u0259sulzad\u0259, &#8220;M\u00fcsavat&#8221; fraksiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc X.Xasm\u0259mm\u0259dov v\u0259 general S.S\u0259fik\u00fcrdskinin daxil oldu\u011fu hey\u0259t Osmanl\u0131n\u0131n yeni sultan\u0131 VI Mehmet Vahdettin t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilib. Bu, Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin r\u0259smi hey\u0259tinin ilk xarici s\u0259f\u0259ri idi. Osmanl\u0131 h\u0259rbi r\u0259hb\u0259rliyinin (\u018fnv\u0259r pa\u015fa) d\u0259 i\u015ftirak etdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 h\u0259rbi yard\u0131m v\u0259 Bak\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si \u0259sas m\u00f6vzu olub. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra Bak\u0131n\u0131n azad olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 h\u0259lledici h\u00fccum bar\u0259d\u0259 q\u0259rar verildi<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il sentyabr\u0131n 15-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra, Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n milli ordusunun v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nuru_Pa%C5%9Fa\">Nuru Pa\u015fan<\/a>\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 T\u00fcrk \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri Bak\u0131n\u0131 bol\u015fevik, erm\u0259ni-da\u015fnak v\u0259 ingilis h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n azad etm\u0131\u015fdir v\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>28 may 1919 \u2013 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda AB\u015e prezidenti Vudro Vilsonla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin tan\u0131nmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edib. Antit\u00fcrk v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st m\u00f6vqeyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n Vilson bu xahi\u015fi r\u0259dd edib<\/p>\n<p>16 iyun 1919 \u2013 Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda h\u0259rbi m\u00fctt\u0259fiqlik pakt\u0131 imzalan\u0131b. Raz\u0131la\u015fmaya \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan g\u00fcrc\u00fc t\u0259r\u0259f\u0259 neft verm\u0259kl\u0259 \u0259v\u0259zind\u0259 silah v\u0259 texnika alma\u011fa ba\u015flad\u0131. H\u0259rbi pakta g\u00f6r\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259r Rusiyan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 bir-birin\u0259 d\u0259st\u0259k verm\u0259li idil\u0259r. Lakin 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana h\u00fccumu zaman\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan bu \u00f6hd\u0259liy\u0259 deyil, \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcst\u0259qilliyinin tan\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 ruslarla separat dan\u0131\u015f\u0131qlara \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisi haqq\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 \u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sind\u0259 b\u0259hs edilmi\u015fdi. H\u0259min s\u0259n\u0259dd\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan tamh\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tdir, Lakin yenic\u0259 yaranm\u0131\u015f C\u0259nubi Qafqaz respublikalar\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259ri v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin konkretl\u0259\u015fdirilm\u0259si ciddi probleml\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259ni Milli \u015euralar\u0131 aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n n\u0259tic\u0259si Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il 29 may tarixli iclas\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edildi. S\u0259s \u00e7oxlu\u011fu il\u0259 \u0130r\u0259van Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na g\u00fcz\u0259\u015ft edildi v\u0259 onun paytaxt\u0131 kimi tan\u0131nd\u0131. H\u0259min q\u0259rar q\u0259bul olunark\u0259n h\u0259r iki respublikan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 konfederasiya \u015f\u0259klind\u0259 birl\u0259\u015f\u0259c\u0259yi, Erm\u0259nistan\u0131n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 olan \u0259sass\u0131z iddiadan \u0259l \u00e7\u0259k\u0259c\u0259yi v\u0259 ba\u015fqa m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Lakin tarix bu add\u0131m\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. Erm\u0259nil\u0259r h\u0259min g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, yeni-yeni \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda, Qarayaz\u0131da olan Az\u0259rbaycan h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rinin 24 saat m\u00fcdd\u0259tind\u0259 oradan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda ultimatum verdil\u0259r, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 yeni soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar v\u0259 bununla, h\u0259min \u0259razil\u0259ri zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanla G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda da s\u0259rh\u0259d m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri vard\u0131. G\u00fcrc\u00fcstan h\u00f6kum\u0259ti ke\u00e7mi\u015f Tiflis quberniyas\u0131na daxil edilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u2013 Bor\u00e7al\u0131, Qarayaz\u0131 v\u0259 S\u0131\u011fnax mahallar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycana qaytarmaqdan boyun qa\u00e7\u0131rd\u0131. G\u00fcrc\u00fc silahl\u0131 q\u00fcv\u0259l\u0259ri alman h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k, 1918-ci il iyunun \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Bor\u00e7al\u0131ya daxil oldular. Ay\u0131n 14-d\u0259 Az\u0259rbaycanm Xarici I\u015fl\u0259r Nazirliyi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 Bor\u00e7al\u0131ya v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259r\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015f g\u00fcrc\u00fc-alman h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin yeridirilm\u0259sine qar\u015f\u0131 nota verdi, s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259sinin siyasi yolla h\u0259ll olunmas\u0131n\u0131 t\u0259klif etdi. G\u00fcrc\u00fcstan h\u00f6kum\u0259ti buna raz\u0131l\u0131q verm\u0259di. C\u0259nubi Qafqaz respublikalar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri daha k\u0259skin \u015f\u0259kil alma\u011fa ba\u015flad\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259min problemin beyn\u0259lxalq Istanbul konfrans\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nd\u0131. 1918-ci ilin noyabr\u0131nda \u018flim\u0259rdan bey Top\u00e7uba\u015fovun Antanta d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0130stanbuldak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi x\u00fcsusi memorandumda Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilirdi. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 daha geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259-&#8216;Paris s\u00fclh konfrans\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan s\u00fclh n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdu. H\u0259min s\u0259n\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi: Bak\u0131 quberniyas\u0131 (Bak\u0131 dair\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Cavad q\u0259zas\u0131, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131, Quba q\u0259zas\u0131, L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131); Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131 (Yelizavetpol, y\u0259ni G\u0259nc\u0259 q\u0259zas\u0131, Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131, Nuxa q\u0259zas\u0131, \u018fr\u0259\u015f q\u0259zas\u0131, \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131, Qaryagin, y\u0259ni C\u0259bray\u0131l q\u0259zas\u0131, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131, Qazax q\u0259zas\u0131 (bu \u0259razinin \u00fc\u00e7d\u0259 birini t\u0259\u015fkil ed\u0259n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi kimi qal\u0131rd\u0131)); \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 (Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z q\u0259zas\u0131, S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131, habel\u0259 Yeni B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, E\u00e7mi\u0259dzin ve Aleksandropol q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si); Tiflis quberniyas\u0131 (Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131, Tiflis ve S\u0131\u011fnax q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si); Zaqatala mahal\u0131; Da\u011f\u0131stan vilay\u0259ti (K\u00fcr\u0259 ve Samur nahiy\u0259l\u0259rini \u0259hate eden \u0259razinin bir hiss\u0259si, habele D\u0259rb\u0259nd \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 onun \u0259traf\u0131 da daxil olmaqla, Qaytaq-Tabasaran q\u0259zas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si). Bundan ba\u015fqa, Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Tiflis quberniyas\u0131ndak\u0131 Axals\u0131x q\u0259zas\u0131n\u0131n Batum, x\u00fcsus\u0259n Qars \u0259yal\u0259tl\u0259rini d\u0259 \u00f6z \u0259razisin\u0259 daxil etm\u0259y\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t verirdi.<\/p>\n<p>Lakin \u0259razi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini dinc yolla h\u0259ll etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olan Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rini C\u0259nubi Qafqazdan \u00e7\u0131xaran kimi erm\u0259nil\u0259r daha da f\u0259alla\u015fd\u0131lar, \u0259razi iddias\u0131 il\u0259 1918-ci ilin sonunda G\u00fcrc\u00fcstanla apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131nda Lorini v\u0259 onun \u0259traflar\u0131n\u0131 z\u0259bt etdil\u0259r. Erm\u0259nistan Azerbaycan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131na olan iddialar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirdi. Nax\u00e7\u0131vanda bu siyas\u0259tin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1918-ci ilin noyabr\u0131nda Araz T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 bu C\u00fcmhuriyy\u0259t sonra C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 birl\u0259\u015fdirildi. C\u0259nubi Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi m\u00fcbahis\u0259l\u0259rini m\u00fczakir\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, n\u0259hay\u0259t, 1919-cu il aprelin 25-d\u0259 Tiflisd\u0259 konfrans \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131. Lakin konkret n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259n Tiflis konfrans\u0131 da iyunda i\u015fini dayand\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b beyn\u0259lxalq v\u0259 daxili v\u0259ziyy\u0259t\u0259 baxmayaraq, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0259razi v\u0259 s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t verirdi. C\u00fcmhuriyy\u0259t H\u00f6kum\u0259ti C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 b\u00fct\u00fcn tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u00f6z n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda saxlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. 1920-ci ilin \u00fcnvan \u2013 t\u0259qvimind\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin t\u0259qdim etdiyi x\u0259rit\u0259 v\u0259 m\u0259lumatlar \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisini \u0259ks etdir\u0259n c\u0259dv\u0259l n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, C\u00fcmhuriyy\u0259tin \u0259razisi 113,9 min kv. km-\u0259 b\u0259rab\u0259r idi (o c\u00fcml\u0259d\u0259n, m\u00fcbahis\u0259siz \u0259razi 97,3 min kv. km; m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi 16,6 min kv. km).Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 q\u0131sa d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u0259razisini v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rini qorumaq sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm i\u015fl\u0259r g\u00f6rd\u00fc. Lakin Aprel i\u015f\u011fal\u0131 (1920) v\u0259 Azerbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin devrilm\u0259sind\u0259n sonra Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n yeritdiyi ayr\u0131se\u00e7kilik siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri daha da azald\u0131ld\u0131. Yeni yarad\u0131lan Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri 86,6 min kv. km m\u00fc\u0259yy\u0259n edildi. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0259razisinin 27,2 min kv. km-i Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259n al\u0131nd\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si. M\u00fcqavil\u0259d\u0259 t\u0259msil olunan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r. Siyasi, iqtisadi n\u0259tic\u0259l\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131n 20-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0&#8220;X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Az\u0259rbaycan sektorunda &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rinlikd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n hiss\u0259sinin birg\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si v\u0259 hasil olunan neftin pay \u015f\u0259klind\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si&#8221; haqq\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n 11 \u0259n iri neft \u015firk\u0259ti il\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259. Xalq\u0131n irad\u0259si, \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 v\u0259 t\u0259kidi il\u0259 1993-c\u00fc ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi h\u0259yat\u0131nda taley\u00fckl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 qoydu. Az\u0259rbaycan\u0131 lab\u00fcd f\u0259lak\u0259td\u0259n xilas ed\u0259n dahi r\u0259hb\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6lk\u0259nin iqtisadi y\u00fcks\u0259li\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>El\u0259 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n ARDN\u015e-in birinci vitse-prezidenti, mill\u0259t v\u0259kili \u0130lham \u018fliyev dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesin\u0259 c\u0259lb edildi, yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n v\u0259 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259n f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndan oldu. Onun b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 etdiyi bel\u0259 bir m\u00f6hk\u0259m ideya durur: &#8220;Bizim m\u0259qs\u0259dimiz t\u0259kc\u0259 neft hasil etm\u0259k, onu n\u0259ql etm\u0259k, bundan v\u0259sait \u0259ld\u0259 etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t deyildir. Bizim m\u0259qs\u0259dimiz neftd\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00fct\u00fcn m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri h\u0259m siyasi, h\u0259m iqtisadi, h\u0259m d\u0259 ba\u015fqa m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k m\u0259nafeyin\u0259, rifah\u0131na y\u00f6n\u0259ltm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n 1994-c\u00fc ilin yaz\u0131nda v\u0259 yay\u0131ndak\u0131 \u0130stanbul v\u0259 Hyustondak\u0131 son m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 a\u011f\u0131r ke\u00e7di. B\u0259z\u0259n b\u00f6hran anlar\u0131 da olur, m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259rin q\u0259buledilm\u0259zliyi ucbat\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131qlar dayand\u0131r\u0131lma m\u0259qam\u0131na \u00e7at\u0131rd\u0131. H\u0259min an\u0131 \u0130lham \u018fliyev bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r: &#8220;Biz xarici \u015firk\u0259tl\u0259r\u0259 deyirdik: siz ayr\u0131-ayr\u0131 \u015firk\u0259tl\u0259rin maraqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 edirsiniz. Biz is\u0259 \u00f6lk\u0259nin v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n maraqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 edirik. \u018fg\u0259r siz s\u0259hv\u0259 yol vers\u0259niz, bu, sizin \u015firk\u0259tin yaln\u0131z bir layih\u0259sind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapacaq, \u0259g\u0259r biz s\u0259hv ets\u0259k, bu s\u0259hv b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259nafeyin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259c\u0259kdir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, biz he\u00e7 c\u00fcr he\u00e7 bir s\u0259hv\u0259 yol ver\u0259 bilm\u0259rik&#8221;. B\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, m\u00fcqavil\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n milli m\u0259nafeyin\u0259 uy\u011fun haz\u0131rland\u0131.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc il sentyabr\u0131n 20-d\u0259 Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=G%C3%BCl%C3%BCstan_saray%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r\">X\u0259z\u0259rin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0sektorundak\u0131 &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rin su qatlar\u0131ndak\u0131 neftin birg\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si haqq\u0131nda &#8220;m\u0259hsulun pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc&#8221; tipli m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259 \u00f6z tarixi, siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; adlanm\u0131\u015f, t\u0259xmin\u0259n 400 s\u0259hif\u0259 h\u0259cmind\u0259 v\u0259 4 dild\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131\u0131r. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 8 \u00f6lk\u0259sinin (Az\u0259rbaycan, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, Rusiya, T\u00fcrkiy\u0259, Norve\u00e7, Yaponiya v\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131) 13 \u0259n m\u0259\u015fhur neft \u015firk\u0259ti (Amoko, BP, MakDermott, Yunokal, ARDN\u015e, LUKoyl, Statoyl, Ekson, T\u00fcrkiy\u0259 Petrollar\u0131, Penzoyl, \u0130to\u00e7u, Remko, Delta) i\u015ftirak etmi\u015fdir. Bununla da &#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221; v\u0259 doktrinas\u0131 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edildi v\u0259 12 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi. \u0130lk d\u0259f\u0259 hesablanm\u0131\u015f \u00e7\u0131xar\u0131labil\u0259n neft ehtiyat\u0131 511 milyon ton olmu\u015f, sonralar qiym\u0259tl\u0259ndirici quyular\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu ehtiyat 730 milyon tona \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 t\u0259l\u0259b olunan s\u0259rmay\u0259 x\u0259rcl\u0259ri 11,5 milyard AB\u015e dollar\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir; \u00fcmumi t\u0259miz g\u0259lird\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na 80%, s\u0259rmay\u0259\u00e7il\u0259rin pay\u0131na 20% d\u00fc\u015f\u00fcr. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259liyyat \u015firk\u0259ti yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 t\u0259sdiq olunmu\u015f vahid proqram \u00fczr\u0259 ARDN\u015e il\u0259 birg\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015fland\u0131. Bu sazi\u015f sonradan d\u00fcnyan\u0131n 19 \u00f6lk\u0259sinin 41 neft \u015firk\u0259ti il\u0259 30-d\u0259k sazi\u015fin imzalanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yol a\u00e7d\u0131. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; h\u0259m karbohidrogen ehtiyatlar\u0131n\u0131n miqdar\u0131na, h\u0259m d\u0259 qoyulan s\u0259rmay\u0259l\u0259rin h\u0259cmin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada ba\u011flanan \u0259n iri sazi\u015fl\u0259r siyah\u0131s\u0131na daxil olmu\u015fdur. \u0130mzalanm\u0131\u015f neft sazi\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f 64 milyard AB\u015e dollar\u0131 qoyulu\u015funun 57,6 milyard\u0131 d\u0259niz yataqlar\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 v\u0259 perspektivli strukturlarda axtar\u0131\u015f-k\u0259\u015ffiyyat i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanan vaxtdan Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f yarand\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015fland\u0131. Birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 1995-ci ild\u0259 ilkin neft hasilat\u0131 layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00c7\u0131raq-1 \u00f6z\u00fcl\u00fc q\u0259rb standartlar\u0131na uy\u011fun olaraq b\u0259rpa olundu v\u0259 b\u00f6y\u00fck maillikli quyular\u0131n qaz\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 bu \u00f6z\u00fcl\u00fcn \u00fcst modulu moderniz\u0259 edil\u0259r\u0259k yeni qazma avadanl\u0131qlar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz olundu. Yeni qazma qur\u011fusu laylara horizontal quyular\u0131n qaz\u0131lmas\u0131na imkan verdi. Maksimal maillikl\u0259 qaz\u0131lm\u0131\u015f A-18 (inhiraf\u0131-5500 m), A-19 (inhiraf\u0131-6300m-d\u0259n art\u0131q) v\u0259 s. istismar quyular\u0131 b\u00f6y\u00fck neft hasilat\u0131 il\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. 1997-ci ild\u0259 \u00c7\u0131raq yata\u011f\u0131ndan neft hasilat\u0131na ba\u015fland\u0131. 1999-cu ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n &#8220;m\u0259nf\u0259\u0259t nefti&#8221; il\u0259 doldurulmu\u015f ilk tanker d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Bu neftin sat\u0131\u015f\u0131ndan \u0259ld\u0259 edil\u0259n valyuta sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft Fonduna daxil olur v\u0259 xalqa fayda verir. \u015eimal istiqam\u0259tind\u0259ki uzunlu\u011fu 231 km, diametri 720 mm olan Bak\u0131-Novorossiysk neft k\u0259m\u0259rinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259si b\u0259rpa v\u0259 in\u015fa edilmi\u015fdir v\u0259 ilk d\u0259f\u0259 25 oktyabr 1997-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan nefti Novorossiysk liman\u0131na (Rusiya Federasiyas\u0131na) n\u0259ql olunmu\u015fdur. K\u0259m\u0259r istifad\u0259y\u0259 veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k bu mar\u015frutla 11 milyon 34 min ton neft n\u0259ql edilib.<\/p>\n<p>Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 uzunlu\u011fu 837 km, diametri 530 mm Bak\u0131-Supsa boru k\u0259m\u0259ri in\u015fa edil\u0259r\u0259k, 17 aprel 1999-cu ild\u0259 i\u015f\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130stifad\u0259y\u0259 veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k Bak\u0131-Supsa k\u0259m\u0259ri il\u0259 45 milyon 542 min ton neft n\u0259ql edilib. 1997-ci ild\u0259 respublikada neft hasilat\u0131 9 milyon ton idis\u0259, 2007-ci ild\u0259 bu r\u0259q\u0259m 40 milyon tonu ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p>X\u0259z\u0259rin b\u00f6y\u00fck d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n sah\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259rin k\u0259\u015ffiyyat quyular\u0131n\u0131n qaz\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; (ke\u00e7mi\u015f &#8220;Kaspmorneft&#8221;) yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fusu t\u0259mir v\u0259 moderniz\u0259 edilmi\u015fdir v\u0259 50-475 m d\u0259niz d\u0259rinliyind\u0259 7620 m d\u0259rinliyin\u0259 q\u0259d\u0259r quyu qazmaq imkan\u0131na malikdir. Dig\u0259r qur\u011fu &#8220;\u0130stiqlal&#8221; (ke\u00e7mi\u015f &#8220;\u015eelf-5&#8221;) yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fusu t\u0259mir v\u0259 moderniz\u0259 edil\u0259r\u0259k, 50-700 m d\u0259niz d\u0259rinliyind\u0259 7620 m d\u0259rinliy\u0259 q\u0259d\u0259r quyu qazmaq m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur. Moderniz\u0259 olunmu\u015f qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 &#8220;Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131nda birg\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 6 k\u0259\u015ffiyyat quyusu qaz\u0131ld\u0131, bunlar\u0131n s\u0259h\u0259sind\u0259 sonradan neft ehtiyatlar\u0131 30%-d\u0259n \u00e7ox art\u0131r\u0131ld\u0131. Bu qur\u011fular 1996-c\u0131 ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f &#8220;Kaspian Drillinq Kompani&#8221; m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259ssis\u0259nin t\u0259rkibind\u0259 &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; v\u0259 &#8220;Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131nda \u00f6z i\u015fl\u0259rini u\u011furla davam etdirirl\u0259r. Xarici \u015firk\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn tikilmi\u015f, Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na &#8220;Lider&#8221; qur\u011fusunun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 d\u0259 texnika-texnoloqiya sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1999-cu ilin noyabr\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin \u0130stanbul \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f AT\u018fT-in Sammitind\u0259 AB\u015e, T\u00fcrkiy\u0259, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan prezidentl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan (BTC) &#8220;\u018fsas \u0130xrac Neft K\u0259m\u0259ri&#8221;nin \u00e7\u0259kili\u015fi haqq\u0131nda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 M\u00fcqavil\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. 2002-ci il sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Bak\u0131da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan ixrac neft k\u0259m\u0259rinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 qoyulmu\u015f v\u0259 tikintisin\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. BTC-nin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin G\u00fcrc\u00fcstan hiss\u0259si il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si 2004-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda ba\u015f tutdu. 2006-c\u0131 il iyulun 13-d\u0259 is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 XXI \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck enerji layih\u0259si olan Heyd\u0259r \u018fliyev ad\u0131na Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259rinin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimi ke\u00e7irildi. BTC istismara veril\u0259n g\u00fcnd\u0259n 2007-ci ilin sonunad\u0259k Ceyhan liman\u0131ndan 36 milyon 796 min 555 ton Az\u0259rbaycan nefti d\u00fcnya bazarlar\u0131na yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu &#8220;\u0259sas ixrac neft k\u0259m\u0259ri&#8221;nin texniki-iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259tind\u0259n ba\u015fqa, onun siyasi rolu da b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bel\u0259 ki, bu neft k\u0259m\u0259ri d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin yeni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin, d\u00fcnya xalqlar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259rinin yenid\u0259n qurulmas\u0131na t\u0259kan ver\u0259c\u0259k, Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tinin g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan: iqtisadi-siyasi reall\u0131qlar.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a><strong>&#8211;<\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tbilisi\">Tbilisi<\/a><strong>&#8211;<\/strong><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ceyhan\">Ceyhan<\/a><strong>\u00a0boru x\u0259tti<\/strong>, Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Neft\">neftinin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r_d%C9%99nizi\">X\u0259z\u0259r d\u0259nizind<\/a>\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan liman\u0131na, oradan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Aral%C4%B1q_d%C9%99nizi\">Aral\u0131q d\u0259nizi<\/a>vasit\u0259sil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropa<\/a>\u00a0bazarlar\u0131na n\u0259qli k\u0259m\u0259rdir. Uzunlu\u011fu 1773 kilometrdir.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycandan<\/a>\u00a0(449 km),\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstandan<\/a>\u00a0(235 km) v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259d<\/a>\u0259n (1059 km) ke\u00e7ir. Boru x\u0259ttinin diametri Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 daxilind\u0259 42 d\u00fcym (106,68 santimetr), G\u00fcrc\u00fcstanda is\u0259 46 d\u00fcymd\u00fcr (116,84 santimetr). T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Ceyhan D\u0259niz Terminal\u0131na do\u011fru son hiss\u0259sind\u0259 e\u011fimden \u00f6t\u0259ri boru x\u0259ttinin diametri azalaraq 34 d\u00fcym\u0259 (86,36 santimetr) enir. 1994-c\u00fc ilin sentyabr ay\u0131nda Bak\u0131da\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">Az\u0259rbaycan\u0131n D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti<\/a>\u00a0il\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 11 b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259ti aras\u0131nda X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Az\u0259rbaycan sektorundak\u0131 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99ri-%C3%87%C4%B1raq-G%C3%BCn%C9%99%C5%9Fli\">Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli<\/a>&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n istifad\u0259 edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; adlanan m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan boru x\u0259ttid\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqazda<\/a>\u00a0\u0259n b\u00f6y\u00fck lahiy\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Axalkalaki-Qars_(BTAQ)\">Bak\u0131-Tbilisi-Axalkalaki-Qars (BTAQ)<\/a>d\u0259miryolu lahiy\u0259sidir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycana hakim olan respublika\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>\u00a0idi. X\u00fcsusil\u0259 1920 v\u0259 1930-cu ill\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n Stalin siyas\u0259ti Sovetl\u0259r Birliyi daxilind\u0259 bir \u00e7ox etnik altqrupun ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015fdi. \u00d6z\u00fcn\u00fcn hegemon g\u00fcc\u00fcn\u00fc istifad\u0259 ed\u0259n Rusiya enerji sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259ki t\u0259bii ehtiyatlar\u0131n istifad\u0259sini \u00f6z lehin\u0259 olacaq bir \u015f\u0259kild\u0259 planlay\u0131b t\u0259tbiq etmi\u015fdi. X\u00fcsusil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r_d%C9%99nizi\">X\u0259z\u0259r d\u0259nizi<\/a>\u00a0\u0259traf\u0131nda \u00e7\u0131xar\u0131lan neft v\u0259 t\u0259bii qaz\u0131n d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n boru x\u0259ttl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 Rusiyadan ke\u00e7irdi. Bel\u0259likl\u0259 Rusiya Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin enerji m\u00f6vzusunda m\u00fcst\u0259qil h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259 qabiliyy\u0259tl\u0259rini b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan neft v\u0259 t\u0259bii qaz\u0131n\u0131n d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn alternativ bir yol axtarmas\u0131 da yen\u0259 Sovetl\u0259r Birliyi d\u00f6vr\u00fcn\u0259, 1980-ci ill\u0259rin sonuna t\u0259sad\u00fcf edir. Bu d\u00f6vrd\u0259 SSR\u0130 \u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fc tamamlamaq \u00fczr\u0259 olan z\u0259if bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrilir v\u0259 birliyi meydana g\u0259tir\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259r biri \u00f6z yolunu se\u00e7ir. AB, ba\u015fda olmaqla Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 Qafqaz v\u0259 Orta Asiyan\u0131n t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rini Rusiyan\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131xaraq \u00f6zl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n istismar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131z\u011f\u0131n i\u015f apar\u0131rd\u0131lar. 1989-cu ild\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ramco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ramco<\/a>\u00a0adl\u0131 \u0130ngilis neft \u015firk\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Stiv_Remp&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Stiv Rempin<\/a>\u00a0Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259siyl\u0259 BTC lahiy\u0259sinin realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259rin \u0259sas\u0131 qoyulur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_D%C3%B6vl%C9%99t_Neft_%C5%9Eirk%C9%99ti\">Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti<\/a>\u00a0(ARDN\u015e), 1990-c\u0131 ild\u0259 Rempd\u0259n Az\u0259rbaycan neftinin Q\u0259rb\u0259 sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259diyl\u0259 b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259tl\u0259riyl\u0259 t\u0259maslarda olmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir. Remp \u0259vv\u0259lc\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/British_Petroleum\">British Petroleum<\/a>\u00a0(<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>) il\u0259 \u0259laq\u0259 qurur. D\u0259rhal 1991-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Amoco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Amoco<\/a>\u00a0adl\u0131 bir ba\u015fqa AB\u015e-\u0131n neft n\u0259h\u0259ngi d\u0259 d\u00f6vr\u0259y\u0259 girir. H\u0259min ilin 30 avqustunda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini elan edir. Bunun d\u0259rhal ard\u0131ndan da Az\u0259rbaycan v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0aras\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F_m%C3%BCharib%C9%99si\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda<\/a>\u00a0m\u00fcharib\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 neft m\u00f6vzusundak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r bir m\u00fcdd\u0259t dondurulur.<\/p>\n<p>1992-ci ilin sonunda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/ARDN%C5%9E\">ARDN\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=BOTA%C5%9E&amp;action=edit&amp;redlink=1\">BOTA\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Pennzoil&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Pennzoil<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Amoco&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Amoco<\/a>\u00a0aras\u0131nda Bak\u0131dan G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n liman \u015f\u0259h\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Supsa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Supsaya<\/a>, Rusiyan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Novorossiysk\">Novorossiysk<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rin\u0259 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin Ceyhan liman\u0131na \u00e7\u0259kil\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7 ayr\u0131 boru x\u0259tti \u00fcz\u0259rin\u0259 ara\u015fd\u0131rmalara ba\u015flanmas\u0131 haqq\u0131nda raz\u0131la\u015fma imzalan\u0131r. 1993-c\u00fc ilin 11 iyununda Az\u0259rbaycan prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fb%C3%BClf%C9%99z_El%C3%A7ib%C9%99y\">\u018fb\u00fclf\u0259z El\u00e7ib\u0259y<\/a>\u00a0Q\u0259rbin bir \u00e7ox neft firmas\u0131yla neft sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf etdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259diyl\u0259 bir m\u00fcqavil\u0259 imzalay\u0131r. Lakin bundan c\u0259mi bir h\u0259ft\u0259 sonra 18 iyunda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Az%C9%99rbaycan_DTK&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Az\u0259rbaycan DTK<\/a>\u00a0eks ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan olan v\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leonid_Brejnev\">Brejnev<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Politb%C3%BCro&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Politb\u00fcro<\/a>\u00a0\u00fczv\u00fc olmu\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015fi h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 El\u00e7ib\u0259y s\u00fcrg\u00fcn\u0259 getm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00e7evrili\u015fd\u0259n sonra neft raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 l\u0259\u011fv edir. Aradan bir ild\u0259n \u00e7ox m\u00fcdd\u0259t ke\u00e7dikd\u0259n sonra 1994-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsrin_M%C3%BCqavil%C9%99si\">\u018fsrin M\u00fcqavil\u0259si<\/a>\u00a0olaraq adland\u0131r\u0131lan neft raz\u0131la\u015fmas\u0131 imzalan\u0131r. Bunun ard\u0131ndan, b\u00f6y\u00fck neft \u015firk\u0259tl\u0259ri \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn daha s\u0259rf\u0259li olan \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 neft istehsal\u0131na ba\u015flay\u0131rlar. Bak\u0131-Ceyhan x\u0259tti is\u0259 uzun bir m\u00fcdd\u0259t sanki unudulur.<\/p>\n<p>1998-ci ilin oktyabr ay\u0131nda AB\u015e, Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ankara_B%C9%99yannam%C9%99sini&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ankara B\u0259yannam\u0259sini<\/a>\u00a0imzalamaqla Bak\u0131-Ceyhan boru x\u0259ttin\u0259 d\u0259st\u0259k verirl\u0259r. Bu vaxt Amerika h\u00f6kum\u0259ti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BP\">BP<\/a>-y\u0259 Bak\u0131-Ceyhan x\u0259ttinin tikintisi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. BP is\u0259 israrla bu \u0131ahiy\u0259nin iqtisadi olaraq s\u0259rf\u0259li olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirirdi. 1999-cu ilin aprel ay\u0131nda Bak\u0131-Supsa boru k\u0259m\u0259ri f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131r. G\u00fcrc\u00fcstan k\u0259m\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259ki b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r edir. BP T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6k\u00fcm\u0259ti il\u0259 bir \u00e7ox g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259l\u0259rin ard\u0131ndan Bak\u0131 &#8211; Ceyhan boru x\u0259ttin\u0259 d\u0259st\u0259k verdiyini a\u00e7\u0131qlay\u0131r. Lakin bu k\u0259m\u0259rin geopolitik deyil, ticari bir lahiy\u0259 oldu\u011funu elan edir. Bak\u0131-Ceyhan il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 1999-cu ilin Noyabr ay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_v%C9%99_%C6%8Fm%C9%99kda%C5%9Fl%C4%B1q_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>\u00a0konfrans\u0131d\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin liderl\u0259ri,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E_prezidenti\">AB\u015e prezidenti<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bill_Klinton\">Bill Klintonun<\/a>\u00a0da imza atd\u0131\u011f\u0131 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259 bu lahiy\u0259y\u0259 d\u0259st\u0259k verdikl\u0259rini a\u00e7\u0131qlay\u0131rlar v\u0259 k\u0259m\u0259rin ad\u0131 Bak\u0131-Tiflis-Ceyhan olaraq d\u0259yi\u015fdirilir. Yen\u0259 eyni konfransda Bak\u0131dan \u018frzuruma q\u0259d\u0259r olan t\u0259bii qaz boru x\u0259ttinin tikilm\u0259si bar\u0259sind\u0259 d\u0259 raz\u0131la\u015fma \u0259ld\u0259 olunur. Bu x\u0259ttl\u0259 Az\u0259rbaycana aid\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eahd%C9%99niz\">\u015eahd\u0259niz<\/a>yata\u011f\u0131ndan t\u0259bii qaz\u0131n ixrac\u0131 planlanla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Bu konfrans\u0131n ard\u0131ndan BTC boru x\u0259tti il\u0259 \u0259laq\u0259dar i\u015fl\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirildi. Aradan ke\u00e7\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 neft boru k\u0259m\u0259rinin tikintisin\u0259 laz\u0131m olan h\u0259r c\u00fcr \u00f6n i\u015f g\u00f6r\u00fcld\u00fc v\u0259 10 Sentyabr 2003-c\u00fc ild\u0259 boru x\u0259ttinin in\u015fas\u0131na ba\u015fland\u0131. 17 Sentyabr 2002-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda boru x\u0259ttinin ba\u015fland\u0131\u011f\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0boru x\u0259ttinin ke\u00e7diyi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 t\u0259m\u0259latma m\u0259rasimi ke\u00e7irildi. 10 \u0130yun 2003-c\u00fc ild\u0259 sayca alt\u0131nc\u0131 d\u0259f\u0259 ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C3%9C%C3%A7_D%C9%99nizin_Hekay%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u00dc\u00e7 D\u0259nizin Hekay\u0259si<\/a>\u00a0adl\u0131 konfransda T\u00fcrkiy\u0259 prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fhm%C9%99d_Necd%C9%99t_Sez%C9%99r\">\u018fhm\u0259d Necd\u0259t Sez\u0259r<\/a>\u00a0etdiyi \u00e7\u0131x\u0131\u015fda BTC x\u0259ttinin n\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259tli oldu\u011funu bir daha vur\u011fulayaraq, bu x\u0259tt\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n da daxil edilm\u0259sinin vacib oldu\u011funu bildirdi. Az\u0259rbaycan b\u00fcdc\u0259sinin g\u0259lirinin t\u0259xmin\u0259n\u00a0%50i neft ixrac\u0131ndan g\u0259lm\u0259kd\u0259dir. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn ixracat\u0131n\u0131n 90 faizini neft v\u0259 t\u0259bii qaz t\u0259\u015fkil edir. Neft v\u0259 t\u0259bii qazdan bu c\u00fcr as\u0131l\u0131 olan bir \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u0259hsullar\u0131 n\u0259ql ed\u0259c\u0259k boru x\u0259ttl\u0259ri son d\u0259r\u0259c\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistanla aras\u0131nda olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fcz\u00fcnd\u0259n, h\u0259m\u00e7inin AB\u015e-\u0131n \u0130ran v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqeyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bak\u0131-Ceyhan boru x\u0259ttinin uzunlu\u011fu G\u00fcrc\u00fcstan \u00fcz\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k daha da uzanm\u0131\u015f v\u0259 c\u0259mi 1760 kilometri \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fcr. Boru k\u0259m\u0259rinin \u00f6t\u00fcrm\u0259 qabiliyy\u0259ti g\u00fcnd\u0259 bir milyon barel neftdir. BTC boru k\u0259m\u0259rl\u0259rinin obyektl\u0259rin\u0259 daxildir:<\/p>\n<ul>\n<li>8 nasos stansiyas\u0131 (Az\u0259rbaycanda 2, G\u00fcrc\u00fcstanda 2, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 4)<\/li>\n<li>2 aral\u0131q \u0259rsinburaxma stansiyas\u0131<\/li>\n<li>1 t\u0259zyiqazaltma stansiyas\u0131<\/li>\n<li>101 ki\u00e7ik siyirtm\u0259<\/li>\n<\/ul>\n<p>Boru k\u0259m\u0259rinin diametri Az\u0259rbaycanda v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n 42\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%BCym\">d\u00fcymd<\/a>\u00fcr. G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 boru k\u0259m\u0259rinin diametri 46 d\u00fcymd\u00fcr. Boru k\u0259m\u0259rinin diametri T\u00fcrkiy\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ceyhan_d%C9%99niz_terminal%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ceyhan d\u0259niz terminal\u0131na<\/a>\u00a0en\u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 eni\u015f boyu hiss\u0259d\u0259 34 d\u00fcym\u0259d\u0259k azal\u0131r.<\/p>\n<p>Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan Boru k\u0259m\u0259ri Kompani (BTC Ko) \u015firk\u0259ti b\u00fct\u00f6vl\u00fckl\u0259 boru k\u0259m\u0259rinin tikintisin\u0259 v\u0259 istismar\u0131na cavabdehdir. Bu, 11 s\u0259hmdar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil olunaraq korporasiya kimi qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f birg\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259dir, \u015firk\u0259tin \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hmdar\u0131 olan BP t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur. BTC boru k\u0259m\u0259rinin neftl\u0259 doldurulmas\u0131na 2005-ci il may ay\u0131n\u0131n 10-da ba\u015flan\u0131ld\u0131 v\u0259 neft Ceyhan terminal\u0131na 2006-c\u0131 ilin may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 \u00e7atd\u0131. K\u0259m\u0259rin doldurulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259xmin\u0259n 10 milyon barel neft t\u0259l\u0259b olunurdu. Bu k\u0259m\u0259rl\u0259 n\u0259ql edilmi\u015f ixrac xam nefti y\u00fckl\u0259nmi\u015f ilk tanker 2006-c\u0131 ilin iyun ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 yola sal\u0131nd\u0131. BTC boru k\u0259m\u0259ri layih\u0259sinin ilkin qiym\u0259ti 2,95 milyard AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulsa da, sonda bu r\u0259q\u0259m 4,3 milyard dollara \u00e7at\u0131b, bank kreditl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 ald\u0131qda is\u0259 bu x\u0259rcl\u0259rin 5 milyard dollar\u0131 \u00f6td\u00fcy\u00fc \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. Layih\u0259nin bahala\u015fmas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra s\u0259b\u0259bi var. Bunlardan biri tikinti xidm\u0259tl\u0259rinin qiym\u0259tinin artmas\u0131d\u0131r ki, bu da neft v\u0259 ba\u015fqa enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n qiym\u0259tinin artmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Bundan ba\u015fqa, \u0259lav\u0259 x\u0259rcl\u0259r boru k\u0259m\u0259rinin G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 tikintisi zaman\u0131 meydana \u00e7\u0131x\u0131b. G\u00fcrc\u00fcstanda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Borjomi_d%C9%99r%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Borjomi d\u0259r\u0259sinin<\/a>\u00a0ekoloji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaranm\u0131\u015f qalmaqal m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda tikinti i\u015fl\u0259rinin 45 g\u00fcn dayanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. N\u0259tic\u0259d\u0259 t\u0259bi\u0259ti m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259xmin\u0259n 100 milyon dollar \u0259lav\u0259 v\u0259sait s\u0259rf olunub. BTC-nin T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259ki tikintisi il\u0259 ba\u011fl\u0131 BTC Co. boru k\u0259m\u0259ri \u015firk\u0259tinin s\u0259hmdarlar\u0131na 333 milyon dollar h\u0259cmind\u0259 \u0259lav\u0259 v\u0259sait ay\u0131rmal\u0131 olub. K\u0259m\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259 hiss\u0259sini tik\u0259n BOTA\u015e \u015firk\u0259ti x\u0259rcl\u0259rin artmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini sifari\u015f\u00e7inin- BP-nin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 layih\u0259nin dizayn\u0131na d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin \u0259traf m\u00fchitin qorunmas\u0131na dair \u0259lav\u0259 i\u015fl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si il\u0259 izah edib. Qeyd ed\u0259k ki, BTC-nin tikintisi T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259finin g\u00fcnah\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n yuban\u0131b. \u00d6nc\u0259 neftl\u0259 dolu ilk tankerin Ceyhandan 2005-ci ilin mart\u0131nda yola d\u00fc\u015f\u0259c\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Sonra bu tarix m\u00fcvafiq olaraq 15 may 2005-ci il, 1 oktyabr 2005-ci il, mart 2006-ci il, 31 may 2006-c\u0131 il\u0259 ke\u00e7irilib. Sonda Az\u0259rbaycan neftini da\u015f\u0131yan ilk tanker Ceyhandan 2 iyun 2006-c\u0131 ild\u0259 yola d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p><strong>BMT v\u0259 Az\u0259rbaycan. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n qeyri-daimi \u00fczv\u00fc kimi.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra yaran\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il mart\u0131n 2-d\u0259 BMT-nin \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair 822, 853, 874, 884 n\u00f6mr\u0259li q\u0259tnam\u0259l\u0259ri q\u0259bul edib. H\u0259r bir q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Erm\u0259nistan\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259bul olunub. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259sdiq ed\u0259n bu d\u00f6rd q\u0259tnam\u0259d\u0259 d\u0259rhal at\u0259\u015fk\u0259sin elan olunmas\u0131, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 v\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb.q\u0259tnam\u0259l\u0259rin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 indiy\u0259d\u0259k yerin\u0259 yetirilm\u0259yib. Az\u0259rbaycanda humanitar v\u0259ziyy\u0259tin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259\u015fm\u0259si, qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n 1 milyondan ke\u00e7diyind\u0259n d\u0259rin narahatl\u0131q hissi ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131 (BA)\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7irdiyi 85-ci plenar iclas\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycanda olan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 beyn\u0259lxalq yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259 (A\/RES\/48\/114) q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 BMT-nin T\u015e-n\u0131n S\u0259dri v\u0259 BMT Ba\u015f Katibi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, suverenliyini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f AT\u018fT-in Minsk Qrupunun s\u0259yl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 bir s\u0131ra b\u0259yanatlarla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1996\">1996<\/a>-c\u0131 ild\u0259n ba\u015flayaraq BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 &#8220;BMT v\u0259 AT\u018fT aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda&#8221; Q\u0259tnam\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u00a0v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259) t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n i\u015fi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir. Bel\u0259 ki,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 BMT BA-n\u0131n 49-cu v\u0259 50-ci sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. O, h\u0259m\u00e7inin,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ilin sentyabr ay\u0131nda BMT-nin Minillik Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. \u00dcmummilli lider \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda qlobalizasiya m\u00f6vzusuna toxunmu\u015f v\u0259 qlobalizasiyan\u0131n m\u00fcsb\u0259t inki\u015faf\u0131, h\u0259m\u00e7inin C\u0259nubi Qafqazda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda o vaxt Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ba\u015f Naziri olan c\u0259nab\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0BMT BA-n\u0131n 58-ci sessiyas\u0131nda milli sosial-iqtisadi inki\u015faf v\u0259 regional v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hdidl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\">2004<\/a>-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n \u00fcmumi m\u00fczakir\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. \u00d6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 respublikam\u0131z\u0131n maraq dair\u0259sind\u0259 olan bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 toxunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u0259hz BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n prinsipial m\u00f6vqeyi say\u0259sind\u0259 2004-c\u00fc il 23 noyabrda BA-n\u0131n 59-cu sessiyas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 v\u0259ziyy\u0259t&#8221; adll\u0131 163 n\u00f6mr\u0259li b\u0259nd daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 BA-n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyin\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015f bu b\u0259nd Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi m\u0259skunla\u015fd\u0131rma f\u0259aliyy\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli add\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin bir \u00e7ox x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P), BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131, BMT-nin U\u015faq Fondu, BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131, S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131, \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT-nin Qad\u0131nlar Fondu, Atom Enerjisi \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Agentlik, N\u00fcv\u0259 S\u0131naqlar\u0131n\u0131n H\u0259rt\u0259r\u0259fli Qada\u011fan olunmas\u0131 haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 s. qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan v\u0259 BMT-nin U\u015faq Fondu (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>) aras\u0131nda olan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259 qa\u00e7q\u0131n u\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259l\u0259r aras\u0131nda v\u0259ziyy\u0259tin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 b\u0259rq\u0259rar olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/UN%C4%B0CEF\">UN\u0130CEF<\/a>-in \u0130cra Hey\u0259tinin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1995\">1995<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1997\">1997<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1998\">1998<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2000\">2000<\/a>-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Az\u0259rbaycan Qad\u0131nlar\u0131n statusu haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur (2000-2002). Az\u0259rbaycan h\u0259m\u00e7inin Komissiyan\u0131n &#8220;H\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 girov g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n azad edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; illik q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259sinin \u0259sas sponsorudur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurumlar\u0131 qismind\u0259 BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P) v\u0259 BMT-nin S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131 (S\u0130N) il\u0259 x\u00fcsusi \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 malikdir. M\u00fcxt\u0259lif layih\u0259 v\u0259 proqramlar ya\u015fay\u0131\u015f standartlar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259, iqtisadiyyat\u0131n struktur t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 d\u0259, BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n B\u0259rpa v\u0259 Yenid\u0259nqurma Agentliyinin (ARRA) v\u0259 \u0259razil\u0259rin Minalardan T\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 Milli Agentliyin (ANAMA) imkanlar\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si yolu il\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259n sonrak\u0131 b\u0259rpa prosesin\u0259 b\u00f6y\u00fck yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 ARRA-n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 D\u00fcnya Bank\u0131, BMT\u0130P, BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR), Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n (A\u0130) M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyin\u0259 Texniki Yard\u0131m\u0131 (TAC\u0130S) proqram\u0131 v\u0259 s. h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u00f6z siyasi v\u0259 iqtisadi sistemini yenil\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, \u00f6lk\u0259nin m\u00fcasir norma v\u0259 standartlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 inki\u015faf etm\u0259sini \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fck hesab edir. Bu prosesin m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259si kimi demokratik infrastrukturun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, geni\u015f \u015f\u0259ffafl\u0131q, q\u0259rar q\u0259bulu v\u0259 siyasi m\u00fczakir\u0259l\u0259r prosesind\u0259 ictimaiyy\u0259tin inki\u015faf\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k olar. Yeni i\u015f yerl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P siyasi v\u0259 dig\u0259r m\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259rin x\u00fcsusi sektorda effektiv inki\u015faf\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 yard\u0131m edir. Struktur islahatlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P Az\u0259rbaycanda x\u00fcsusi sektorda proqram\u0131n icras\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar D\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni aqressiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda 1 milyon qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r m\u00f6vcuddur.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1993\">1993<\/a>-c\u00fc ild\u0259n b\u0259ri Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR) il\u0259 birg\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti davam etdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin vacibliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNESKO) il\u0259 geni\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n YUNESKO n\u0259zdind\u0259 Milli Komissiyas\u0131 t\u0259sis edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif nazirlik v\u0259 qurumlar\u0131 BMT sistemind\u0259 olan m\u00fcvafiq qurumlarla s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r (m\u0259s: Az\u0259rbaycan S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyi v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259ti narahat ed\u0259n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r il\u0259 \u0259laq\u0259dar BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259rin kosponsorudur. Milli n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u00f6z t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 b\u0259zi q\u0259tnam\u0259l\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bel\u0259likl\u0259, BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komissiyas\u0131n\u0131n (CHR) 58-60-c\u0131 sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f &#8220;\u0130tkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r&#8221; adl\u0131 q\u0259tnam\u0259 layih\u0259si t\u0259klif edilmi\u015fdir. CHR t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f bu Q\u0259tnam\u0259nin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq normalar\u0131 \u0259sas\u0131nda q\u0259bul edilm\u0259kl\u0259, beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k m\u0259qs\u0259dini g\u00fcdm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin m\u00fcvafiq orqan v\u0259 qurumlar\u0131na \u00f6z namiz\u0259dl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259, bu orqanlara se\u00e7kil\u0259rd\u0259 aktiv i\u015ftirak edir. \u018fvv\u0259l qeyd edildiyi kimi, Az\u0259rbaycan UN\u0130CEF-in \u0130cra Hey\u0259tinin 1995-1997, 1998-2000-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259, Qad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n 2000-2002-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 v\u0259 BMT-nin Davaml\u0131 \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 Komissiyas\u0131n\u0131n 2002-2004-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan 2003-2005-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015euras\u0131n\u0131n (ECOSOC) \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Son 4 ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r\u0259 verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda, onun qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 apar\u0131lan m\u00fcbariz\u0259d\u0259 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak\u0131 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilm\u0259lidir. Bu bax\u0131mdan respublikam\u0131z BMT T\u015e-n\u0131n Terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 Komit\u0259si il\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259r\u0259k, h\u0259min Komit\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycanda terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda m\u00fcvafiq hesabatlar t\u0259qdim etmi\u015fdir (S\/2001\/1325, S\/2002\/1022, S\/2003\/1085).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 qorunmas\u0131nda, davaml\u0131 inki\u015faf v\u0259 demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259 prosesind\u0259 BMT-nin vacib rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Az\u0259rbaycan BMT-nin XXI \u0259srd\u0259 olacaq t\u0259hdid v\u0259 probleml\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apara bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\">BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n<\/a>\u0131n iki illiy\u0259 (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>) qeyri-daimi \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na iki illiy\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 17 raundluq s\u0259sverm\u0259d\u0259n sonra se\u00e7ilmi\u015fdir. S\u0259sverm\u0259nin ilk raundu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/21_oktyabr\">21 oktyabrda<\/a>\u00a0olmu\u015fdur. H\u0259min s\u0259sverm\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a074, r\u0259qibl\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a067,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Macar%C4%B1stan\">Macar\u0131stan<\/a>\u00a0is\u0259 54 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Ancaq yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn (129 s\u0259s)\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanla<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0n\u00f6vb\u0259ti raunda qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130kinci raundda is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a097,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0is\u0259 90 s\u0259s toplam\u0131\u015fd\u0131r. Yet\u0259rsay yen\u0259 d\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc raundda da yet\u0259rsay olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan \u00fcmidini 4-c\u00fc raunda ba\u011flay\u0131b. Daha sonra s\u0259sverm\u0259 9-cu raundad\u0259k qalib m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmadan davam edib. Ax\u0131rda is\u0259 s\u0259sverm\u0259nin bazar ert\u0259si g\u00fcn\u00fc &#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0davam etdirilm\u0259si q\u0259rar\u0131na g\u0259linib.<\/p>\n<p>C\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc sonuncu raundda Az\u0259rbaycan 113-77 nisb\u0259tind\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u0259ld\u0259 ets\u0259 d\u0259, yet\u0259rsay (129 s\u0259s v\u0259 ya s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin 2\/3-n\u00fcn s\u0259si) olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259sverm\u0259 bazar ert\u0259sin\u0259d\u0259k &#8211; oktyabr\u0131n 24-d\u0259k t\u0259xir\u0259 sal\u0131n\u0131b.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabrda<\/a>\u00a0s\u0259sverm\u0259 yenid\u0259n ke\u00e7irilib. S\u0259h\u0259r sessiyas\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n 10-cu raund s\u0259sverm\u0259d\u0259 d\u0259 qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck \u00fc\u00e7\u00fcn yegan\u0259 bo\u015f qalan 5-ci yer m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259yib.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0110,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>\u00a0is\u0259 83 s\u0259s toplay\u0131b.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniyan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn qeyri-daimi \u00fczvl\u00fcy\u0259 namiz\u0259dliyini geri g\u00f6t\u00fcrm\u0259sind\u0259n sonra yegan\u0259 namiz\u0259d kimi son s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u00a0155 s\u0259s toplayaraq n\u00f6vb\u0259ti iki il \u0259rzind\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131nda qeyri-daimi \u00fczvl\u00fck h\u00fcququ qazanm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015euraya \u00fczvl\u00fcy\u00fc\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci il yanvar ay\u0131ndand\u0131r. Az\u0259rbaycan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda qeyri-daimi \u00fczv\u00fc kimi ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_yanvar\">4 yanvar<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ild\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan may\u0131n 1-d\u0259n etibar\u0259n is\u0259 BMT T\u015e-y\u0259 s\u0259drlik etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan s\u0259drlik estafetini\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>-dan alm\u0131\u015f v\u0259 bir ay sonra &#8211; iyunun 1-d\u0259 is\u0259 s\u0259drliyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87in\">\u00c7in<\/a>\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259drliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 BMT T\u015e 13 a\u00e7\u0131q, 16 qapal\u0131 iclas ke\u00e7irmi\u015fdir. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 BMT T\u015e-nin 2-si\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sudan\">Sudandak<\/a>\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259, 1-i is\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qvineya-Bisau\">Qvineya-Bisaudak<\/a>\u0131 h\u0259rbi \u00e7evrili\u015f\u0259 dair olmaqla 3 q\u0259tnam\u0259si; habel\u0259 m\u0259tbuat \u00fc\u00e7\u00fcn 7 b\u0259yanat\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong> Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 i\u015f\u011fal etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini bu g\u00fcn\u0259 kimi tan\u0131mayan d\u00f6vl\u0259t hans\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>Pakistan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131mayan yegan\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>\u00a0\u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n neft strategiyas\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>Sabiq prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyevin<\/a>\u00a01969-cu ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259r se\u00e7ildikd\u0259n sonra sosial-iqtisadi h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi, neft emal\u0131 s\u0259nayesind\u0259 d\u0259 d\u0259rin keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri ba\u015f vermi\u015fdir. 1969-cu ild\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan\u0131n xalq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri kimi neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin d\u0259 y\u00fcks\u0259k dinamik inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymas\u0131 il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259nir Bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin inki\u015faf tarixind\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>70-80-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131na t\u0259kan ver\u0259n 75 n\u00f6vd\u0259 400-d\u0259n \u00e7ox a\u011f\u0131r y\u00fck qald\u0131ran kran g\u0259misi, boru\u00e7\u0259k\u0259n g\u0259mil\u0259r, seysmik, s\u0259rni\u015fin v\u0259 s. g\u0259mi n\u00f6vl\u0259ri g\u0259tirildi. X\u0259z\u0259rd\u0259 2500 t g\u00fcc\u00fcnd\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; kran\u0131, &#8220;X\u0259z\u0259r&#8221; tipli \u00f6z\u00fcqalxan, sonralar is\u0259 d\u0259nizin 200 m d\u0259rinliyind\u0259ki sah\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n &#8220;\u015eelf&#8221; tipli yar\u0131mdalma \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259nizin daha d\u0259rin sah\u0259l\u0259rind\u0259 z\u0259ngin neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ff olunmas\u0131na imkan yarand\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 60-c\u0131 ill\u0259rin sonu il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 yeni 8 neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131 k\u0259\u015ff edildi, neft ehtiyatlar\u0131 iki, qaz ehtiyatlar\u0131 is\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 art\u0131r\u0131ld\u0131. 1975-ci ild\u0259 neft v\u0259 qaz\u0131n \u00fcmumi hasilat\u0131 27,1 mln. t-a (\u015f\u0259rti yanacaq) \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131. 80-ci ill\u0259rd\u0259 \u00fcz\u0259n qazma qur\u011fular\u0131n\u0131n say\u0131 11-\u0259 \u00e7atd\u0131 v\u0259 onlardan istifad\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259, indi Az\u0259rbaycan neftinin \u0259sas hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n d\u0259nizin 80-350 m d\u0259rinlkd\u0259 yatan z\u0259ngin neft ehtiyatlar\u0131na malik olan yataqlar k\u0259\u015ff olundu (G\u00fcn\u0259\u015fli, \u00c7\u0131raq, Az\u0259ri v\u0259 b.).<\/p>\n<p>Eyni zamanda neftay\u0131rma zavodlar\u0131n\u0131n yenid\u0259n qurulmas\u0131na ba\u015fland\u0131. &#8220;Az\u0259rbaycanda neftay\u0131rma s\u0259nayesinin yenid\u0259n qurulmas\u0131&#8221; plan\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 icra olunduqca, bu sah\u0259d\u0259 ba\u015flanan keyfiyy\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri d\u0259 geni\u015fl\u0259n\u0259r\u0259k d\u0259rinl\u0259\u015firdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1976-c\u0131 ild\u0259 &#8220;ELOU-AVT-6&#8221;, 1980-ci ild\u0259 &#8220;Katalitik Riforminq&#8221;, 1986-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Neftin koksla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131&#8221;, 1993-c\u00fc ild\u0259 &#8220;Katalitik Krekinq&#8221; qur\u011fular\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131, h\u0259l\u0259 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 respublikam\u0131zda g\u00f6r\u00fcl\u0259n dig\u0259r i\u015fl\u0259r, yarad\u0131lan m\u00f6hk\u0259m t\u0259m\u0259l bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycanda d\u00fcnya standartlar\u0131na uy\u011fun neft s\u0259nayesinin formala\u015fmas\u0131na imkan yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259 D\u0259rin D\u0259niz \u00d6z\u00fcll\u0259ri zavodunun Az\u0259rbaycanda, Bak\u0131da tiklm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn o zaman Sovetl\u0259r m\u0259kan\u0131nda 450 mln. AB\u015e dollar\u0131n\u0131n ayr\u0131ld\u0131, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn Moskvadan bel\u0259 bir icaz\u0259nin al\u0131nmas\u0131na nail olundu (bu zavodun H\u0259\u015ft\u0259rxanda tikilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra 90-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdir. SSR\u0130-nin ke\u00e7mi\u015f respublikalar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin q\u0131r\u0131lmas\u0131, respublika \u0259razisind\u0259 qeyri-sabitliyin m\u00f6vcud olmas\u0131, maliyy\u0259 v\u0259 texniki t\u0259chizat\u0131n s\u0131fra enm\u0259si neft v\u0259 qaz s\u0259nayesinin a\u011f\u0131r b\u00f6hran v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r maliyy\u0259, texniki v\u0259 dig\u0259r probleml\u0259r a\u015fkar edilmi\u015f &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; kimi yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 imkan vermirdi. Neft s\u0259nayesind\u0259 yaranm\u0131\u015f \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xmaq v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin karbohidrogen ehtiyatlar\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn iki variantdan birini se\u00e7m\u0259k laz\u0131m idi. Ya 15-20 il \u00f6lk\u0259mizin maliyy\u0259-iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tinin \u0259lveri\u015fli olmas\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259k, ya da xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259rini d\u0259v\u0259t etm\u0259k laz\u0131m idi. Heyd\u0259r \u018fliyev xarici iri neft \u015firk\u0259tl\u0259rini Az\u0259rbaycana d\u0259v\u0259t etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi v\u0259 &#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221; tez bir vaxtda i\u015fl\u0259nib haz\u0131rland\u0131. O d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli (d\u0259rin sulu hiss\u0259si) yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 xarici \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015fland\u0131. 1994-c\u00fc ilin sentyabr\u0131n 20-d\u0259 Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli (d\u0259rin sulu hiss\u0259si) yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 7 \u00f6lk\u0259sinin 11 m\u0259\u015fhur neft \u015firk\u0259ti il\u0259 &#8220;M\u0259hsulun Pay B\u00f6lg\u00fcs\u00fc&#8221; sazi\u015fi \u2013 &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsrin_m%C3%BCqavil%C9%99si\">\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si<\/a>&#8221; imzaland\u0131.<\/p>\n<p>&#8220;Yeni neft strategiyas\u0131&#8221;n\u0131n nailiyy\u0259tl\u0259rinin a\u015fa\u011fdak\u0131 istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 realla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar:<\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan\u0131n, neft-qaz layih\u0259l\u0259rin\u0259 beyn\u0259lxalq neft korporasiyalar\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 xarici i\u015fg\u00fczar dair\u0259l\u0259rin, iri investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si hesab\u0131na d\u00fcnyan\u0131n enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 bazar\u0131na s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n t\u0259min edilm\u0259si;<\/p>\n<p>B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259n bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r xarici neft \u015firk\u0259tl\u0259ri il\u0259 26 neft sazi\u015fi imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu sazi\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n neft-qaz s\u0259nayesin\u0259 t\u0259xmin\u0259n 60 milyard AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 s\u0259rmay\u0259 qoyulmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur ki, bu da respublikam\u0131z\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sl qarant\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>2. Az\u0259rbaycan neftinin d\u00fcnya bazar\u0131na s\u0259rb\u0259st v\u0259 s\u00fcr\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ixrac boru k\u0259m\u0259rl\u0259ri sisteminin yarad\u0131lmas\u0131;<\/p>\n<p>Haz\u0131rda hasil edil\u0259n neft d\u00fcnya bazarlar\u0131na iki mar\u015frut \u00fczr\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r:\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qara_d%C9%99niz\">Qara d\u0259niz<\/a>\u00a0sahilind\u0259ki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Novorossiysk\">Novorossiysk<\/a>\u00a0\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Supsa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Supsa<\/a>\u00a0liman\u0131 vasit\u0259sil\u0259.<\/p>\n<p>H.\u018fliyev h\u0259r iki neft k\u0259m\u0259rinin \u00e7\u0259kilm\u0259si q\u0259rar\u0131n\u0131 verdi. \u0130lkin neft layih\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 onun d\u00fcnya bazar\u0131na ixrac\u0131 &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221; v\u0259 &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131ndak\u0131 i\u015fl\u0259rin intensivl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n karbohidrogen resurslar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 yeni investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratd\u0131.<\/p>\n<p>1999-cu ilin noyabr\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbul<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT\">AT\u018fT<\/a>-in Sammitind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan\">Qazax\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan\">T\u00fcrkm\u0259nistan<\/a>\u0131n prezidentl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1-Tbilisi-Ceyhan\">Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan<\/a>\u00a0(BTC) &#8220;\u018fsas \u0130xrac Neft K\u0259m\u0259ri&#8221;nin \u00e7\u0259kili\u015fi haqq\u0131nda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 M\u00fcqavil\u0259 imzalanm\u0131\u015f v\u0259 sonradan is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259, Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Parlamentl\u0259ri bu M\u00fcqavil\u0259ni ratifikasiya etmi\u015fl\u0259r. 2002-ci ilin sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Bak\u0131da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ng%C9%99%C3%A7al_terminal%C4%B1\">S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131nda<\/a>\u00a0Heyd\u0259r \u018fliyevin, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan prezidentl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan ixrac neft k\u0259m\u0259rinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 qoyulmu\u015f v\u0259 tikintisin\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. BTC-nin Az\u0259rbaycan hiss\u0259sinin G\u00fcrc\u00fcstan hiss\u0259si il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si 2004-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda ba\u015f tutdu.<\/p>\n<p>G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 bu k\u0259m\u0259r n\u0259inki Az\u0259rbaycan neftinin d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259c\u0259kdir, h\u0259m\u00e7inin &#8220;\u0130p\u0259k yolu&#8221;nun v\u0259 t\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259rin d\u0259 \u0259sas magistral k\u0259m\u0259ri olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>3. Az\u0259rbaycan\u0131n milli s\u0259rv\u0259ti olan neftd\u0259n g\u0259l\u0259n g\u0259lirl\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn toplanaraq art\u0131r\u0131lmas\u0131, bu g\u0259lirl\u0259rd\u0259n \u00f6lk\u0259mizin cari sosial ehtiyaclar\u0131n\u0131, iqtisadi t\u0259r\u0259qqi v\u0259 inki\u015faf t\u0259l\u0259bl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla, bug\u00fcnk\u00fc n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si;<\/p>\n<p>Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1999-cu il dekabr\u0131n 29-da sabiq prezident Heyd\u0259r \u018fliyev &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft Fondunun yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman imzalam\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t Neft Fondu f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayandan indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bu fonda bir ne\u00e7\u0259 milyard AB\u015e dollar\u0131 m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 v\u0259sait daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>4. Yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin nailiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Q\u0259rbin qabaqc\u0131l texnika-texnologiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259tirilm\u0259sidir;<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 tikintid\u0259 v\u0259 yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259sind\u0259, qaz\u0131mada v\u0259 istismarda t\u0259tbiq olunan yeni texnika, texnologiya v\u0259 avadanl\u0131qlar neft s\u0259nayesin\u0259 pozitiv t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 olaraq M\u0259rk\u0259zi Az\u0259ri yata\u011f\u0131nda 48 quyunun qaz\u0131lmas\u0131na imkan ver\u0259n n\u0259h\u0259ng v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tli d\u0259rin d\u0259niz \u00f6z\u00fcl\u00fc tikilib qurtarmaq \u00fczr\u0259dir. Texniki bax\u0131mdan d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u0259n iri terminallardan biri S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131d\u0131r v\u0259 burada geni\u015fl\u0259ndirm\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u00e7oxlu obyektl\u0259r tikilmi\u015fdir. S\u0259ng\u0259\u00e7al terminal\u0131na Az\u0259ri yata\u011f\u0131ndan g\u0259l\u0259n 186 km-lik 800 mm sualt\u0131 neft v\u0259 187 km-lik 720 mm sualt\u0131 qaz k\u0259m\u0259rl\u0259ri tikilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycanda yuxar\u0131da adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n n\u0259h\u0259ng tikilil\u0259rin apar\u0131lmas\u0131nda, onlar\u0131n ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131nda &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Tekfen&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Tekfen<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Azfen&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Azfen<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Makdermot&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Makdermot<\/a>&#8221; v\u0259 s. m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Az\u0259rbaycanda neft-qaz sektorunda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n xarici \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259, firmalarda 17 mind\u0259n art\u0131q Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 i\u015fl\u0259yir. Bunlardan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99ri-%C3%87%C4%B1raq-G%C3%BCn%C9%99%C5%9Fli\">Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015flid<\/a>\u0259 bilavasit\u0259 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n say\u0131 9500 n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan malik oldu\u011fu neft potensial\u0131 hesab\u0131na neftin hasilat\u0131n\u0131 2010-cu il \u00fc\u00e7\u00fcn 40-45 milyon tona \u00e7atd\u0131raca\u011f\u0131 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Sazi\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259d\u0259n \u00fcmumi g\u0259lirin 100 mlrd. AB\u015e dollar\u0131na q\u0259d\u0259r olaca\u011f\u0131 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Yeni neft strategiyas\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan \u0259sas ixrac boru k\u0259m\u0259rinin \u00e7\u0259kili\u015fi ideyas\u0131n\u0131n meydana qoyulmas\u0131 v\u0259 onun reall\u0131\u011fa \u00e7evrilm\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin m\u00fcasir ekoloji probleml\u0259ri. X\u0259z\u0259r Sammitl\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p>X\u0259z\u0259r d\u0259nizi probleml\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 s\u0259viyy\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd\u00fc il\u0259 yana\u015f\u0131, d\u0259niz sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar ekoloji \u015f\u0259raitin korlanmas\u0131 son d\u00f6vr\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm problemidir. Z\u0259ngin t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259ri v\u0259 m\u00fcalic\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti tarix\u0259n onun \u0259traf\u0131nda \u00e7oxlu sayda insanlar\u0131n m\u0259skunla\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u0259sas \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri onun h\u00f6vz\u0259sind\u0259, sahill\u0259rind\u0259 v\u0259 akvatoriyalar\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin v\u0259 s\u0259naye obyektl\u0259rinin \u00e7irkab sular\u0131, d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131ndan v\u0259 neft m\u0259d\u0259nl\u0259rind\u0259n daxil olan m\u00fcxt\u0259lif \u00e7irkl\u0259ndiricil\u0259rdir. Haz\u0131rda X\u0259z\u0259r sahili zonalarda 15 milyona q\u0259d\u0259r \u0259hali ya\u015fay\u0131r ki, onlar\u0131n da h\u0259yat f\u0259aliyy\u0259ti bilavasit\u0259 bu d\u0259nizl\u0259 (\u0259sas\u0259n d\u0259 bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131qla) ba\u011fl\u0131d\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259hsuldar su sah\u0259si olan X\u0259z\u0259r yegan\u0259 d\u0259nizdir ki, n\u0259r\u0259 bal\u0131qlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck ehtiyat\u0131 (t\u0259xmin\u0259n 95%) burada c\u0259ml\u0259\u015fmi\u015fdir. M\u0259lumdur ki, n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnya bazar\u0131nda \u00e7ox qiym\u0259tli say\u0131lan qara k\u00fcr\u00fcn\u00fcn &#8220;istehsal\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r&#8221;. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259min bal\u0131qlar\u0131n X\u0259z\u0259rd\u0259ki genofondu ciddi \u015f\u0259kild\u0259 qorunur. Qeyd ed\u0259k ki, planetd\u0259 qara k\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259sas icracat\u0131 bu g\u00f6l\u00fcn sakinl\u0259ri hesab\u0131nad\u0131r. Lakin X\u0259z\u0259rin varidat\u0131 bununla t\u00fck\u0259nmir. Neft-qaz ehtiyat\u0131 potensial\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u0259 o, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n iri karbohidrogen xammal\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biridir. Ekoloji xarakteristikas\u0131na g\u00f6r\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00e7ox vaxt dig\u0259r qapal\u0131 h\u00f6vz\u0259l\u0259r kimi \u00f6yr\u0259nilir. Qapal\u0131 h\u00f6vz\u0259l\u0259rin is\u0259 m\u00fcvafiq probleml\u0259ri var. M\u0259s\u0259l\u0259n: t\u0259bii resurslar\u0131n v\u0259 k\u0259miyy\u0259tc\u0259 t\u00fck\u0259nm\u0259si, antropogen v\u0259 torpaq\u00fcst\u00fc t\u0259bii ekosisteml\u0259rin t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc, d\u0259niz m\u00fchitinin \u00e7irkl\u0259nm\u0259si v\u0259 su ekosisteml\u0259rinin t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u00fc. Sonuncu \u0259n b\u00f6y\u00fck problem say\u0131l\u0131r. Bal\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 sanitar-toksiki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan X\u0259z\u0259rin durumu h\u0259l\u0259 Sovetl\u0259r Birliyinin sonunda krizis d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilirdi. Bel\u0259 ki, 1992-ci ild\u0259 Volqa h\u00f6vz\u0259si v\u0259 X\u0259z\u0259rin sahil zonas\u0131 &#8220;ekoloji f\u0259lak\u0259t zonas\u0131&#8221; adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259z\u0259r d\u0259nizini \u00e7irkl\u0259ndir\u0259n \u0259sas m\u0259nb\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: t\u0259mizl\u0259nm\u0259mi\u015f s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131 v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 tullant\u0131lar\u0131, \u00e7ay v\u0259 d\u0259niz g\u0259mi\u00e7iliyi, quru v\u0259 su sahill\u0259rind\u0259 qaz v\u0259 neft buruqlar\u0131n\u0131n istismar\u0131, d\u0259niz dibinin d\u0259rinl\u0259\u015fdirilm\u0259si i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 ikinci \u00e7irkl\u0259nm\u0259, atmosfer v\u0259 su vasit\u0259sil\u0259 uzaq zonalardan \u00e7irkli madd\u0259l\u0259rin g\u0259lm\u0259si. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00e7aylar vasit\u0259sil\u0259 h\u0259r il X\u0259z\u0259r\u0259 40-45 km\u00a0<sup>3<\/sup>\u00a0\u00e7irkab daxil olur ki, onun da 60 faizi Volqa \u00e7ay\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. \u018fg\u0259r bu \u00e7irkli sular d\u0259nizin \u00fcst qat\u0131nda b\u0259rab\u0259r paylansayd\u0131, onda il \u0259rzind\u0259 h\u0259min qat\u0131n qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 10-11 sm-\u0259 \u00e7atard\u0131. X\u0259z\u0259r sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259 K\u00fcr v\u0259 Ural \u00e7aylar\u0131 da az rol oynam\u0131r. Tbilisi, Rustavi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin v\u0259 s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin \u00e7irkab sular\u0131, h\u0259m\u00e7inin k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda i\u015fl\u0259dil\u0259n m\u00fcxt\u0259lif toksiki madd\u0259l\u0259r K\u00fcr \u00e7ay\u0131 vasit\u0259sil\u0259 X\u0259z\u0259r\u0259 daxil olur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi sahill\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n Bak\u0131, Sumqay\u0131t, Maha\u00e7qala, H\u0259\u015ft\u0259rxan, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131, R\u0259\u015ft, \u018fnz\u0259li \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n d\u0259niz\u0259 ax\u0131d\u0131lan \u00e7irkab sular\u0131 onun \u0259sas \u00e7irkl\u0259ndiricil\u0259rind\u0259n hesab edilir. Bununla yana\u015f\u0131 d\u0259niz neft yataqlar\u0131n\u0131n istismar\u0131 v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n da\u015f\u0131nmas\u0131, d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131 da X\u0259z\u0259r sular\u0131n\u0131 xeyli \u00e7irkl\u0259ndirir.<\/p>\n<p>D\u0259niz dibi qruntlar\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131, fenollar, b\u0259zi rayonlarda is\u0259 civ\u0259 olmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. \u018fn \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f Bak\u0131 buxtas\u0131 olmaqla burada dib qruntlar\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si orqanizml\u0259rin v\u0259 bentosun azalmas\u0131na, b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 is\u0259 dib faunas\u0131n\u0131n yox olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. D\u0259niz sular\u0131n\u0131n \u00e7irkl\u0259nm\u0259si X\u0259z\u0259rin ekoloji \u015f\u0259raitind\u0259 b\u00f6y\u00fck g\u0259rginliy\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015f, onun bir s\u0131ra sahil b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 ekoloji b\u00f6hran yaratm\u0131\u015fd\u0131r. D\u0259nizin ekoloji \u015f\u0259raitin\u0259 Volqa, K\u00fcr h\u00f6vz\u0259l\u0259rind\u0259 bir s\u0131ra sututarlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu sututarlar\u0131n miqdar\u0131n\u0131n k\u0259skin azalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015f, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bir s\u0131ra olduqca qiym\u0259tli bal\u0131q n\u00f6vl\u0259rini \u0259n\u0259n\u0259vi k\u00fcr\u00fc t\u00f6km\u0259k yerl\u0259rind\u0259n m\u0259hrum etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ekoloji \u015f\u0259rait\u0259 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sinin t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259ri d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. D\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc zaman \u015forlu\u011fu art\u0131r, bal\u0131qlar\u0131n sahil zonalar\u0131nda qidalanma b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 sah\u0259si azal\u0131r. D\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si qaxd\u0131qca is\u0259 sular\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7aylar\u0131n delta b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 yana\u015fan sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u015forlu\u011fu azal\u0131r, yem ehtiyat\u0131 art\u0131r.<\/p>\n<p>Bunlarla yana\u015f\u0131 d\u0259niz sular\u0131n\u0131n yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n madd\u0259l\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nm\u0259si aerasiya prosesini ciddi pozur, d\u0259niz fauna v\u0259 floras\u0131n\u0131n m\u0259hv olmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0259nizin \u0259n \u00e7ox \u00e7irkl\u0259nmi\u015f sah\u0259l\u0259ri eyni zamanda ekoloji b\u00f6hran sah\u0259l\u0259ridir. Bel\u0259 sah\u0259l\u0259r\u0259 Bak\u0131, Sumqay\u0131t, Maha\u00e7qala, T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin akvatoriyalar\u0131, istismarda olan d\u0259niz neft yataqlar\u0131 rayonlar\u0131 aid edilir.X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259n dan\u0131\u015fark\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r: birincisi, \u00e7irkab\u0131n qeyri- b\u0259rab\u0259r paylanmas\u0131 d\u0259nizin ayr\u0131-ayr\u0131 sah\u0259l\u0259rinin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. Ikincisi, sahilboyu yaranan \u00e7irkl\u0259nm\u0259ni bir zonadan ba\u015fqas\u0131na apar\u0131r v\u0259 oran\u0131 da \u00e7irkl\u0259ndirir. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, tullant\u0131lar \u0259sas\u0259n suyun \u00fcz\u0259nd\u0259 &#8211; \u00fcst qat\u0131nda topla\u015faraq &#8220;su-atmosfer&#8221; zonas\u0131 yarad\u0131r, onda m\u0259hz burada y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u00e7irkablar hesab\u0131na daha \u00e7ox d\u0259nizin bioloji \u0259h\u0259miyy\u0259tli sah\u0259l\u0259rinin \u00e7irkl\u0259ndiyini qeyd etm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir.<br \/>\nX\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li \u00e7irkl\u0259nm\u0259 t\u0259rkibind\u0259 z\u0259r\u0259rli kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259r olan tullant\u0131larla \u00e7irkl\u0259nm\u0259dir. Bunlardan neft karbohidrogenl\u0259rini, karbohidrogenl\u0259ri, karbonukleidl\u0259ri, xlor \u00fczvi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini v\u0259 a\u011f\u0131r metallar\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. D\u0259nizin \u00e7irkl\u0259nm\u0259sind\u0259 neft karbohidrogenl\u0259ri b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. S\u00f6hb\u0259t Ab\u015feron yar\u0131madas\u0131 v\u0259 Manq\u0131\u015fla\u011f\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n d\u0259niz neft s\u0259nayesi v\u0259 sualt\u0131 neft borular\u0131ndan gedir. Vaxtil\u0259 d\u0259nizd\u0259 neft buruqlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnm\u0259si elm v\u0259 texnikan\u0131n nailiyy\u0259ti say\u0131lsa da, b\u0259zi aliml\u0259r bunun yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 z\u0259r\u0259rli f\u0259sadlar t\u00f6r\u00e7d\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 h\u0259yacan dolu m\u0259lumatlar veribl\u0259r. \u00dcst\u00fcnd\u0259n yar\u0131m \u0259srd\u0259n \u00e7ox \u00f6tm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, h\u0259min fikirl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011fruldur v\u0259 biz art\u0131q X\u0259z\u0259rin d\u00fcnya miqyasl\u0131 problem\u0259 \u00e7evrildiyinin \u015fahidl\u0259riyik. Onun ekoloji v\u0259ziyy\u0259ti indi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 narahat edir. Bak\u0131 is\u0259 X\u0259z\u0259rin \u0259n \u00e7irkli hiss\u0259sidir. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, o, bioloji c\u0259h\u0259td\u0259n &#8220;\u00f6l\u00fc buxta&#8221; statusunu qazan\u0131b.<\/p>\n<p>X\u0259z\u0259ryan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n ictimai-siyasi prosesl\u0259r, ziddiyy\u0259tli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u0259 d\u0259nizin ekom\u00fchitin\u0259 \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rib. X\u00fcsusil\u0259 h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1991-ci ild\u0259n ba\u015flanan Rus-\u00c7e\u00e7en m\u00fcharib\u0259si d\u0259nizin ekosistemind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n probleml\u0259r yarad\u0131b. H\u00f6vz\u0259d\u0259 il \u0259rzind\u0259 20-30 h\u0259rbi tullant\u0131 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, texnogen q\u0259zalar\u0131n say\u0131 da xeyli art\u0131b. Bel\u0259 ki, X\u0259z\u0259rin Rusiya sahill\u0259rind\u0259 karbohidrogenl\u0259rin miqdar\u0131 \u00c7e\u00e7en m\u00fcharib\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar xeyli artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan\u0131n yataqlar\u0131n\u0131n birg\u0259 istismar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221; (1994) adl\u0131 sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n m\u0259\u015fhur neft korporasiyalar\u0131n\u0131n qo\u015fulduqlar\u0131 sazi\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n xam neftini d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xarmaq m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. Regiondak\u0131 dig\u0259r neft istehsal\u00e7\u0131lar\u0131 da eyni maraqdan \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r. Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistanda da Ab\u015feronda oldu\u011fu kimi neft-qaz istehsal\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri a\u00e7\u0131l\u0131b. Bu regionlar\u0131n ekoloji durumu respublikam\u0131zla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 he\u00e7 d\u0259 yax\u015f\u0131 deyil. \u00c7\u00fcnki burada \u00e7\u0131xar\u0131lan neftin t\u0259rkibind\u0259 merkaptanlar\u0131n miqdar\u0131 \u00e7ox, k\u00fck\u00fcrdl\u00fc birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r daha art\u0131qd\u0131r. Bel\u0259 nefti x\u00fcsusi yolla t\u0259mizl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259lir ki, bu da \u0259lav\u0259 probleml\u0259r yarad\u0131r. Bu prosesd\u0259 ekoloji standartlar m\u00fctl\u0259q n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r, \u0259ks halda X\u0259z\u0259rin b\u00fct\u00fcn akvatoriyas\u0131 pis hala d\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>D\u0259nizin \u015f\u0259rq-q\u0259rb hiss\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u015fimal t\u0259r\u0259find\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin s\u0259viyy\u0259si nisb\u0259t\u0259n azd\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn m\u00fchitinin qorunmas\u0131nda, x\u00fcsusil\u0259 \u00e7irkablardan m\u00fchafiz\u0259d\u0259 Volqa v\u0259 dig\u0259r \u00e7ay-su anbarlar\u0131n\u0131n rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Eyni zamanda, X\u0259z\u0259rin dib \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259ri v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn fiziki-kimy\u0259vi v\u0259 bioloji t\u0259mizl\u0259nm\u0259 prosesl\u0259rinin d\u0259 rolu var. Orta v\u0259 c\u0259nub zonalar\u0131nda temperaturun sabitliyi (normall\u0131\u011f\u0131) suda kimy\u0259vi reaksiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tini art\u0131r\u0131r v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 burada d\u0259niz suyunun t\u0259mizliyi \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259min olunur.<br \/>\nX\u0259z\u0259rin ekoloji probleml\u0259ri onun s\u0259viyy\u0259sinin vaxta\u015f\u0131r\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259sil\u0259 d\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. 1978-ci ild\u0259n tranqressiv m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ke\u00e7\u0259n d\u0259nizin s\u0259viyy\u0259si t\u0259dric\u0259n qalxaraq ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, suyun s\u0259viyy\u0259sinin 2,5 m qalxmas\u0131 sahil zonas\u0131n\u0131n il \u0259rzind\u0259 1-2 km sah\u0259sinin d\u0259nizin alt\u0131nda qalmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 10-15 il \u0259vv\u0259l \u00f6lk\u0259mizin c\u0259nub b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki (L\u0259nk\u0259ran-Astara) sahil zola\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n bir \u00e7ox ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259ri h\u0259min f\u0259lak\u0259tl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdi, \u0259haliy\u0259, d\u00f6vl\u0259t\u0259 xeyli ziyan d\u0259ydi. El\u0259 burdaca bir m\u0259s\u0259l\u0259ni xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r. \u018fski tarixd\u0259 ulu babalar\u0131m\u0131z he\u00e7 vaxt h\u00f6vz\u0259 k\u0259nar\u0131nda daimi m\u0259skunla\u015fmay\u0131blar. Yaln\u0131z m\u00f6vs\u00fcmi xarakter da\u015f\u0131yan f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olublar. \u00c7\u00fcnki onlar ha\u00e7ansa yarana bil\u0259c\u0259k t\u0259bii hadis\u0259l\u0259ri \u00e7ox d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259tl\u0259ndiribl\u0259r. M\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn insanlar\u0131 is\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, sanki t\u0259bi\u0259ti ram edirmi\u015fl\u0259r kimi d\u0259nizin d\u00fcz q\u0131ra\u011f\u0131nda m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m s\u0259naye obyektl\u0259ri, neft-qaz\u00e7\u0131xarma qur\u011fular\u0131, \u00e7oxm\u0259rt\u0259b\u0259li ya\u015fay\u0131\u015f binalar\u0131 in\u015fa edir, fermer t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 sal\u0131rlar. Hesab edirl\u0259r ki, onlar\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259lik sahild\u0259 saxlamaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu bel\u0259 deyil. T\u0259bi\u0259t \u00f6z\u00fc \u015f\u0131ltaq olsa da, \u015f\u0131ltaqlar\u0131 sevmir.<br \/>\nD\u0259nizd\u0259 v\u0259 sahilboyunda g\u00f6zl\u0259nil\u0259n q\u0259zalar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, burada yerl\u0259\u015fdiril\u0259n neft s\u0259nayesil\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Avadanl\u0131qlar\u0131n suda batmas\u0131, neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n d\u0259niz\u0259 axmas\u0131, qur\u011fular\u0131n yarars\u0131z hala d\u00fc\u015fm\u0259si v\u0259 s. C\u0259nub v\u0259 orta sah\u0259l\u0259rd\u0259 X\u0259z\u0259r daha \u00e7ox hidrodinamiki t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. Bunlardan ba\u015fqa, X\u0259z\u0259rin dibi pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131na meyllidir. K\u00fck\u00fcrd t\u0259rkibli neft \u00e7\u0131xar\u0131lan sah\u0259l\u0259r daha t\u0259hl\u00fck\u0259lidir. G\u00fccl\u00fc z\u0259lz\u0259l\u0259 ba\u015f ver\u0259rs\u0259, havaya 1000 atmosfer t\u0259zyiql\u0259 milyon ton k\u00fck\u00fcrd t\u0259rkibli karbohidrogen daxil ola bil\u0259r ki, bu da qlobal f\u0259lak\u0259tdir.<br \/>\nIri tankerl\u0259rl\u0259 neftin da\u015f\u0131nmas\u0131 da X\u0259z\u0259rin \u00e7irkl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259bdir. X\u0259z\u0259r qapal\u0131 ekosistem oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onun neft ax\u0131nlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259si kifay\u0259tdir ki, &#8220;can\u0131n\u0131 tap\u015f\u0131rs\u0131n&#8221; &#8211; &#8220;\u00f6ls\u00fcn&#8221;.<br \/>\nX\u0131rda d\u0259niz donanmalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi bax\u0131mdan \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131sa da, \u00e7irkl\u0259ndirici amil kimi onlar\u0131n da rolu az deyil. Iri g\u0259mil\u0259rin ixrac etdiyi ax\u0131nt\u0131 sular\u0131 \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259ndir. Yeni limanlar\u0131n tikilm\u0259si, g\u0259mi istehsal\u0131, neft v\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n n\u0259qli v\u0259 s. suyun \u00e7irkl\u0259nm\u0259sinin \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259ndir. X\u0259z\u0259rsahili \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259rbi d\u0259niz donanmalar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 da h\u0259min faktorlardand\u0131r. X\u0259z\u0259r g\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u00e7irkl\u0259nm\u0259 m\u0259nb\u0259yini yaln\u0131z fiziki-kimy\u0259vi s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k olmaz. Problemin \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 bioloji \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin d\u0259 pay\u0131 var. S\u00f6hb\u0259t Volqa-Don kanal\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Azov-Qara d\u0259niz h\u00f6vz\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259n yad orqanizml\u0259rd\u0259n gedir. Bel\u0259 ki, bu yax\u0131nlarda T\u00fcrkm\u0259nistana aid sektorda meduzalar (aurella aurita, mneniopsis leudyi) a\u015fkar edilmi\u015fdir. Bu meduzalar X\u0259z\u0259rd\u0259 \u00e7oxalaraq v\u0259t\u0259g\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli iri bal\u0131qlar\u0131n qidas\u0131n\u0131 yeyib t\u00fck\u0259ndirir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bu meduzalar kilk\u0259 il\u0259 qidalan\u0131rlar. Kilk\u0259nin azalmas\u0131 paralel olaraq onlarla qidalanan m\u00fcxt\u0259lif su heyvanlar\u0131n\u0131n sayca azalmas\u0131yla n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Neft-qaz istismar\u0131na geni\u015f yer verilm\u0259si bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na da \u00f6z m\u0259nfi t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir. Su m\u00fchitinin ifrat \u00e7irkl\u0259nm\u0259si bal\u0131q s\u0259nayesin\u0259 ciddi ziyan vurur. Hesablamalara \u0259sas\u0259n, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na d\u0259y\u0259n z\u0259r\u0259r 6 milyard, k\u00fcr\u00fc biznesin\u0259 dey\u0259n ziyan is\u0259 10 milyard dollar t\u0259\u015fkil edir. H\u0259m\u00e7inin dig\u0259r v\u0259t\u0259g\u0259 bal\u0131qlar\u0131n\u0131n iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n itirilm\u0259si d\u0259 reald\u0131r. X\u0259z\u0259r olduqca unikal ekosistemdir. Onun qorunmas\u0131 t\u0259kc\u0259 regional d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin yox, planetin i\u015fidir. Beyn\u0259lxalq sistemin son ill\u0259r bu d\u0259nizin ekoloji probleml\u0259rin\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259si t\u0259sad\u00fcfi deyil. X\u0259z\u0259r\u0259 yaln\u0131z bir \u00f6lk\u0259nin yox, 5 sahilyan\u0131 \u00f6lk\u0259nin qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259si vacibdir. H\u0259r bir X\u0259z\u0259rsahili \u00f6lk\u0259 d\u0259niz\u0259 \u00f6z \u015f\u0259xsi prizmas\u0131ndan yana\u015fsa, onun sonrak\u0131 taleyi daha tutqun ola bil\u0259r. X\u0259z\u0259rin statusu tam m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259dikc\u0259 d\u0259nizin n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 ehtiyat\u0131, canl\u0131lar\u0131n r\u0259ngar\u0259ngliyi, ekosistemi t\u0259n\u0259zz\u00fcl\u0259 u\u011frayacaq.<\/p>\n<p>Vaxtil\u0259 AB\u015e prezidenti olmu\u015f Con Kennedinin dediyi &#8220;Co\u011frafiya bizi qon\u015fu, tarix bizi dost, iqtisadiyyat bizi t\u0259r\u0259fda\u015f, z\u0259rur\u0259t is\u0259 m\u00fctt\u0259fiq etdi&#8221; fikirl\u0259ri bu g\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r real v\u0259 z\u0259ruri s\u0259sl\u0259nir. Bel\u0259 ki, ekoloji b\u00f6hran n\u0259tic\u0259sind\u0259 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 d\u00fcnyada \u0259n m\u0259hsuldar su h\u00f6vz\u0259l\u0259ri aras\u0131nda duran X\u0259z\u0259r d\u0259nizi son onillikl\u0259rd\u0259 \u00f6z \u00f6nc\u00fcl m\u00f6vqeyini tamam itirmi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/www.eco.gov.az\/\">http:\/\/www.eco.gov.az<\/a> ARDI VAR<\/p>\n<p><strong>1950-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi deportasiyas\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>Sovet hakimiyy\u0259tinin \u00f6lk\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif regionlar\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qafqazda Az\u0259rbaycan, erm\u0259ni, g\u00fcrc\u00fc v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131 bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 qoymaq siyas\u0259ti \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259dli siyas\u0259tinin davam\u0131 idi. Bu siyas\u0259t m\u0259rk\u0259z\u0259 qeyri-rus xalqlar, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 m\u00fcs\u0259lman v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z hakim m\u00f6vqeyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m idi.<br \/>\nAz\u0259rbaycanl\u0131lar v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan torpaqlar\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 hesab\u0131na \u00abB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u00bb d\u00f6vl\u0259ti yarartmaq x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulan erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rinin he\u00e7 vaxt m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nMoskvadak\u0131 havadarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 m\u0259rk\u0259zd\u0259ki v\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st lobbil\u0259rin\u0259 arxalanan erm\u0259ni &#8211; da\u015fnaklar m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 vaxta\u015f\u0131r\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR-d\u0259ki \u00f6z tarixi etnik \u0259razil\u0259rind\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r. 40-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131nda M\u0259rk\u0259zin, bilavasit\u0259 Moskvadak\u0131 erm\u0259ni lobbisinin lideri v\u0259 r\u0259hb\u0259ri A.Mikoyan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Erm\u0259nistanda kommunistl\u0259rin f\u0259al i\u015ftirak\u0131 il\u0259 gizli \u00abQaraba\u011f h\u0259r\u0259kat\u0131\u00bb v\u0259 \u00abQaraba\u011f komit\u0259si\u00bb yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a01945-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi partiya elitas\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 \u00dc\u0130K(b) P MK qar\u015f\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin &#8211; Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rd\u0131. Erm\u0259nistan K(b) P MK v\u0259 XKS Stalin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k he\u00e7 bir elmi, tarixi \u0259sas\u0131 olmadan bildirdil\u0259r ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisi guya iqtsadi c\u0259h\u0259td\u0259n daha \u00e7ox Az\u0259rbaycanla deyil, Erm\u0259nistanla ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259rk\u0259zd\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u0259rhal m\u00fcnasib\u0259t bildirildi.<br \/>\nBel\u0259 ki, Moskvan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u00dc\u0130K(b) P MK katibi erm\u0259nip\u0259r\u0259st K.M.Malenkov 28 noyabr 1945-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan K(b) MK-n\u0131n 1-ci katibi Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rova m\u0259ktub yazaraq bu m\u0259s\u0259l\u0259 haqq\u0131nda &#8211; erm\u0259nil\u0259rin ist\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumat verir v\u0259 onun r\u0259yini bilm\u0259k ist\u0259yir.<br \/>\nM.Ba\u011f\u0131rov is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 10 dekabr 1945-ci il tarixd\u0259 K.M.Malenkovun m\u0259ktubuna cavab g\u00f6nd\u0259rir. Cavab m\u0259ktubunda Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bu iddialar\u0131n he\u00e7 bir elmi, tarixi \u0259sas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim torpa\u011f\u0131 oldu\u011fu sanball\u0131 faktlarla s\u00fcbut edilirdi. M.Ba\u011f\u0131rov bildirirdi ki, \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tini az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u015eu\u015fadan ba\u015fqa, Yuxar\u0131 Qaraba\u011f \u0259rarizisi o halda Erm\u0259nistana veril\u0259 bil\u0259r ki, Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckl\u0259 Az\u0259rbaycana qaytar\u0131ls\u0131n. Buna is\u0259 n\u0259 Moskva, n\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan raz\u0131 olmad\u0131, \u00e7\u00fcnki T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan hesab\u0131na yarad\u0131lm\u0131\u015f \u00aberm\u0259ni \u0259razisi\u00bb bununla l\u0259\u011fv edil\u0259rdi.<br \/>\nSovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n M.Ba\u011f\u0131rov itirilmi\u015f tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 problemini \u00f6n\u0259 g\u0259tirir. O, K.M.Malenkova cavab m\u0259ktubunda bildirir ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedil\u0259c\u0259yi halda m\u00fcxt\u0259lif zaman k\u0259siyind\u0259 Erm\u0259nistana, G\u00fcrc\u00fcstana v\u0259 Rusiyaya verilmi\u015f bir \u00e7ox tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n onun \u00f6z\u00fcn\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131n\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 t\u0259l\u0259b edir.<br \/>\nM.Ba\u011f\u0131rov yax\u015f\u0131 bilirdi ki, erm\u0259nil\u0259r buna raz\u0131 olmayacaq v\u0259 h\u0259m erm\u0259nil\u0259rin, h\u0259m d\u0259 havadarlar\u0131n\u0131n &#8211; Moskvan\u0131n plan\u0131 pozulacaq. Moskva problemin n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hl\u00fck\u0259li oldu\u011funu anlad\u0131. Problemin h\u0259llini m\u00fcmk\u00fcn hesab etm\u0259y\u0259n M\u0259rk\u0259z erm\u0259nil\u0259rin iddialar\u0131n\u0131 r\u0259dd etdi. Bununla yana\u015f\u0131, Moskva T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u0259l\u0259 1943-c\u00fc il noyabr\u0131n 28-d\u0259n dekabr\u0131n 1d\u0259k SSR\u0130, AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Tehranda ke\u00e7iril\u0259n konfransda Sovet-\u0130ran m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edil\u0259rk\u0259n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 toxunulmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u00abB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u00bb d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq arzusunda olan erm\u0259nil\u0259r konfrans zaman\u0131 SSR\u0130 xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Molotova m\u00fcraci\u0259t edib, \u0130randa ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin SSR\u0130-y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini xahi\u015f etmi\u015fdil\u0259r. V.Molotov \u0130.Stalinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ald\u0131qdan sonra \u0130randa ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verilmi\u015fdi. 1946-c\u0131 il oktyabr\u0131n 19-da SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Erm\u0259nistan SSR \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edildi.<br \/>\nBu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 torpaqlar\u0131n bo\u015fald\u0131lmas\u0131 hesab\u0131na h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259li idi. Y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z ata-baba torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259raziy\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Bu i\u015f\u0259 \u00abDa\u015fnaks\u00fctyun\u00bb partiyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Qriqorian kils\u0259si d\u0259 \u00f6z xeyir-duas\u0131n\u0131 vermi\u015fdi.<\/p>\n<p>Lakin Molotovun t\u0259klif\u0131 o zaman Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n 1-ci katibi Q.H.Harutyunovla\u00a0<a href=\"http:\/\/kayzen.az\/blog\/dahil%C9%99r-maraql%C4%B1\/1812\/stalin-iosif-vissarionovi%C3%A7.html\">Stalinin<\/a>\u00a0raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra xeyli d\u0259yi\u015fdirildi. Q\u0259rara al\u0131nd\u0131 ki, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistanda yerl\u0259\u015fdirilsinl\u0259r, \u0259v\u0259zind\u0259 is\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcnl\u0259r.<br \/>\nBununla da M\u0259rk\u0259zin r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 xeyir-duas\u0131 il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki ata-baba torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015fland\u0131. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 ba\u015fqa az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda\u00bb q\u0259bul etdiyi 4083 sayl\u0131 q\u0259rarla r\u0259smil\u0259\u015fdirildi. Daha sonra SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1948-ci il 10 mart tarixli \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u00bb yeni bir q\u0259rar\u0131 il\u0259 bu prosesin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn konkret t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131 haz\u0131rland\u0131. Q\u0259rarda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, bu, \u00abSSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259lav\u0259dir\u00bb. Bu q\u0259rara g\u00f6r\u0259, 100 min az\u0259rbaycanl\u0131 1948-1950-ci ill\u0259rd\u0259; 1948-ci ild\u0259 10 min, 1949-cu ild\u0259 40 min, 1950-ci ild\u0259 is\u0259 50 min n\u0259f\u0259r \u00abk\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck prinsipin\u0259 \u0259sas\u0259n\u00bb Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. Q\u0259rar\u0131n on birinci madd\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Sovetin\u0259 icaz\u0259 verilsin ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 onlar\u0131n bo\u015faltd\u0131qlar\u0131 tikilil\u0259rd\u0259n, ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rind\u0259n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etsinl\u0259r. O zaman Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 \u00f6z ata-baba torpaqlar\u0131nda 0,5 (yar\u0131m) milyondan \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131. 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n planl\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-\u0259 1.799 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 7.747 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 zorak\u0131l\u0131\u011fa, t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmaqla h\u0259yata ke\u00e7irilirdi. Bu \u00fcsulla 1948-ci ild\u0259 429 az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259si (2.834 n\u0259f\u0259r) p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. 1948-ci ilin pay\u0131z\u0131na q\u0259d\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131 10.584 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nSSR\u0130 NS-nin 1948-ci il mart\u0131n 10-da q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 konkret t\u0259dbirl\u0259rd\u0259n b\u0259hs olunurdu: k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259hali \u0259sas istehsal vasit\u0259l\u0259rini &#8211; k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131, avadanl\u0131\u011f\u0131, canl\u0131 v\u0259 mexaniki qo\u015fqu vasit\u0259l\u0259rini, ev heyvanlar\u0131n\u0131 v\u0259 s. apara bil\u0259rdi. H\u0259m\u00e7inin SSR\u0130 NS-nin q\u0259rarlar\u0131ndan ir\u0259li g\u0259l\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti 1948-ci il fevral\u0131n 2-d\u0259 v\u0259 aprelin 14-d\u0259 x\u00fcsusi q\u0259rarlar q\u0259bul etmi\u015fdi.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259ni q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Komissiya \u00fczvl\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verilmi\u015fdi ki, camaat aras\u0131nda izahat i\u015fi apars\u0131nlar v\u0259 bu \u00absiyasi\u00bb kampaniya tezlikl\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ls\u0131n. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lardan &#8211; Yerevan \u015f\u0259h\u0259ri Spandaryan rayon soveti icraiyy\u0259 komit\u0259sinin s\u0259dri Rza \u015eeyxzad\u0259, Qaraba\u011f rayon partiya komit\u0259sinin katibi \u0130bi\u015f Abbasov, \u00abSovet Erm\u0259nistan\u0131\u00bb q\u0259zetinin redaktoru R\u0259him Allahverdiyev, Ke\u015fi\u015fk\u0259nd rayonu partiya komit\u0259sinin 2-ci katibi \u018fziz C\u0259f\u0259rov v\u0259 b. daxil idil\u0259r.<br \/>\nAz\u0259rbaycan SSR v\u0259 Erm\u0259nistan SSR r\u0259hb\u0259rl\u0259ri aras\u0131nda (respublika \u0259halisinin r\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan) \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131la\u015fmaya g\u00f6r\u0259, 1949-cu ild\u0259 15.713 n\u0259f\u0259r (5420 n\u0259f\u0259r yazda, 10.293 n\u0259f\u0259r is\u0259 pay\u0131zda) v\u0259 3818 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. Lakin SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Erm\u0259nistan SSR h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259ld\u0259 edilmi\u015f raz\u0131la\u015fman\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259di. M\u0259rk\u0259zin r\u0259smi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si S.\u00c7eremu\u015fin Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri T.Quliyevd\u0259n Erm\u0259nistan SSRd\u0259n Az\u0259rbaycana \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015f 40.000 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259l\u0259b etdi.<br \/>\nAz\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259ziyy\u0259tin \u00e7\u0259tinliyini g\u00f6r\u00fcb M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t\u0259 &#8211; SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin m\u00fcavini K.M.Malenkova m\u00fcraci\u0259t etdi. M\u00fcraci\u0259td\u0259 bildirildi ki, bir d\u0259f\u0259y\u0259 40.000 n\u0259f\u0259r \u0259halinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n imkan\u0131 yoxdur. M\u00fcraci\u0259td\u0259 h\u0259m d\u0259 19491950-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259ll\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015f k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 planlar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u00abErm\u0259nistan SSR-d\u0259n olan az\u0259rbaycanl\u0131 kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r \u0259halinin 10 min n\u0259f\u0259rinin 1949-cu ild\u0259, 15 min n\u0259f\u0259rinin is\u0259 1950-ci ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verilm\u0259si\u00bb xahi\u015f edildi.<br \/>\nBu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi q\u0259tiyy\u0259tsizlik g\u00f6st\u0259rdi. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u0259raziy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n 22 rayonu, \u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ata-baba torpaqlar\u0131 olan Basarke\u00e7\u0259r, Z\u0259ngibasar, Noyemberyan, Mikoyan, Dilican, Astarxan, Kirovakan daxil idi. Bu \u0259razil\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 dig\u0259r rayonlarda yerl\u0259\u015fdirilirdil\u0259r. Deportasiya edilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n t\u0259qib olunurdular. Bu c\u00fcr b\u00f6htanlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan SSR \u015eamxor (\u015e\u0259mkir) rayonuna deportasiya edilmi\u015f 150 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n \u00f6z t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 ra-yondan s\u00fcrg\u00fcn edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdular. Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycanda \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131na respublika r\u0259hb\u0259rinin g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda \u015f\u0259rait yaradan respublikan\u0131n XD\u0130N-d\u0259, partiya v\u0259 sovet orqanlar\u0131nda r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259 sahibi olan Markaryan, Qriqoryan, Yemelyanov, Bor\u015fov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 idi. Onlar deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259rin s\u0131x ya\u015fad\u0131qlar\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u0259razisind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf rayonlarda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 imkan vermi\u015f, M.Ba\u011f\u0131rova saxta, b\u00f6htan xarakterli aray\u0131\u015flar t\u0259qdim edirdil\u0259r. Respublika T\u0259hl\u00fck\u0259sizlikNazirliyinin r\u0259hb\u0259ri Yemelyanovun haz\u0131rlay\u0131b M.Ba\u011f\u0131rova t\u0259qdim etdiyi r\u0259smi aray\u0131\u015fda deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmalar\u0131 bar\u0259d\u0259 kollektiv imza il\u0259 g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ri m\u0259ktub v\u0259 \u0259riz\u0259l\u0259ri \u00abmill\u0259t\u00e7ilik\u00bb, \u00absiyasi t\u0259xribat\u00bb kimi xarakteriz\u0259 edilirdi. Bunlara is\u0259 M.Ba\u011frov inan\u0131rd\u0131.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1949-cu ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n q\u0259dim Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan 15.276 n\u0259f\u0259r adam \u015eimali Az\u0259rbaycana deportasiya edildi. Deportasiya olunanlar \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131n Saatl\u0131, Mirb\u0259\u015fir (T\u0259rt\u0259r), G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, \u018fli-Bayraml\u0131, Z\u0259rdab, Salyan, K\u00fcrd\u0259mir, Xaldan, Sabirabad, Jdanov (Beyl\u0259qan), Yevlax, Ucar, B\u0259rd\u0259, G\u0259d\u0259b\u0259y rayonlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirildi. \u018fn \u00e7\u0259tini, d\u00f6z\u00fclm\u0259zi ondan ibar\u0259t idi ki, da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi \u0259razil\u0259rd\u0259 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7\u0131b, ya\u015fayan bu \u0259hali indi bird\u0259n-bir\u0259 \u00e7ox isti olan K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<br \/>\nSonrak\u0131 ild\u0259 &#8211; 1950-ci il mart\u0131n 14-d\u0259 v\u0259 avqustun 25-d\u0259 daha 3419 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n v\u0259 14.361 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan respublikalar\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri birg\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdil\u0259r.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin sosial v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259t probleml\u0259rin\u0259 vaxt\u0131nda diqq\u0259t yetirilmirdi. Bunun n\u0259tic\u0259si idi ki, 1950-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndan \u0259halinin bir hiss\u0259si Erm\u0259nistana &#8211; \u00f6z ke\u00e7mi\u015f ata-baba yerl\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Deportasiya olunanlar\u0131n dig\u0259r bir qismi is\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 v\u0259 M\u0259rk\u0259z\u0259 \u015fikay\u0259t m\u0259ktublar\u0131 g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 onlara olan diqq\u0259tsizlikd\u0259n, qeyri-insani m\u00fcnasib\u0259td\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131rd\u0131. Lakin onlar\u0131n \u015fikay\u0259t v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n tap\u0131lm\u0131rd\u0131. \u018fksin\u0259, 1950-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n Az\u0259rbaycana yeni 2907 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 12.332 n\u0259f\u0259r adam k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri, onlar\u0131n himay\u0259darlar\u0131 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il v\u0259 10 mart 1948-ci il tarixli q\u0259rarlar\u0131n\u0131n icra olunmas\u0131 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n naraz\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259, onlar\u0131n t\u0259kidi il\u0259 28 fevral 1951-ci ild\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti \u00ab1951-ci ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 plan\u0131 haqq\u0131nda\u00bb 605 sayl\u0131 tam m\u0259xf\u0131 olan yeni q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259li olmu\u015fdu. Q\u0259rarda k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131. Lakin bu q\u0259rar da erm\u0259nil\u0259ri t\u0259min etm\u0259di. \u00c7\u00fcnki erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin ist\u0259yin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n deportasiya olunanlar\u0131n geriy\u0259 qay\u0131tmas\u0131 ara vermir, \u0259ksin\u0259, art\u0131rd\u0131.<br \/>\n1952-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n daha 3155 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat v\u0259 1.376 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bununla yana\u015f\u0131 geri qay\u0131danlar\u0131n say\u0131 da art\u0131rd\u0131. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi Az\u0259rbaycan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda adi \u015f\u0259raitin olmamas\u0131 idi.<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, 1953-c\u00fc ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rd\u0259n 1115 ail\u0259 geri qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan 150 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6z do\u011fma torpaqlar\u0131ndan zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu, m\u0259rk\u0259zin v\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin qeyri-insani f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n, qat\u0131 mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259n, \u015fovinist m\u00fcnasib\u0259td\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildi. Bu, adi insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n kobudcas\u0131na pozulmas\u0131, anti-demokratik h\u0259r\u0259k\u0259t idi.<br \/>\nK\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etdi. 1954-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 1316 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 5876 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistandan deportasiya olunmu\u015f, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259nin n\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259si ke\u00e7irilmi\u015fdi.<br \/>\nOnu da t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd ed\u0259k ki, deportasiya olunanlar\u0131n h\u0259r \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rind\u0259n biri yeni \u015f\u0259rait\u0259, isti v\u0259 quru iqlim\u0259, adi m\u0259i\u015f\u0259t t\u0259minats\u0131zl\u0131\u011f\u0131na d\u00f6z\u0259 bilm\u0259yib, acl\u0131q v\u0259 x\u0259st\u0259likd\u0259n \u00f6l\u00fcrd\u00fc.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, 1948-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Stalin-Beriya-Mikoyan \u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fcn\u00fcn m\u0259krli, antiaz\u0259rbaycan siyas\u0259ti v\u0259 M.Ba\u011f\u0131rovun q\u0259tiyy\u0259tsizliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 xeyli azald\u0131. Vaxtil\u0259 Vedi, Ke\u015fi\u015fk\u0259nd rayonlar\u0131n\u0131n \u0259halisinin etnik t\u0259rkibinin 72 faizini az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil etdiyi halda, deportasiyadan sonra orada c\u0259mi 15-17 faiz az\u0259rbaycanl\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycanda is\u0259 \u0259ksin\u0259, erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 art\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259sas iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 &#8211; Bak\u0131da, Sumqay\u0131tda, G\u0259nc\u0259d\u0259, \u018fli-Bayraml\u0131da, Ming\u0259\u00e7evird\u0259, Da\u015fk\u0259s\u0259nd\u0259 v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131n\u0131n artmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, erm\u0259ni gizli t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yaran\u0131rd\u0131.<br \/>\n1948-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n, \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bu faci\u0259si h\u00fcquqi c\u0259h\u0259td\u0259n 1948-ci ild\u0259 BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komissiyas\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259rar\u0131n II madd\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq soyq\u0131r\u0131m v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li idi, lakin h\u0259l\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r buna beyn\u0259lxalq miqyasda h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259yib.<br \/>\n80-ci ill\u0259rin sonunda is\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z Erm\u0259nistan SSRd\u0259n sonuncu n\u0259f\u0259rin\u0259d\u0259k zorla qovuldu v\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 sona \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<br \/>\nQ\u0259rbi Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n faci\u0259sin\u0259 d\u00fczg\u00fcn qiym\u0259t ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti, \u00fcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n verildi. O, 1997-ci il dekabr\u0131n 18-d\u0259 \u00ab1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u00bb f\u0259rman imzaland\u0131. Bu f\u0259rmanla Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u0259tbiq edil\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin m\u00fcrt\u0259ce mahiyy\u0259ti d\u00fcnya sivilizasiyas\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<h3><em>\u00ab1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u00bb Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u018fRMANI<\/em><\/h3>\n<p>Son iki \u0259srd\u0259 Qafqazda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 xalq\u0131m\u0131z a\u011f\u0131r m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259, milli faci\u0259 v\u0259 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259rh\u0259l\u0259-m\u0259rh\u0259l\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n bel\u0259 qeyri-insani siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar indi Erm\u0259nistan adland\u0131r\u0131lan \u0259razid\u0259n &#8211; min ill\u0259r boyu ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00f6z do\u011fma tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131naraq k\u00fctl\u0259vi q\u0259tl v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, xalq\u0131m\u0131za m\u0259xsus minl\u0259rl\u0259 tarixi-m\u0259d\u0259ni abid\u0259 v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b viran edilmi\u015fdir.<br \/>\nSSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 n\u00f6mr\u0259li v\u0259 1948-ci il 10 mart tarixli 754 n\u00f6mr\u0259li q\u0259rarlar\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 n\u00f6vb\u0259ti tarixi cinay\u0259t akt\u0131 olmu\u015fdur. Bu q\u0259rarlar \u0259sas\u0131nda 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 v\u0259 zorak\u0131l\u0131qla s\u00fcrg\u00fcn olunmu\u015fdur. Adi h\u00fcquq normalar\u0131na zidd olan bu q\u0259rarlar\u0131n icras\u0131 zaman\u0131 avtoritar-totalitar rejimin m\u00f6vcud repressiya qaydalar\u0131 geni\u015f t\u0259tbiq edilmi\u015f, minl\u0259rl\u0259 insan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qocalar v\u0259 k\u00f6rp\u0259l\u0259r a\u011f\u0131r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u015f\u0259raitin\u0259, k\u0259skin iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259, f\u0131ziki sars\u0131nt\u0131lara v\u0259 m\u0259n\u0259vi genosid\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k h\u0259lak olmu\u015flar. Bu i\u015fd\u0259 erm\u0259ni \u015fovinist dair\u0259l\u0259rinin v\u0259 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin cinay\u0259tkar siyas\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, o d\u00f6vrk\u00fc Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyinin \u00f6z xalq\u0131n\u0131n taleyin\u0259 zidd m\u00f6vqeyi, soyda\u015flar\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin t\u0259\u015fkilind\u0259 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak\u0131 da az rol oynamam\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nT\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n deportasiya olunmas\u0131 fakt\u0131 \u00f6t\u0259n 50 il \u0259rzind\u0259 laz\u0131m\u0131nca ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259mi\u015fdir.<br \/>\nYuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259nl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq q\u0259rara al\u0131ram:<\/p>\n<ul>\n<li>1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131 yarad\u0131ls\u0131n.<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Kabineti bu f\u0259rman\u0131n icras\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etsin.<\/li>\n<li>Heyd\u0259r \u018fL\u0130YEV, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, 19 dekabr 1997-ci il<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>NATO-Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259ri. Az\u0259rbaycan S\u00fclhm\u0259raml\u0131lar\u0131.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/NATO\">NATO<\/a>-nun strukturlar\u0131nda siyasi v\u0259 h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r prosesi ba\u015fland\u0131. 1990-c\u0131 ilin iyulunda yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitin\u0259 uy\u011funla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn London sammitind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=D%C9%99yi%C5%9Filmi%C5%9F_%C5%9Eimali_Atlantika_Alyans%C4%B1na_dair_London_B%C9%99yannam%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">D\u0259yi\u015filmi\u015f \u015eimali Atlantika Alyans\u0131na dair London B\u0259yannam\u0259si<\/a>, bir il sonra is\u0259 Roma sammitind\u0259 yeni Strateji konsepsiya v\u0259 S\u00fclh v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi. N\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131 istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u015eimali Atlantika \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 (\u015eA\u018f\u015e) t\u0259sis edildi. \u015eA\u018f\u015e-n\u0131n ilk a\u00e7\u0131l\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc 1991-ci ilin 20 dekabr tarixind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Respblikas\u0131 1992-ci ilin mart\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn forum rolunu oynayan \u015eA\u018f\u015e-\u0259 qo\u015fulmu\u015fdur. NATO-nun\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz<\/a>\u00a0regionunda yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131\u011f\u0131 1994-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda \u015eimali Atlantika \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u0259razi \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259si pisl\u0259nir v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259, m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 v\u0259 suverenliyin\u0259 h\u00f6rm\u0259t regionda s\u00fclh\u00fcn, sabitliyin v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131n\u0131n vacib elementi kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilir. 1994-c\u00fc il 10-11 yanvar tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Br%C3%BCssel\">Br\u00fcsseld<\/a>\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f NATO \u015euras\u0131nda S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q (SNT) proqram\u0131 b\u0259y\u0259nildi. SNT proqram\u0131na d\u0259v\u0259t \u015eA\u018f\u015e-d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. 1994-c\u00fc il 3-4 may tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bel%C3%A7ika\">Bel\u00e7ikaya<\/a>\u00a0r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0NATO-nun Br\u00fcsseld\u0259ki m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131nda NATO S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q proqram\u0131n\u0131n \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 s\u0259n\u0259dini imzalad\u0131. Bununla, Az\u0259rbaycan NATO il\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan SNT proqram\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015f 15-ci d\u00f6vl\u0259t oldu. 1996-c\u0131 il 22 aprel tarixind\u0259 NATO-nun Br\u00fcsseld\u0259ki m\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131na n\u00f6vb\u0259ti s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 Prezident H.\u018fliyev Ba\u015f katib\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Xavyer_Solana&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Xavyer Solana<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k, SNT proqram\u0131na m\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259 NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 respublikam\u0131z\u0131n t\u0259l\u0259bat v\u0259 potensial\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezentasiya s\u0259n\u0259dini t\u0259qdim etmi\u015fdir. 1997-ci ilin 13 fevral tarixind\u0259 Prezident H.\u018fliyevin d\u0259v\u0259ti il\u0259 NATO-nun Ba\u015f katibi Xavyer Solana ilk d\u0259f\u0259 olaraq iki g\u00fcnl\u00fck r\u0259smi s\u0259f\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Ba\u015f katib Prezident H.\u018fliyev, Xarici i\u015fl\u0259r v\u0259 M\u00fcdafi\u0259 nazirl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irdi. Bununla bel\u0259, Milli M\u0259clisd\u0259 mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda NATO-Az\u0259rbaycan \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131na dair \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. 1997-ci ilin 30-may\u0131nda \u015eA\u018f\u015e-\u0131n Sintrada ke\u00e7iril\u0259n yaz nazirl\u0259r g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u015eA\u018f\u015e Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 (AAT\u015e) il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldil\u0259r. 4-6 noyabr 1997-ci ild\u0259 Bak\u0131da &#8220;Kooperativ Demand&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda komandaq\u0259rargah t\u0259liml\u0259rinin haz\u0131rl\u0131q seminar\u0131 ke\u00e7irildi. Bu NATO\/SNT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda ke\u00e7iril\u0259n ilk t\u0259dbir idi. 1997-ci ilin 14 noyabr tarixind\u0259 Prezident H.\u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda s\u0259r\u0259ncam imzalad\u0131. 30 sentyabr \u2013 1 oktyabr 1998-ci ild\u0259 NATO-nun Ba\u015f katibi X.Solana ikinci d\u0259f\u0259 i\u015f\u00e7i s\u0259f\u0259rl\u0259 Bak\u0131ya g\u0259ldi. S\u0259f\u0259r zaman\u0131 Respublika Prezidenti H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Murtuz_%C6%8Fl%C9%99sg%C9%99rov\">Murtuz \u018fl\u0259sg\u0259rov<\/a>, Ba\u015f nazir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Artur_Rasizad%C9%99\">Artur Rasizad\u0259<\/a>\u00a0il\u0259 ke\u00e7irdiyi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Avro-Atlantika v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, SNT proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan-NATO \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259traf\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131. 27-28 may 1999-cu ild\u0259 Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Atlantika siyas\u0259ti \u00fczr\u0259 m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t qrupunun sessiyas\u0131 Bak\u0131da ke\u00e7irildi. Sessiya m\u00fcdd\u0259tind\u0259 NATO Ba\u015f Katibinin Siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00fcavini, s\u0259fir KR.Klayber ba\u015fda olmaqla y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li NATO ekspert qrupu Az\u0259rbaycana g\u0259ldi. 1999-cu ilin sentyabr\u0131ndan AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Qafqaz m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259rkibli \u0130\u015f\u00e7i qrup (Ad Hoc Group on South Caucasus) f\u0259alliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. 1999-cu ilin sentyabr\u0131ndan etibar\u0259n, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 ta\u011f\u0131m\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 taboru daxilind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovoda<\/a>\u00a0ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatda i\u015ftirak edir. 2000-ci ilin aprelind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstanda<\/a>\u00a0ke\u00e7irilmi\u015f kursun davam\u0131 kimi, Bak\u0131da h\u0259rbi-m\u00fclki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair regional kurs ke\u00e7irilmi\u015fdir. 20-21 iyul 2000-ci ild\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;Qafqazda enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda konfrans ke\u00e7irildi. Regionda enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi m\u0259s\u0259l\u0259si, habel\u0259 \u0259traf m\u00fchit probleml\u0259ri m\u00fczakir\u0259 obyektind\u0259 olmu\u015fdur. NATO-nun Ba\u015f katibi Lord C.Robertson 2001-ci ilin 16-17 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycana r\u0259smi s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Prezident H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri M.\u018fl\u0259sg\u0259rov, Ba\u015f nazir A.Rasi-zad\u0259, xarici i\u015fl\u0259r naziri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vilay%C9%99t_Quliyev\">Vilay\u0259t Quliyev<\/a>, m\u00fcdafi\u0259 naziri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99f%C9%99r_%C6%8Fbiyev\">S\u0259f\u0259r \u018fbiyev<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015fdir. Ba\u015f katib\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1_D%C3%B6vl%C9%99t_Universiteti\">Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin<\/a>\u00a0m\u00fc\u0259llim v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 kollektivi qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f v\u0259 BDUnun f\u0259xri doktoru ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. 2001-ci ilin 21-22 iyun tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131n\u0131n ki\u00e7ik v\u0259 at\u0131c\u0131 silahlar \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi i\u015f\u00e7i qrupunun i\u015ftirak\u0131 il\u0259 &#8220;Y\u00fcng\u00fcl v\u0259 at\u0131c\u0131 silahlar: AT\u018fT v\u0259 AAT\u015e-\u0131n cari \u00f6hd\u0259likl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn praktiki t\u0259hdidl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259 h\u00f6kum\u0259tinin birg\u0259 seminar\u0131 ke\u00e7irildi. AT\u018fT-in \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin, AT\u018fT-in G\u00fcrc\u00fcstanda, Moldovada f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n missiyalar\u0131n\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etdil\u0259r. \u0130\u015ftirak ed\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r t\u0259dbiri BMT-nin YAS \u00fczr\u0259 seminar\u0131ndan \u0259vv\u0259l regional s\u0259viyy\u0259d\u0259 problem \u00fczr\u0259 \u0259sasl\u0131 t\u00f6hf\u0259 kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. Seminar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-nin t\u0259dbirl\u0259r reyestrin\u0259 daxil edilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 12-13 iyun tarixl\u0259rind\u0259 NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015f v\u0259 NATO \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 &#8220;T\u0259bii v\u0259 texnogen f\u0259lak\u0259tl\u0259r zaman\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 xilasetm\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si&#8221; adl\u0131 seminar m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 05-17 noyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da &#8220;Cooperative Determination&#8221; komanda-q\u0259rargah t\u0259limi ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2001-ci ilin 16-17 noyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;Balkanlarda regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan \u00f6yr\u0259nilmi\u015f d\u0259rsl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2002-ci ilin 7 fevral tarixind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 1997-ci il 14 noyabr tarixli S\u0259r\u0259ncam\u0131na d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti S\u0259r\u0259ncam imzalad\u0131. 2002-ci ilin 17-18 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 NATO Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n Prezidenti Rafael Estrada Az\u0259rbaycana s\u0259f\u0259r etdi. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Respublika Prezidenti H.\u018fliyev, Milli M\u0259clisin S\u0259dri M.\u018fl\u0259sg\u0259rov, xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Quliyevl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irildi. 2002-ci ilin 7-8 may tarixind\u0259 Bak\u0131da &#8220;X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin ekoloji probleml\u0259ri&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda NATO\/M\u00fcasir c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin probleml\u0259ri komit\u0259si (MCPK) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. Seminar m\u00fcdd\u0259tind\u0259 NATO Ba\u015f Katibinin Elm v\u0259 Ekologiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u00fcavini c\u0259nab Jan Furne Az\u0259rbaycana s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Jan F\u00fcrne Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti, Ba\u015f nazirin m\u00fcavini Y.Eyyubov, xarici i\u015fl\u0259r naziri V.Quliyev, ekologiya v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r naziri H.Ba\u011f\u0131rov, Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n prezidenti M.K\u0259rimov, t\u0259hsil naziri M.M\u0259rdanov il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015fdir. Seminar\u0131n n\u0259tic\u0259si kimi, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fczr\u0259 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli x\u00fcsusi layih\u0259 t\u0259qdim edilmi\u015fdir. 2002-ci ilin 27-28 iyun tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO\/AAT\u015e \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;C\u0259nubi Qafqazda regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa t\u0259hdidl\u0259r&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 21-22 noyabr 2002-ci il tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Praqa\">Praqada<\/a>\u00a0NATO-nun Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Toplant\u0131da Prezident H.\u018fliyev ba\u015fda olmaqla Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti i\u015ftirak etmi\u015fdir. 25-26 noyabr 2002-ci il tarixl\u0259rind\u0259 NATO-nun M\u00fclki Kommunikasiya Planla\u015fd\u0131rma Komit\u0259sinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin (m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n ekspertl\u0259rin) Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na r\u0259smi s\u0259f\u0259ri. 2003-c\u00fc ilin 15-16 may tarixl\u0259rind\u0259 NATO-nun Ba\u015f Katibi C.Robertson respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015f v\u0259 s\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 o, NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 Komissiyan\u0131n iclas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdir. G\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 Komissiyan\u0131n s\u0259dri, Ba\u015f nazirin birinci m\u00fcavini Y.Eyyubov t\u0259r\u0259find\u0259n Robertsona Az\u0259rbaycan\u0131n NATOnun F\u0259rdi T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 \u018fm\u0259liyyat Plan\u0131na (FT\u018fP) qo\u015fulmaq ist\u0259yini \u0259ks etdir\u0259n m\u0259ktub t\u0259qdim olunmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan FT\u018fP-\u0259 qo\u015fulmaq ist\u0259yini bildir\u0259n ilk t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. 2004-c\u00fc ilin 5 yanvar tarixind\u0259n etibar\u0259n NATO-nun yeni Ba\u015f Katibi<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Yaap_de_Hoop_Sxeffer&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Yaap de Hoop Sxeffer<\/a>\u00a0\u00f6z v\u0259zif\u0259sinin icras\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. N\u00f6vb\u0259ti 4 il \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkilat\u0131n Ba\u015f Katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 se\u00e7il\u0259n Sxeffer sayca NATO-nun 11-ci Ba\u015f Katibidir. 2004-c\u00fc ilin 12-14 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da NATO-nun &#8220;Cooperative Best Effort&#8221; t\u0259liminin ilkin planla\u015fd\u0131rma konfrans\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Konfransda 30-a yax\u0131n NATO\/AAT\u015e \u00f6lk\u0259sind\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. 2004-c\u00fc ilin 27 yanvar tarixind\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan G\u0259ncl\u0259rinin Avro-Atlantika T\u0259\u015fkilat\u0131&#8221; adl\u0131 qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n t\u0259sisat g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ke\u00e7irildi. NATO yay m\u0259kt\u0259binin m\u0259zun g\u0259ncl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan bu t\u0259\u015fkilat\u0131n t\u0259sisat g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 h\u00f6kum\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 akkredit\u0259 olunmu\u015f NATO \u00f6lk\u0259l\u0259rinin s\u0259firl\u0259ri (el\u0259c\u0259 d\u0259, s\u0259firlikl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri) v\u0259 k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. 2004-c\u00fc ilin 29 mart tarixind\u0259 NATO-nun n\u00f6vb\u0259ti geni\u015fl\u0259nm\u0259si ba\u015f verdi. Bel\u0259 ki, h\u0259l\u0259 2002-ci il Praqa Sammitinin q\u0259rar\u0131na uy\u011fun olaraq 7 \u015e\u0259rqi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=C%C9%99nub-%C5%9E%C9%99rqi_Avropa&amp;action=edit&amp;redlink=1\">C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Avropa<\/a>\u00a0\u00f6lk\u0259si (<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Latviya\">Latviya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva\">Litva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Estoniya\">Estoniya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sloveniya\">Sloveniya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Slovakiya\">Slovakiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rum%C4%B1niya\">Rum\u0131niya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bolqar%C4%B1stan\">Bolqar\u0131stan<\/a>) NATO \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edildi. 14-19 iyun tarixl\u0259rind\u0259 NATO t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq, Bak\u0131da &#8220;NATO h\u0259ft\u0259si&#8221; ke\u00e7irilmi\u015fdir. NATO Ba\u015f Katibinin \u0130ctimai Diplomatiya \u00fczr\u0259 m\u00fcavini Jan Furne v\u0259 dig\u0259r y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u0131yla ke\u00e7iril\u0259n bu h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 NATO-nun Elm Komit\u0259sinin iclas\u0131 Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f, eyni zamanda elml\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra seminar v\u0259 i\u015f\u00e7i seminarlar\u0131, d\u0259yirmi masalar t\u0259\u015fkil olunmu\u015f, eyni zamanda n\u00f6vb\u0259ti NATO Yay M\u0259kt\u0259bi ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 28-29 iyun tarixl\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0stanbul\">\u0130stanbulda<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 NATO zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 26-29 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 NATO \u018fm\u0259liyyatlar Departamentinin Planla\u015fd\u0131rma b\u00f6lm\u0259sinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Dieqo Ruiz Palmerin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Az\u0259rbaycanda olmu\u015fdur. S\u0259f\u0259rd\u0259 m\u0259qs\u0259d Milli B\u00f6hranlar\u0131n idar\u0259edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 m\u00f6vcud olan proseduralar\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rin verilm\u0259si idi. 2004-c\u00fc ilin 28-29 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 NATO X\u00fcsusi Komit\u0259sinin i\u015f\u00e7i qrupunun Avro-Atlantika T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2004-c\u00fc ilin 4-5 noyabr tarixind\u0259 NATO Ba\u015f Katibi c\u0259nab Jaap de Hoop Sxeffer respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 qonaq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015fdir. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n NATO il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 Komissiyan\u0131n iclas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri c\u0259nab\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Elmar_M%C9%99mm%C9%99dyarov\">Elmar M\u0259mm\u0259dyarov<\/a>\u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015fdir. Ba\u015f Katib s\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 h\u0259m\u00e7inin Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri il\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015fdir. 2005-ci ilin 2-3 fevral tarixind\u0259 Bak\u0131da NATO Ba\u015f Katibinin m\u00fcavininin m\u00fcavini Patrik Hardouinin s\u0259drliyi alt\u0131nda Avro-Atlantika t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 &#8220;\u0130qtisadiyyat, T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u00fcdafi\u0259 \u2013 makroiqtisadi sabitl\u0259\u015fm\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik aspektl\u0259ri v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6vcud olan resurslar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 daxil olmaqla struktur islahatlar\u0131&#8221; adl\u0131 seminar ke\u00e7irilmi\u015fdir. 2005-ci ilin fevral ay\u0131n\u0131n 6-9-da NATO Ba\u015f Katibinin C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 Orta Asiya \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si c\u0259nab R.Simons Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 NATO-nun C\u0259nubi Qafqaz \u00fczr\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirici zabiti c\u0259nab Ramuldas Razuks Respublikam\u0131za s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. 2005-ci ilin 4-9 aprel tarixind\u0259 &#8220;Salo\u011flu&#8221; layih\u0259sini m\u00fczakir\u0259 etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 NATO Beyn\u0259lxalq hey\u0259t v\u0259 NATO Maddi Texniki T\u0259chizat v\u0259 T\u0259minat Agentliyind\u0259n (NAMSA) n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Az\u0259rbaycana &#8220;feasibility study&#8221;-y\u0259 (ehtiyac\u0131n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259) s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u018frazil\u0259rin Minalardan T\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 Milli Agentliyind\u0259 (ANAMA) g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n Agentliyin t\u0259\u015fkili il\u0259 Salo\u011fluya s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir. S\u0259f\u0259r m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlarda<\/strong>\u00a0&#8211;\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1999\">1999<\/a>-cu ilin sentyabr ay\u0131ndan ba\u015flayaraq\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovoda<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffqan%C4%B1stan\">\u018ffqan\u0131standa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raqda<\/a>\u00a0Beyn\u0259lxalq S\u00fclhm\u0259raml\u0131 Ordu t\u0259rkibind\u0259 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 f\u0259aliyy\u0259t apar\u0131rlar. Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259rkibind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n S\u00fclhm\u0259raml\u0131 ordusu 1997-ci ild\u0259 yaranm\u0131\u015f, sonradan Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si ad\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fmi\u015fdir. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_fevral\">17 fevral<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kosovo\">Kosovo<\/a>\u00a0parlamenti m\u00fcst\u0259qillik elan etdikd\u0259n sonra,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/26_fevral\">26 fevral<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n Prezidenti<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0Kosovadan Az\u0259rbaycan\u0131n s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259sinin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clis<\/a>\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. M\u00fcraci\u0259t\u0259 Milli M\u0259clis t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/4_mart\">4 mart<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>\u00a0tarixd\u0259 bax\u0131ld\u0131 v\u0259 87 s\u0259sl\u0259 (3 s\u0259s \u0259leyhin\u0259, 2 s\u0259s bit\u0259r\u0259f) q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si 34 h\u0259rb\u00e7id\u0259n ibar\u0259t idi ki, bunlardan da biri zabit, biri \u00e7avu\u015f v\u0259 32-si \u0259sg\u0259r idi. Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 b\u00f6lm\u0259si Kosovada\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>\u00a0s\u00fclhm\u0259raml\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 xidm\u0259t edirdi. Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri Kosovada 18 k\u0259nd\u0259 n\u0259zar\u0259t edirdil\u0259r.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/15_aprel\">15 aprel<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci ild\u0259 b\u00f6lm\u0259 Az\u0259rbaycana qay\u0131td\u0131. \u00dcmumilikd\u0259 Kosovada 400\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1\">az\u0259rbaycanl\u0131<\/a>\u00a0s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 xidm\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">iraqda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT<\/a>-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015furas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f q\u0259rar \u0259sas\u0131nda xidm\u0259t edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan h\u0259rb\u00e7il\u0259ri 14 zabit,16 \u00e7avu\u015f v\u0259 120-si \u0259sg\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idil\u0259r. H\u0259rb\u00e7il\u0259r \u0130raq\u0131n \u018fl-X\u0259dif\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n SES-i m\u00fchafiz\u0259 edirdil\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Milli_M%C9%99clis\">Milli M\u0259clisin<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/11_noyabr\">11 noyabr<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci il q\u0259rar\u0131 il\u0259 150 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 h\u0259rb\u00e7il\u0259r \u0130raqda \u00f6z v\u0259zif\u0259l\u0259rini yerin\u0259 yetir\u0259r\u0259k v\u0259t\u0259n\u0259 d\u00f6nd\u00fcl\u0259r. Az\u0259rbaycanda onlar\u0131 t\u0259nt\u0259n\u0259li s\u00fcr\u0259td\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_M%C3%BCdafi%C9%99_Nazirliyi\">Az\u0259rbaycan M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin<\/a>\u00a0n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, Az\u0259rbaycandak\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raq<\/a>\u0131n s\u0259firl\u0259ri v\u0259 yax\u0131nlar\u0131 qar\u015f\u0131lad\u0131lar.<\/p>\n<p>\u0130raqdak\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlarda 1 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r h\u0259lak olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018ffqan\u0131stan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min ed\u0259n beyn\u0259lxalq q\u00fcvv\u0259l\u0259r strukturunda 90 az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 xidm\u0259t edir. Bu h\u0259rb\u00e7il\u0259r \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 post-patrul xidm\u0259tini yerin\u0259 yetirirl\u0259r. \u0130lk vaxtlar \u018ffqan\u0131standak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00fclhm\u0259raml\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131 22 n\u0259f\u0259r idi. 4 yanvar, 2008-ci ild\u0259 daha 23 n\u0259f\u0259r s\u00fclhm\u0259raml\u0131s\u0131 g\u00f6nd\u0259rildi. Sentyabr ay\u0131nda daha 45 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r\u0131 \u018ffqan\u0131stana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan. \u00dcmumi m\u0259lumat.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_D%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind<\/a>\u0259 fa\u015fizm \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n rolu. Az\u0259rbaycan \u00f6vladlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131, Az\u0259rbaycan neftinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti.<\/p>\n<p>II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259ri b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin XX \u0259srd\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u0259n a\u011f\u0131r v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli d\u00f6vr olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u0259zmkarl\u0131q v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131 a\u00e7\u0131qlamaq ciddi elmi-n\u0259z\u0259ri, siyasi v\u0259 \u0259m\u0259li \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n eks-prezidenti\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0demi\u015fdir: &#8220;Az\u0259rbaycan xalq\u0131 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259m d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131nda, h\u0259m d\u0259 arxa c\u0259bh\u0259d\u0259 \u0259sl \u015f\u00fcca\u0259t v\u0259 \u0259zmkarl\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u00fcharib\u0259 ba\u015flanandan ke\u00e7\u0259n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 87 q\u0131r\u0131c\u0131 batalyon, 1124 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259si t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>&#8211;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 respublikan\u0131n 600 mind\u0259n \u00e7ox o\u011flan v\u0259 q\u0131zlar\u0131 c\u0259bh\u0259y\u0259 getmi\u015fdir&#8221;. Almaniya Sovet \u0130ttifaq\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/22_iyun\">22 iyun<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci ild\u0259 ba\u015flad\u0131. Alman komandanl\u0131\u011f\u0131 Bak\u0131 neftin\u0259 x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m verirdi v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqaz<\/a>\u00a0u\u011frunda vuru\u015flarda \u0259sas m\u0259qs\u0259d Bak\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fa%C5%9Fizm\">Fa\u015fizm<\/a>\u00a0\u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 dig\u0259r bir \u00e7ox xalqlar kimi Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n da qan\u0131 v\u0259 k\u00fclli miqdarda maddi s\u0259rv\u0259tl\u0259rinin itirilm\u0259si, b\u00f6y\u00fck m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r hesab\u0131na \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir. II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 h\u0259lak olan 57 milyon adamdan 27 milyonu Sovet v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 olmu\u015fdur ki, onlardan da 300 mind\u0259n \u00e7oxu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/a>\u00a0idi. <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1939\">1939<\/a>-cu il sentyabr\u0131n 1-d\u0259 ba\u015flanan \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si iki imperialist ittifaq aras\u0131nda apar\u0131lsa da,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovet_%C4%B0ttifaq%C4%B1\">Sovet \u0130ttifaq\u0131na<\/a>\u00a0da ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259 yarand\u0131. \u0130lk g\u00fcnd\u0259n alman qo\u015funlar\u0131n\u0131n SSR\u0130 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 \u00f6lk\u0259nin q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259yi t\u0259l\u0259b etdi. X\u00fcsusil\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1920\">1920<\/a>-ci ild\u0259 Pol\u015fan\u0131n i\u015f\u011fal etdiyi Q\u0259rbi Belorusiya v\u0259 Q\u0259rbi Ukrayna torpaqlar\u0131n\u0131 yenid\u0259n \u00f6z t\u0259rkibin\u0259 qatd\u0131. Bununla q\u0259rb s\u0259rh\u0259dl\u0259ri bir q\u0259d\u0259r m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirildi.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Hitler\">Adolf Hitler<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1940\">1940<\/a>-c\u0131 ilin iyulunda SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259nin qa\u00e7\u0131lmaz olmas\u0131 v\u0259 m\u00fcdd\u0259ti bar\u0259d\u0259 demi\u015fdi: &#8220;Rusiya g\u0259r\u0259k m\u0259hv edilsin! M\u00fcdd\u0259ti \u2013\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci ilin yaz\u0131!&#8221;<\/p>\n<p>Bundan sonra &#8220;<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Barbarossa\">Barbarossa<\/a>&#8221; adlanan yeni planda m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r apar\u0131ld\u0131. Hitler 17 iyun 1941-ci ild\u0259 SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 iyunun 22-d\u0259 m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flamaq \u0259mrini verdi.<\/p>\n<p>\u0130yunun 22-d\u0259 fa\u015fist Almaniyas\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131na h\u00fccum etdi. Bununla da sovet xalqlar\u0131 \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sin\u0259 qat\u0131ld\u0131. SSR\u0130-nin m\u00fcharib\u0259y\u0259 girm\u0259si il\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015fland\u0131. M\u00fcharib\u0259 sovet xalqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n xilaskar, \u0259dal\u0259tli, V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi. M\u00fcharib\u0259 \u00fcmumxalq xarakteri da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 V\u0259t\u0259n u\u011frunda m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Fa\u015fist Almaniyas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259tind\u0259 Qafqaza, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycana x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilirdi. Rozenberqin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 t\u0259\u015fkil edil\u0259n \u015e\u0259rq \u0130\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 Nazirliyin n\u0259zdind\u0259 olan strukturlardan biri Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131 idi. H\u0259l\u0259 1941-ci il aprelin 29-da yarad\u0131lan Oleburq iqtisadi q\u0259rargah\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sis edilmi\u015f planda Qafqaz\u0131n, \u0259l\u0259lx\u00fcsus\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131n<\/a>\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 m\u0259rk\u0259zi yer tuturdu.<\/p>\n<p>Qafqaz\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rtib edilmi\u015f plan\u0131n (Edelveyus plan\u0131n\u0131n) h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si fa\u015fistl\u0259rin &#8220;A&#8221; qrupu ordusuna h\u0259val\u0259 edilmi\u015fdi. H\u0259min planda Qafqaz be\u015f i\u015f\u011fal rayonuna b\u00f6l\u00fcnm\u0259li idi v\u0259 onlardan biri Az\u0259rbaycan \u0259lahidd\u0259 rayonu idi. &#8220;Ost&#8221; plan\u0131na g\u00f6r\u0259, Bak\u0131 1941-ci il sentyabr\u0131n ax\u0131r\u0131na q\u0259d\u0259r i\u015f\u011fal olunmal\u0131 idi. Fa\u015fistl\u0259r Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal edib, onun neftini alman \u015firk\u0259tl\u0259rinin s\u0259r\u0259ncam\u0131na verm\u0259li idil\u0259r. Onlar, eyni zamanda Az\u0259rbaycandak\u0131 iri s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rl\u0259r d\u0259 t\u0259yin etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Hitler h\u0259l\u0259 1941-ci il iyulun 16-da h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rinin y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131nda bildirmi\u015fdi ki, Bak\u0131 al\u0131nd\u0131qdan sonra o, h\u0259rbi m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259kdir. Hitler h\u0259l\u0259 bundan xeyli \u0259vv\u0259l &#8220;M\u0259nim m\u00fcbariz\u0259m&#8221; adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;<em>M\u00fcs\u0259lman monqoloidl\u0259r da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259dir. Buna g\u00f6r\u0259 onlar ali irqin qullar\u0131 olmal\u0131d\u0131rlar<\/em>&#8220;. Az\u0259rbaycan h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat meydan\u0131na \u00e7evrilm\u0259s\u0259 d\u0259 m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259n ax\u0131r\u0131nad\u0259k onda f\u0259al i\u015ftirak etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259ri, insan q\u00fcvv\u0259si fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 c\u0259lb edildi.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda 4 mind\u0259n \u00e7ox o\u011flan v\u0259 q\u0131z fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6n\u00fcll\u00fc sur\u0259td\u0259 c\u0259bh\u0259y\u0259 getm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc h\u0259rbi komissarl\u0131qlara m\u00fcraci\u0259t etdi. Avqust ay\u0131na q\u0259d\u0259r t\u0259xmin\u0259n 123 min n\u0259f\u0259r xalq qo\u015funu d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 yaz\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1941-ci ilin sonunda xalq qo\u015funu d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259 187 min n\u0259f\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc vard\u0131. Onlardan 30 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7oxu qad\u0131nlar idi.<\/p>\n<p>1941-1945-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda Sovet Ordusu s\u0131ralar\u0131na 640 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k s\u0259f\u0259rb\u0259r edilib c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. Onlar da sabiq SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda ya\u015fayan dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 fa\u015fizm\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fda i\u015ftirak etdil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259nin \u0259n a\u011f\u0131r ill\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259r od, alov p\u00fcsk\u00fcr\u0259n c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskva<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leninqrad\">Leninqrad<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kiyev\">Kiyev<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalinqrad\">Stalinqrad<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukrayna<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya\">Belorusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pribaltika\">Pribaltika<\/a>respublikalar\u0131 u\u011frunda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 c\u0259sar\u0259tl\u0259 vuru\u015fmu\u015f, fa\u015fist ordu hiss\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259tan\u0259tl\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, onlar\u0131n h\u0259rbi texnikas\u0131n\u0131 v\u0259 canl\u0131 q\u00fcvv\u0259sini m\u0259hv etmi\u015f, i\u015f\u011fal edilmi\u015f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin azad edilm\u0259sind\u0259,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Berlin\">Berlinin<\/a>\u00a0s\u00fcqutunda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, bu yolda \u00e7oxlar\u0131 \u00f6l\u00fcml\u0259ri il\u0259 \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fcy\u0259, \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fmu\u015flar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri 1941-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Leninqrad \u015f\u0259h\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259si u\u011frunda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 \u00f6n c\u0259bh\u0259d\u0259 dayanm\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 il\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 fa\u015fist ordusuna c\u0259sar\u0259tl\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, \u0259halinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qorumu\u015flar. T\u0259yyar\u0259\u00e7i\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C3%BCseynnbala_%C6%8Fliyev&amp;action=edit&amp;redlink=1\">H\u00fcseynnbala \u018fliyev<\/a>\u00a0Leninqrad\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nin hava h\u00fccumundan qoruyark\u0259n 17 \u00f6l\u00fcmc\u00fcl yara alsada, t\u0259yyar\u0259sini yer\u0259 endir\u0259 bilmi\u015fdi g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra o,d\u00f6y\u00fc\u015f ordenin\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Moskva, Leninqrad v\u0259 Stalinqrad \u0259traf\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar d\u00fc\u015fm\u0259nin \u00e7oxsayl\u0131 canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 v\u0259 g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi texnikas\u0131 il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 dayanm\u0131\u015f, fa\u015fist ordusuna qar\u015f\u0131 irimiqyasl\u0131 v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq ba\u015f komandan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalin\">Stalinin<\/a>\u00a01941-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/18_oktyabr\">18 oktyabr<\/a>\u00a0tarixli \u0259mrin\u0259 \u0259sas\u0259n<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">az\u0259rbaycanl\u0131lardan<\/a>\u00a0ibar\u0259t 77-ci da\u011fat\u0131c\u0131 diviziyas\u0131, 223-c\u00fc milli at\u0131c\u0131, 396-c\u0131 milli at\u0131c\u0131, 402-ci v\u0259 416-c\u0131 milli at\u0131c\u0131 diviziyalar\u0131 yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 onlar Zaqafqaziya h\u0259rbi dair\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f 44-c\u00fc, 45-ci v\u0259 46-c\u0131 ordular\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil edildil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t 416-c\u0131, 402-ci, 396-c\u0131, 223-c\u00fc, 77-ci v\u0259 s. milli diviziyalar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Simferopol\">Simferopolun<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Odessa\">Odessan<\/a>\u0131n v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin, 77-ci diviziya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fa<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyan<\/a>\u0131n, 223-c\u00fc diviziya\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviyan<\/a>\u0131n azad olunmas\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015f, 416-c\u0131 diviziya Qafqazdan Berlin\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck d\u00f6y\u00fc\u015f yolu ke\u00e7mi\u015f, Berlinin s\u00fcquta yetirilm\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Pol\u015fa v\u0259 \u00c7exoslovakiyan\u0131n fa\u015fistl\u0259rd\u0259n azad edilm\u0259si u\u011frundak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri q\u0259hr\u0259manl\u0131qlara g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ziya_B%C3%BCnyadov\">Ziya B\u00fcnyadov<\/a>\u00a0v\u0259 dig\u0259r 20 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131 Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Az\u0259rbaycan\u0131n o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131 fa\u015fistl\u0259rin Buhenvald, Mauthauzen, Daxau, Zaksenhauzen, Ravensburyuk v\u0259 b. \u00f6l\u00fcm d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin antifa\u015fistl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 hitler\u00e7il\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 ad\u0131na layiq f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1942-1944-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fan<\/a>\u0131n Edlin,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131n Noyhammer-\u015etranse,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransan<\/a>\u0131n Rodez,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliyan<\/a>\u0131n Udine,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Triyest&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Triyestin<\/a>\u00a0Op\u00e7ina,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyan<\/a>\u0131n Brno v\u0259 Bistritsa rayonlar\u0131nda gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yarada bilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 Fransan\u0131n c\u0259nubunda ged\u0259n partizan h\u0259r\u0259kat\u0131nda 1000 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviyadak<\/a>\u0131 partizanlar\u0131n z\u0259rb\u0259 briqadas\u0131nda 600 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 vuru\u015fmu\u015fdu.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_%C4%B0kinci_D%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si_ill%C9%99rind%C9%99#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1943\">1943<\/a>-c\u00fc ilin yay\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kr%C4%B1m\">Kr\u0131mda<\/a>\u00a0f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n partizan d\u0259st\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan partizan d\u0259st\u0259si d\u0259 var idi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarusiya\">Belarusiya<\/a>\u00a0torpaqlar\u0131nda v\u0259 Baltikyan\u0131 Respublikalarda da az\u0259rbaycanl\u0131 partizanlar d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 geni\u015f miqyasda i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lardan Ukrayna torpaqlar\u0131nda fa\u015fistl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 5000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r, Belarusiya torpaqlar\u0131nda is\u0259 1000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc partizan d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r partizan d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259rkibind\u0259 Avropan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259sind\u0259 fa\u015fist\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131nda f\u0259al i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>1943-c\u00fc ild\u0259 fa\u015fistl\u0259rin Almaniyan\u0131n Stranse \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259n \u0130taliyaya, Triyest\u0259 v\u0259 Yuqoslaviyaya k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fc sovet h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 xeyli az\u0259rbaycanl\u0131 var idi. Onlar gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. T\u0259\u015fkilat\u0131n r\u0259hb\u0259rliyin\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mehdi_H%C3%BCseynzad%C9%99\">Mehdi H\u00fcseynzad\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirdam%C9%99t_Seyidov\">Mirdam\u0259t Seyidov<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Cavad_H%C9%99kimli\">Cavad H\u0259kimli<\/a>\u00a0v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 daxil olmu\u015fdular. Onlar\u0131n \u00e7oxu 1944-c\u00fc ilin fevral\u0131nda \u0259sirlikd\u0259n qa\u00e7araq partizanlara qo\u015fulmu\u015f, \u0130.Qradnik ad\u0131na \u0130talyan \u2014 Yuqoslav partizan diviziyas\u0131 t\u0259rkibind\u0259 \u0259lahidd\u0259 rota t\u0259\u015fkil etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Mehdi H\u00fcseynzad\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuqoslaviya\">Yuqoslaviya<\/a>\u00a0Xalq Azadl\u0131q Ordusunun 11-ci korpusu q\u0259rargah\u0131 yan\u0131nda Haribaldi ad\u0131na x\u00fcsusi k\u0259\u015ffiyyat \u2014 t\u0259xribat qrupuna r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f f\u00f6vq\u0259lad\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. H\u0259min qrupa M.H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131, Mirdam\u0259t Seyidov, \u018fnv\u0259r M\u0259mm\u0259dov, Ta\u011f\u0131 \u018fliyev v\u0259 dig\u0259r soyda\u015flar\u0131m\u0131z daxil idi. Fa\u015fistl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n 50-y\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u00f6vlad\u0131 Yuqoslaviyan\u0131n orden v\u0259 medallar\u0131 il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1942-ci ilin yaz\u0131nda Pol\u015fadak\u0131 h\u0259rbi \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ona zabit H.Qiyasb\u0259yov v\u0259 M.M\u0259mm\u0259dov ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. Bu t\u0259\u015fkilat\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 bir qrup \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259d\u0259n qa\u00e7araq Pol\u015fa partizanlar\u0131na qo\u015fulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Fransan\u0131n Rodez \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 xeyli az\u0259rbaycanl\u0131 vard\u0131. Onlar\u0131n \u00e7oxu gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fczvi idi. Burada \u00fcsyan haz\u0131rlanmas\u0131 x\u0259b\u0259ri xain t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na, onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck t\u0259dbir g\u00f6r\u00fclm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, gizli t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczvl\u0259rind\u0259n h\u0259kim \u018fmirov son d\u0259qiq\u0259d\u0259 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k 29 n\u0259f\u0259r \u0259sirl\u0259 birlikd\u0259 me\u015f\u0259y\u0259 qa\u00e7\u0131b frans\u0131z partizanlar\u0131na qo\u015fulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Fa\u015fistl\u0259r xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011fullar\u0131 Mirz\u0259xan M\u0259mm\u0259dov, Qulu Quliyev, V\u0259li V\u0259liyev, Mirz\u0259li M\u0259mm\u0259dli, Pa\u015fa C\u0259f\u0259rxanl\u0131, Feyzulla Qurbanov, \u0130smay\u0131l Heyd\u0259rov, H\u0259s\u0259n \u018fliyev, Qurban M\u0259mm\u0259dov, M\u0259mm\u0259d Axundov, Abbas H\u00fcseynov v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqalar\u0131n\u0131 h\u0259bs edib, b\u00f6y\u00fck \u0259zab v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259d\u0259n sonra \u00f6l\u00fcm c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1944-c\u00fc il avqustun 17-d\u0259 Rodez \u015f\u0259h\u0259ri frans\u0131z v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 partizanlar t\u0259r\u0259find\u0259n fa\u015fistl\u0259rd\u0259n azad edilmi\u015fdi. Bu \u0259m\u0259liyyatda az\u0259rbaycanl\u0131lara gizli antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fc<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=H%C3%BCseynrza_M%C9%99mm%C9%99dov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">H\u00fcseynrza M\u0259mm\u0259dov<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Rodez&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Rodez<\/a>\u00a0z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259ri q\u0259hr\u0259mancas\u0131na h\u0259lak olmu\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rl\u0259rin xatir\u0259sini \u0259ziz tutaraq, onlar\u0131 b\u00f6y\u00fck mat\u0259m m\u0259rasimi il\u0259 Rodez q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn etdil\u0259r. Mat\u0259m mitinqind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n polkovnik Ri\u015fard frans\u0131z v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rl\u0259rinin sovet xalq\u0131na qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 dolu olan fikir v\u0259 duy\u011fular\u0131n\u0131 bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdi: &#8220;Fransa, az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259rbi \u0259sg\u0259rl\u0259rin igidliyini unutmayacaqd\u0131r. \u00d6vladlar\u0131m\u0131z, n\u0259v\u0259 v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rimiz d\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259r ki, uzaq Az\u0259rbaycandan olan dostlar\u0131m\u0131z da Fransan\u0131n fa\u015fizmd\u0259n azad edilm\u0259si yolunda canlar\u0131n\u0131 \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015fl\u0259r&#8221;. Qarda\u015fl\u0131q m\u0259zar\u0131 \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan ba\u015f da\u015f\u0131na Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259man o\u011fullar\u0131n\u0131n \u015fanl\u0131 adlar\u0131 h\u0259kk edildi.<\/p>\n<p><strong>20 Yanvar faci\u0259si. Milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>Qara Yanvar\u00a0v\u0259 ya\u00a020 Yanvar faci\u0259si\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 il, yanvar\u0131n 19-dan 20-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovet_ordusu\">Sovet ordusunun<\/a>, erm\u0259ni quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 birg\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycanl%C4%B1lar\">Az\u0259rbaycan xalq\u0131na<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi terror akt\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 tarixin\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q s\u0259hif\u0259si kimi daxil olmu\u015f,1990-c\u0131 ilin 20 yanvar\u0131nda \u00f6lk\u0259miz\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fczkar h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n v\u0259 ke\u00e7mi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/SSR%C4%B0\">SSR\u0130<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259rliyinin onlara havadarl\u0131\u011f\u0131ndan hidd\u0259tl\u0259n\u0259n, Bak\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 meydanlar\u0131na \u00e7\u0131xaraq buna \u00f6z q\u0259ti etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 sovet ordusunun d\u00f6y\u00fc\u015f hiss\u0259l\u0259rinin yeridilm\u0259si Az\u0259rbaycanda misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f faci\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131.H\u0259min faci\u0259li g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin,xalq\u0131n\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259tini h\u0259r \u015feyd\u0259n uca tutan m\u0259rd V\u0259t\u0259n \u00f6vladlar\u0131 canlar\u0131ndan ke\u00e7\u0259r\u0259k \u015f\u0259hidlik zirv\u0259sin\u0259 ucald\u0131lar.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck itkil\u0259rl\u0259, g\u00fcnahs\u0131z insanlar\u0131n q\u0259tli il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n 20 Yanvar faci\u0259si Mixail Qorba\u00e7ov ba\u015fda olmaqla cinay\u0259tkar imperiya r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 x\u0259yan\u0259tkar siyas\u0259tin\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259n, \u00f6z azadl\u0131\u011f\u0131na, m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 can atan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259m d\u0259 m\u00fcbarizliyini, \u0259yilm\u0259zliyini, m\u0259\u011frurlu\u011funu n\u00fcmayi\u015f etdirdi.<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ilin 20 yanvar\u0131nda ke\u00e7mi\u015f sovet d\u00f6vl\u0259tinin h\u0259rb ma\u015f\u0131n\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi q\u0259tll\u0259r insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n biri kimi b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 qara s\u0259hif\u0259 olaraq qalacaqd\u0131r. Milli azadl\u0131\u011f\u0131, \u00f6lk\u0259sinin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qalxm\u0131\u015f dinc \u0259haliy\u0259 divan tutulmas\u0131, k\u00fctl\u0259vi terror n\u0259tic\u0259sind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 g\u00fcnahs\u0131z insan\u0131n q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 yaralanmas\u0131 totalitar sovet rejiminin s\u00fcqutu \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 onun cinay\u0259tkar mahiyy\u0259tini b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya bir daha n\u00fcmayi\u015f etdirdi. Sovet Ordusunun b\u00f6y\u00fck kontingentinin, x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259rin v\u0259 daxili qo\u015funlar\u0131n Bak\u0131ya yeridilm\u0259si x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131q v\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f v\u0259h\u015filikl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t edildi. Kommunist diktaturas\u0131\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exoslovakiya\">\u00c7exoslovakiyaya<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Macar%C4%B1stan\">Macar\u0131stana<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffqan%C4%B1stan\">\u018ffqan\u0131stana<\/a>\u00a0qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi h\u0259rbi m\u00fcdaxil\u0259ni h\u0259tta o zamank\u0131 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n m\u00fctt\u0259fiq respublikalar\u0131ndan biri olan Az\u0259rbaycanda da t\u0259krarlamaqdan \u00e7\u0259kinm\u0259di. H\u0259min vaxt Az\u0259rbaycan qon\u015fu\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u0131n da t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 sovet r\u0259hb\u0259rliyi n\u0259inki m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259ti t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259, Az\u0259rbaycana yeridil\u0259n ordu hiss\u0259l\u0259rinin t\u0259rkibin\u0259 Stavropol, Krasnodar v\u0259 Rostovdan s\u0259f\u0259rb\u0259rliy\u0259 al\u0131nan erm\u0259ni \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259ri, sovet h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rind\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n erm\u0259nil\u0259ri, h\u0259tta erm\u0259ni kursantlar\u0131 da daxil etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya yeridilmi\u015f qo\u015fun kontingentin\u0259,b\u0259zi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259,onun say\u0131 60 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131,- &#8220;doy\u00fc\u015f tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131&#8221; yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m psixoloji haz\u0131rl\u0131q ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r: &#8220;Sizi Bak\u0131ya ruslar\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259tirmi\u015fl\u0259r, yerli \u0259hali onlar\u0131 v\u0259h\u015fi\u00e7\u0259sin\u0259 m\u0259hv edir; ekstremistl\u0259r Salyan kazarmalar\u0131n\u0131n (Bak\u0131da \u0259sas h\u0259rbi qarnizonun yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razi) \u0259traf\u0131ndak\u0131 evl\u0259rin damlar\u0131nda snayperl\u0259r yerl\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r, t\u0259kc\u0259 bu \u0259razid\u0259 110 at\u0259\u015f n\u00f6qt\u0259si var; binalar, m\u0259nzill\u0259r\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Xalq_C%C9%99bh%C9%99si\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259sinin<\/a>\u00a0yaraql\u0131lar\u0131 il\u0259 doludur, onlar sizi g\u00fccl\u00fc avtomat-pulemyot at\u0259\u015fin\u0259 tutacaqlar&#8221; (&#8220;\u015eit&#8221; t\u0259\u015fkilat\u0131 m\u00fcst\u0259qil h\u0259rbi ekspertl\u0259rinin hesabat\u0131ndan).<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0ba\u015fda olmaqla sovet imperiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi Bak\u0131da &#8220;rus v\u0259 erm\u0259ni kart\u0131ndan&#8221; m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etdi. Guya Bak\u0131ya qo\u015fun onlar\u0131, h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n ail\u0259l\u0259rini qorumaq, &#8220;mill\u0259t\u00e7i ekstremistl\u0259r&#8221; t\u0259r\u0259find\u0259n hakimiyy\u0259tin zorak\u0131l\u0131qla \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeridilmi\u015fdi. \u018fslind\u0259 is\u0259 bu a\u00e7\u0131q riyakarl\u0131q, a\u011f yalan idi. \u00c7\u00fcnki sovet r\u0259hb\u0259rliyinin &#8220;d\u0259lill\u0259ri&#8221; h\u0259tta h\u0259qiq\u0259t\u0259 yax\u0131n olsayd\u0131 bel\u0259,Bak\u0131ya t\u0259p\u0259d\u0259n-d\u0131rna\u011fad\u0259k silahland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ehtiyac yox idi.Ona g\u00f6r\u0259 ki, h\u0259min vaxt burada daxili qo\u015funlar\u0131n 11,5 min \u0259sg\u0259ri,M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 tabe olan Bak\u0131 qarnizonunun \u00e7oxsayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri,hava h\u00fccumundan m\u00fcdafi\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri var idi.4-c\u00fc ordunun komandanl\u0131\u011f\u0131 da Bak\u0131da yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq,1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 19-da Mixail Qorba\u00e7ov SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131n\u0131n 119-cu,Az\u0259rbaycan SSRI Konstitusiyas\u0131n\u0131n 71-ci madd\u0259l\u0259rini kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozaraq,yanvar\u0131n 20-d\u0259n Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si haqq\u0131nda f\u0259rman imzalad\u0131.<\/p>\n<p>SSR\u0130 M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin,D\u0130N v\u0259 DTK-n\u0131n haz\u0131rlay\u0131b h\u0259yata ke\u00e7irdiyi &#8220;Udar&#8221; adl\u0131 \u0259m\u0259liyyatda \u0259sas rolu x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 &#8220;ALFA&#8221; v\u0259 SSR\u0130 DTK-n\u0131n &#8220;A&#8221; t\u0259xribat qruplar\u0131 oynay\u0131rd\u0131.Sovet qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Bak\u0131da 134 m\u00fclki v\u0259t\u0259nda\u015f \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f,600-d\u0259n \u00e7ox adam yaralanm\u0131\u015fd\u0131. \u00d6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r aras\u0131nda be\u015f mill\u0259tin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri,20-d\u0259n \u00e7ox qad\u0131n, u\u015faq var idi.<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 19-da gec\u0259 qo\u015fun f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daxil oldu v\u0259 \u0259haliy\u0259 divan tutma\u011fa ba\u015flad\u0131. Qorba\u00e7ovun f\u0259rman\u0131 q\u00fcvv\u0259y\u0259 min\u0259n\u0259d\u0259k (20 yanvar, saat 00:00) art\u0131q 9 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>Tanklar v\u0259 BTR-l\u0259r Bak\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259 qar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131xan h\u0259r \u015feyi \u0259zir, h\u0259rb\u00e7il\u0259r h\u0259r yan\u0131 amans\u0131z at\u0259\u015f\u0259 tuturdular.\u0130nsanlar n\u0259inki k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259tta avtobusda ged\u0259rk\u0259n,\u00f6z m\u0259nzill\u0259rind\u0259 oturduqlar\u0131 yerd\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259r\u0259 tu\u015f g\u0259lirdil\u0259r.Yaral\u0131lar\u0131 aparma\u011fa g\u0259l\u0259n t\u0259cili yard\u0131m ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 v\u0259 tibb i\u015f\u00e7il\u0259rini d\u0259 at\u0259\u015f\u0259 tuturdular.Bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 Bak\u0131da 137 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc,700-d\u0259k insan yaraland\u0131,800-d\u0259n \u00e7ox adam qanunsuz h\u0259bs edildi.<\/p>\n<p>Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumat is\u0259 \u0259haliy\u0259 yaln\u0131z yanvar\u0131n 20-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 7-d\u0259 respublika radiosu il\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.Halbuki,Mixail Qorba\u00e7ovun Az\u0259rbaycana ezam etdiyi y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li emissarlar h\u0259yas\u0131zcas\u0131na b\u0259yan edirdil\u0259r ki,Bak\u0131da f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan olunmayacaqd\u0131r.Bax, \u0259li y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan\u0131n qan\u0131na batm\u0131\u015f, sonralar Nobel s\u00fclh m\u00fckafat\u0131 alm\u0131\u015f Mixail Qorba\u00e7ov ba\u015fda olmaqla sovet imperiyas\u0131 r\u0259hb\u0259rliyinin r\u0259zil simas\u0131 bu idi&#8230;<\/p>\n<p>&#8220;Qara Yanvar&#8221;\u0131n indiy\u0259d\u0259k \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlad\u0131\u011f\u0131 sirl\u0259r \u00e7oxdur.100 cildlik istintaq material\u0131n\u0131n 69 cildi Bak\u0131dan Moskvaya,ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 Prokurorlu\u011funa apar\u0131l\u0131b v\u0259 bir daha geri qaytar\u0131lmay\u0131b.Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 bu t\u0259cav\u00fcz indiy\u0259d\u0259k b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u0259leyhin\u0259 cinay\u0259t kimi beyn\u0259lxalq m\u00fcst\u0259vid\u0259 layiq oldu\u011fu t\u0259snifat\u0131 almay\u0131b.Bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 emosiya, k\u0259d\u0259r, yaxud m\u00fcbarizlik s\u0259lnam\u0259si kimi pafoslu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 b\u0259rab\u0259r, bir q\u0259d\u0259r d\u0259 soyuqqanl\u0131 olub,o hadis\u0259l\u0259rin ger\u00e7\u0259k mahiyy\u0259tini d\u00fcnya birliyinin, \u00e7e\u015fidli beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u0259 qoymaq bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259li, 20 Yanvara beyn\u0259lxalq-h\u00fcquqi qiym\u0259tin verilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131q.SSR\u0130 DTK-n\u0131n &#8220;Alfa&#8221; qrupu yanvar\u0131n 19-da saat 19.27-d\u0259 Az\u0259rbaycan televiziyas\u0131n\u0131n enerji blokunu partlatd\u0131, respublikada televiziya verili\u015fl\u0259ri dayand\u0131r\u0131ld\u0131.M\u0259tbuat susduruldu.Az\u0259rbaycan d\u00fcnyadan t\u0259crid edildi.M\u0259hz bu faci\u0259li anlarda uzaqlardan &#8220;Azadl\u0131q radiosu&#8221;nun,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mirz%C9%99_X%C9%99z%C9%99r\">Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin<\/a>\u00a0s\u0259si Mixail Qorba\u00e7ovun informasiya blokadas\u0131n\u0131 da\u011f\u0131td\u0131.\u015eair v\u0259 publisist M\u0259lah\u0259t A\u011facanq\u0131z\u0131 bu an\u0131 \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 t\u0259svir edir:&#8221;Yax\u015f\u0131 yad\u0131mdad\u0131r 20 yanvar gec\u0259si b\u00fct\u00fcn yax\u0131nlar\u0131m\u0131z bir ota\u011fa y\u0131\u011f\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. B\u00f6y\u00fck otaq adamla dolu olsa da he\u00e7 k\u0259s dan\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. Qad\u0131nlar s\u0259ssiz a\u011flay\u0131rd\u0131lar, ki\u015fil\u0259r bax\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 yeri yarmaq ist\u0259yirdil\u0259r &#8211; yer\u0259 girm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn!Qarda\u015f\u0131m radio dal\u011falar\u0131n\u0131 h\u0259y\u0259canla \u0259l\u0259k-v\u0259l\u0259k edirdi. V\u0259 radiodanMirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259sini e\u015fid\u0259nd\u0259, m\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259ldi ki, ham\u0131 n\u0259f\u0259sini uddu, amma ham\u0131 dirildi. 20 yanvar gec\u0259si &#8211; Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259si &#8211; m\u00f6c\u00fcz\u0259 idi! B\u0259lk\u0259 &#8220;ah, nal\u0259d\u0259n&#8221; bo\u011fulan hava \u2013 Mirz\u0259 X\u0259z\u0259rin s\u0259si il\u0259 h\u0131\u00e7q\u0131r\u0131rd\u0131! Mirz\u0259 X\u0259z\u0259r &#8211; 20 yanvarda \u00f6lm\u0259kd\u0259 olan Az\u0259rbaycan xalq\u0131na Allah\u0131n b\u0259x\u015f etdiyi ilahi s\u0259si il\u0259 \u00fcmid verdi. Bir g\u00fcnd\u0259 bir \u0259sr\u0259 b\u0259rab\u0259r i\u015f g\u00f6rd\u00fc. O s\u0259s mill\u0259ti m\u0259zardan \u00e7\u0131xartd\u0131. Diril\u0259r\u0259 \u015f\u0259hid o\u011fullar\u0131 d\u0259fn etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcc verdi.&#8221;\u00a0&#8220;Azadl\u0131q&#8221;\u0131n 20 yanvardak\u0131 ilk verili\u015fi h\u0259m Az\u0259rbaycanda, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 v\u0259 ictimaiyy\u0259ti oyatd\u0131. D\u00fcnya az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 aya\u011fa qalxd\u0131. Etirazlar ba\u015flad\u0131. Qorba\u00e7ov \u00f6z x\u0259lv\u0259ti Bak\u0131 qanl\u0131 &#8220;s\u0259rg\u00fcz\u0259\u015ftini&#8221; sona \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259di. Bu z\u0259rb\u0259d\u0259n sars\u0131lan q\u0259z\u0259bli Kreml r\u0259hb\u0259rliyi &#8220;Azadl\u0131q&#8221; radiosundan\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>\u00a0h\u00f6kum\u0259tin\u0259 r\u0259sm\u0259n \u015fikay\u0259t etdi.H\u0259lak olanlar aras\u0131nda yetkinlik ya\u015f\u0131na \u00e7atmayanlar, qad\u0131nlar, qocalar, \u015fik\u0259stl\u0259r d\u0259 var idi. Qorba\u00e7ovun v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131lar\u0131n &#8220;mill\u0259t\u00e7i ekstremistl\u0259r&#8221; adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 bunlar idimi?<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 20-d\u0259 art\u0131q b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya Bak\u0131da t\u00f6r\u0259dilmi\u015f d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0131r\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r tutdu. Amma g\u00f6r\u00fcn, o vaxtk\u0131 sovet imperiyas\u0131n\u0131n ideoloji ruporu olan &#8220;Pravda&#8221; q\u0259zeti 22 yanvar tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 n\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8220;F\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 guya qad\u0131nlar v\u0259 u\u015faqlar\u0131n t\u0259l\u0259f olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 b\u0259yanatlar a\u015fkar fitn\u0259kar xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. Bir daha t\u0259krar etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu, q\u0259r\u0259zli yaland\u0131r! Ondan m\u0259qs\u0259d \u0259halini sovet ordusuna v\u0259 h\u00fcquq m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na qar\u015f\u0131 qald\u0131rmaqd\u0131r&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>20 Yanvar v\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ondan \u0259vv\u0259lki faci\u0259li hadis\u0259l\u0259r XX \u0259sr boyu xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 yeridil\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f siyas\u0259tin n\u00f6vb\u0259ti t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131, sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin t\u0259dric\u0259n ilhaq olunmas\u0131, n\u0259tic\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u0259razisinin 125 000 km\u00b2-d\u0259n 87 000 km\u00b2-\u0259d\u0259k azalmas\u0131, sovet r\u0259hb\u0259rliyinin havadarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u015flayan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f hadis\u0259l\u0259ri, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259ki \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131 bu siyas\u0259tin m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ilin yanvar q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r faci\u0259li olsa da, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n irad\u0259sini, milli azadl\u0131q u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 \u0259zmini q\u0131ra bilm\u0259di. H\u0259min m\u00fcdhi\u015f gec\u0259d\u0259 h\u0259lak olan v\u0259t\u0259n o\u011fullar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259 yazd\u0131lar, xalq\u0131n milli azadl\u0131\u011f\u0131, m\u00fcst\u0259qilliyi \u00fc\u00e7\u00fcn yol a\u00e7d\u0131lar&#8230;<\/p>\n<p>17 yanvar\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259 Ali Sovetin Milli \u015euras\u0131 (1991-1992-ci ill\u0259rd\u0259 qanunverici orqan funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259n orqan) &#8220;20 Yanvar\u0131n &#8220;\u015e\u0259hidl\u0259r g\u00fcn\u00fc&#8221; elan olunmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; qanun q\u0259bul etdi. Qanuna \u0259sas\u0259n, yanvar\u0131n 20-si \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 qeyri-i\u015f g\u00fcn\u00fc elan olundu.<\/p>\n<p>18 yanvar 1992-ci ild\u0259 Ali Sovetin Milli \u015euras\u0131nda 1990-c\u0131 ilin 20 Yanvar hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f parlament komissiyas\u0131n\u0131n (s\u0259dr akademik Mit\u0259d Abbasov, m\u00fcavin vitse-spiker Tamerlan Qarayev idi) hesabat\u0131 dinl\u0259nildi. Parlamentin q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda 20 Yanvar faci\u0259si SSR\u0130-nin ali hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na v\u0259 insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 a\u011f\u0131r cinay\u0259ti kimi qiym\u0259tl\u0259ndirildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonrak\u0131 ilk ill\u0259rd\u0259 ba\u015flar\u0131 hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f respublika r\u0259hb\u0259rl\u0259ri 20 Yanvar q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc i\u015f aparmad\u0131lar. Yaln\u0131z\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1994\">1994<\/a>-c\u00fc ild\u0259 Qanl\u0131 Yanvar hadis\u0259l\u0259rin\u0259 tam siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verildi, faci\u0259nin g\u00fcnahkarlar\u0131n\u0131n adlar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan edildi&#8230;<\/p>\n<p>Bak\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259s and yerin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bir yer var. Bu, 20 Yanvar qurbanlar\u0131n\u0131n v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 h\u0259lak olanlar\u0131n d\u0259fn edildiyi\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9E%C9%99hidl%C9%99r_Xiyaban%C4%B1\">\u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131d<\/a>\u0131r. H\u0259r il yanvar\u0131n 20-d\u0259 y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 insan V\u0259t\u0259nin azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 suverenliyi u\u011frunda canlar\u0131ndan ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan o\u011ful v\u0259 q\u0131zlar\u0131n\u0131n \u0259ziz xatir\u0259sini ehtiramla yad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn buran\u0131 ziyar\u0259t edir. N\u0259sill\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k, lakin V\u0259t\u0259n o\u011fullar\u0131n\u0131n xatir\u0259si \u00fcr\u0259kl\u0259rd\u0259 \u0259b\u0259di ya\u015fayacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f G\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_noyabr\">17 noyabr<\/a>,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259 elan olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131da<\/a>\u00a0olan hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. O vaxt,\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1988\">1988<\/a>-ci ilin noyabr\u0131n 17-d\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131n<\/a>\u0131n \u0259sas meydan\u0131 say\u0131lan o vaxt Leninin ad\u0131na da\u015f\u0131yan indiki\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Azadl%C4%B1q_meydan%C4%B1_(Bak%C4%B1)\">Azadl\u0131q meydan\u0131nda<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qaraba%C4%9F\">Qaraba\u011f<\/a>\u00a0m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Respublika v\u0259 \u0130ttifaq orqanlar\u0131n\u0131n xalq\u0131m\u0131za zidd siyas\u0259t apard\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 c\u0259miyy\u0259tin v\u0259d\u0259siz mitinqi ba\u015fland\u0131.\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanda<\/a>\u00a0bu hadis\u0259l\u0259r milli-azadl\u0131q h\u0259rakat\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir v\u0259 Respublikam\u0131z\u0131n istiqlaliyy\u0259t qazanmas\u0131nda \u0259sas amil say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259rbi m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259rinin \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_yanvar\">25 yanvarda<\/a>\u00a0ax\u015fam saat 20:00-da ba\u015flan\u0131b v\u0259 yanvar\u0131n 26-da ax\u015fam saatlar\u0131nda u\u011fursuzluqla ba\u015fa \u00e7at\u0131b. \u015eu\u015fa yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C5%9Falt%C4%B1\">Da\u015falt\u0131<\/a>\u00a0k\u0259ndinin azad edilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259m\u0259liyyata sabiq m\u00fcdafi\u0259 naziri, general-mayor\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tac%C9%99ddin_Mehdiyev\">Tac\u0259ddin Mehdiyev<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fc birba\u015fa r\u0259hb\u0259rlik edib. \u018fm\u0259liyyatda yenic\u0259 yaranm\u0131\u015f<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Ordusu\">Az\u0259rbaycan Ordusunun<\/a>\u00a0k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t 3 b\u00f6l\u00fcy\u00fc v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">\u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin<\/a>\u00a0m\u00fcdafi\u0259 taborunun d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri i\u015ftirak edib. Taktiki s\u0259hvl\u0259r, qruplar aras\u0131nda rabit\u0259 \u0259laq\u0259sinin olmamas\u0131, \u0259m\u0259liyyat sirrinin yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259rin x\u0259yan\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 N\u0259bil\u0259r k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259n Da\u015falt\u0131ya daxil olan Az\u0259rbaycan ta\u011f\u0131mlar\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nin pusqusuna d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k tamamil\u0259 m\u0259hv edilib. K\u0259nd\u0259 daxil olmu\u015f bir ne\u00e7\u0259 ta\u011f\u0131m is\u0259 xeyli itki ver\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kil\u0259 bilib. R\u0259smi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131nda Az\u0259rbaycan Ordusu 90 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q itki verib, bundan ba\u015fqa onlarla \u0259sg\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 itkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f say\u0131l\u0131r. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 erm\u0259nil\u0259r d\u0259 bir ne\u00e7\u0259 texnika v\u0259 80-\u0259 yax\u0131n canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 itirib. 992-ci il yanvar\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 \u0259m\u0259liyyat ba\u015flan\u0131r. Birinci vzvod N\u0259bil\u0259r k\u0259ndin\u0259 g\u0259lir, burada onlar 10 insandan ibar\u0259t patrul d\u0259st\u0259siyl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. Bu d\u0259st\u0259nin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri birinci vzvoda Si\u011fnaxa ged\u0259n \u0259n q\u0131sa yolu g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Ancaq b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259r bildirirl\u0259r ki, bu yol \u00fczr\u0259 getm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259lidir, pusquya d\u00fc\u015fm\u0259k ehtimal\u0131 y\u00fcks\u0259kdir. Buna g\u00f6r\u0259 birinci vzvod daha uzun yolla gedir, q\u0259t olunan yolun uzunlu\u011fu 3 kilometr \u0259v\u0259zin\u0259 15 kilometr\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcy\u00fcr. N\u0259tic\u0259d\u0259 vzvod laz\u0131m olan m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259 t\u0259yin edilmi\u015f vaxtdan daha gec gedib \u00e7\u0131x\u0131r. Burada qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0259m\u0259liyyat zaman\u0131 hava \u00e7ox s\u0259rt idi, h\u0259r yerd\u0259 d\u0259rin qar \u00f6rt\u00fcy\u00fc vard\u0131, y\u00fcks\u0259k da\u011flar, g\u00fccl\u00fc \u015faxta h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 mane olurdu, bundan ba\u015fqa \u0259sg\u0259rl\u0259r \u00f6z\u00fcyl\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda silah v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f sursat\u0131 apar\u0131rd\u0131lar. H\u0259m\u00e7inin h\u0259rbi \u0259laq\u0259nin \u00e7ox pis t\u0259\u015fkil olunmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r: vzvodlar\u0131n v\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n aras\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n b\u00f6lm\u0259l\u0259rin aras\u0131nda informasiya m\u00fcbadil\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hk\u0259m \u0259laq\u0259 t\u0259min edilm\u0259mi\u015fdi. H\u0259rbi \u0259laq\u0259nin pis t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u00f6lm\u0259l\u0259rin h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259 uy\u011funsuzlu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131, h\u0259m\u00e7inin komandanl\u0131\u011f\u0131 vaxt\u0131nda informasiya almaq imkan\u0131ndan m\u0259hrum etdi. Komandanl\u0131q \u00f6z \u0259sg\u0259rl\u0259rinin harada olmalar\u0131ndan, n\u0259 etm\u0259l\u0259rind\u0259n, n\u0259y\u0259 ehtiyaclar\u0131 olduqlar\u0131ndan x\u0259b\u0259rsiz olmaqla b\u0259rab\u0259r, h\u0259m d\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn gedi\u015fin\u0259 t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi q\u0259rarlar\u0131 ver\u0259 bilmirdil\u0259r. M\u00f6vcud olan radioaparatlar \u00e7ox k\u00f6hn\u0259 idi v\u0259 m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab vermirdi. Az\u0259rbaycan Ordusunun b\u00f6lm\u0259l\u0259ri aras\u0131nda olan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n gedi\u015fat\u0131 zaman\u0131 erm\u0259nil\u0259r tez-tez dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 yaxalay\u0131rd\u0131lar, h\u0259tta onlar b\u0259z\u0259n efir\u0259 d\u0259 \u00e7\u0131xaraq dan\u0131\u015f\u0131qlara m\u00fcdaxil\u0259 edir v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q aparan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259ri t\u0259hqir etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rd\u0131lar. 1-ci vzvod S\u0131\u011fnax k\u0259ndind\u0259n Da\u015falt\u0131ya t\u0259r\u0259f g\u0259l\u0259n yol boyunca n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f m\u00f6vqel\u0259r\u0259 \u00e7ataraq ki\u00e7ik fasil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn dayan\u0131r. Bu zaman b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259r vzvod komandirini inand\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131rlar ki, burada durmaq \u0259h\u0259miyy\u0259tsizdir, S\u0131\u011fnaxdan erm\u0259nil\u0259r g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r, birba\u015fa Da\u015falt\u0131ya h\u00fccum etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Nam\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n komandir onlar\u0131n dedikl\u0259rin\u0259 inan\u0131r. Alt\u0131 \u0259sg\u0259r Da\u015falt\u0131-S\u0131\u011fnax yolunun \u0259traf\u0131nda m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 qal\u0131r, vzvodun qalan hiss\u0259si \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini t\u0259rk edir v\u0259 Da\u015falt\u0131ya t\u0259r\u0259f gedir. S\u0259h\u0259r saat alt\u0131 rad\u0259l\u0259rind\u0259 S\u0131\u011fnax k\u0259ndi t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 dolu bir\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kamaz\">Kamaz<\/a>\u00a0y\u00fck avtomobili g\u0259lir. M\u00f6vqed\u0259 qalm\u0131\u015f 6 \u0259sg\u0259r bu avtomobil\u0259 at\u0259\u015f a\u00e7\u0131rlar v\u0259 dem\u0259k olar ki, orada olan erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 birlikd\u0259 bu &#8220;Kamaz\u0131&#8221; tamamil\u0259 m\u0259hv edirl\u0259r. Bu zaman erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259riyl\u0259 dolu ikinci &#8220;Kamaz&#8221; y\u00fck avtomobili yax\u0131nla\u015f\u0131r. Onlar\u0131n aras\u0131nda v\u0259 m\u00f6vqed\u0259 dayanan 6 \u0259sg\u0259r aras\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015f ba\u015flan\u0131r. D\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn gedi\u015fat\u0131nda 2 Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259ri h\u0259lak olur, 1 \u0259sg\u0259r yaralan\u0131r. Sa\u011f qalm\u0131\u015f 3 \u0259sg\u0259r, \u00f6l\u00fcl\u0259ri v\u0259 yaral\u0131lar\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kilirl\u0259r. Bizim \u0259sg\u0259rl\u0259rimizin geri \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra, erm\u0259ni d\u0259st\u0259si S\u0131\u011fnaxdak\u0131 yolda olan m\u00f6vqel\u0259ri tutur v\u0259 bununla da 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n arxas\u0131na \u00e7\u0131x\u0131rlar. \u015eu\u015fak\u0259nd\u0259 ged\u0259n yolu k\u0259sm\u0259li olan ikinci vzvod is\u0259 erm\u0259nil\u0259rin pusqusuna d\u00fc\u015f\u00fcr. Erm\u0259nil\u0259r bu vzvodu m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131rlar v\u0259 dem\u0259k olar ki, vzvoddak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259sg\u0259rl\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131 m\u0259hv edirl\u0259r. Yaln\u0131z iki yaralanm\u0131\u015f \u0259sg\u0259r sa\u011f qalaraq qa\u00e7a bilir. Onlardan biri olan Az\u0259r adl\u0131 \u0259sg\u0259rin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra o, erm\u0259nil\u0259rin ratsiya vasit\u0259sil\u0259 vzvodu pusquya do\u011fru aparan Max\u0131\u015f adl\u0131 b\u0259l\u0259d\u00e7iyl\u0259 nec\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 e\u015fidirdi. Bu dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n gedi\u015fat\u0131nda b\u0259l\u0259d\u00e7i ona s\u00f6z verilmi\u015f m\u00fckafat\u0131 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259l\u0259b edirdi. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 cavab\u0131nda ona deyirdil\u0259r ki, get h\u0259lak olmu\u015flar\u0131n avtomatlar\u0131n\u0131 y\u0131\u011f v\u0259 onlar\u0131 sat, bu da s\u0259nin m\u00fckafat\u0131n olacaq. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc vzvodlar is\u0259 t\u0259yin olunan yoldan k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131b, n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n 2 kilometr daha uzaqda m\u00f6vqe tuturlar. Buna g\u00f6r\u0259 onlar S\u0131\u011fnaxda v\u0259 \u015eu\u015fak\u0259ndd\u0259 yollarda d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259r\u0259 yard\u0131ma g\u0259l\u0259 bilmirl\u0259r. U\u011fursuz ba\u015flan\u011f\u0131ca baxmayaraq, \u0259m\u0259liyyat n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f plan \u00fczr\u0259 davam etdirilir. N\u0259bil\u0259r k\u0259ndind\u0259 olan d\u0259st\u0259 Da\u015falt\u0131ya do\u011fru at\u0259\u015f a\u00e7ma\u011fa ba\u015flay\u0131r, qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259ri cavab at\u0259\u015fi a\u00e7\u0131rlar. 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n at\u0259\u015f d\u0259st\u0259yi alt\u0131nda Riad \u018fhm\u0259dovun d\u0259st\u0259si k\u0259ndin i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Amma &#8220;K\u0259l\u0259mlik&#8221; adl\u0131 yerin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Qurban adl\u0131 b\u0259l\u0259d\u00e7inin satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259st\u0259 pusquya d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Riad \u018fhm\u0259dov \u00f6z\u00fc is\u0259 itkin d\u00fc\u015f\u00fcr. Bir m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvod k\u0259ndin k\u0259narlar\u0131ndan Da\u015falt\u0131ya daxil olurlar v\u0259 erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259riyl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131rlar. Lakin bu zaman, S\u0131\u011fnaxda yolda m\u00f6vqel\u0259ri \u00f6zba\u015f\u0131na t\u0259rk etmi\u015f birinci vzvodun \u0259sg\u0259rl\u0259ri &#8220;ura&#8221; q\u0131\u015fq\u0131r\u0131qlar\u0131yla 3-c\u00fc v\u0259 4-c\u00fc vzvodlar\u0131n arxalar\u0131yca k\u0259nd\u0259 girirl\u0259r. K\u0259ndd\u0259 olan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259r \u0259laq\u0259nin olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n g\u0259l\u0259n vzvodu d\u00fc\u015fm\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259ri olaraq q\u0259bul edirl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n aras\u0131nda at\u0131\u015fma ba\u015flan\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 h\u0259r \u00fc\u00e7 vzvod itki verir v\u0259 h\u0259m Da\u015falt\u0131 istiqam\u0259tind\u0259n, h\u0259m d\u0259 S\u0131\u011fnax istiqam\u0259tind\u0259ki m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259rinin \u015fidd\u0259tli at\u0259\u015fi alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Bundan ba\u015fqa, S\u0131\u011fnax k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259si Az\u0259rbaycan b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 arxadan z\u0259rb\u0259 vurur. Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n s\u0131x\u0131lmas\u0131na, h\u0259m\u00e7inin Da\u015falt\u0131 v\u0259 S\u0131\u011fnax istiqam\u0259tind\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259nin \u00e7arpaz at\u0259\u015fi alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, \u0259sg\u0259rl\u0259rd\u0259n he\u00e7 biri d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131ndan qa\u00e7mad\u0131. M\u00fchasir\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u0259sg\u0259rl\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 davam edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259rin d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u015f\u00fcca\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyin\u0259 dair \u00e7oxlu faktlar var. Bir \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259sg\u0259r \u0259sir d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn intihar etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinmirdil\u0259r. Bel\u0259 ki, h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u0259hat\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f El\u015f\u0259n X\u0259lilov\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=F-1_qumbaras%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">F-1 qumbaras\u0131yla<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u00fc partlatd\u0131, h\u0259m\u00e7inin Zaur C\u0259f\u0259rov \u0259sir d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn son g\u00fcll\u0259sini \u00f6z\u00fcn\u0259 vurdu. Da\u015falt\u0131dav\u0259ziyy\u0259tinkritikoldu\u011funug\u00f6r\u0259nT.MehdiyevX\u00fcsusiT\u0259yinatl\u0131 MilisD\u0259st\u0259sinind\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rind\u0259nibar\u0259t 5-civzvoduk\u0259ndd\u0259kid\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcng\u00f6nd\u0259rir. Lakin c\u0259mi 500-600 metr ir\u0259lil\u0259dikd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259tiyl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fan 5-ci vzvod da dayanma\u011fa m\u0259cbur olur. \u018fm\u0259liyyat\u0131n iflasa u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n T.Mehdiyev g\u00fccl\u00fc duman\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u015eu\u015faya do\u011fru geri \u00e7\u0259kilm\u0259k \u0259mri verir. 1992-ci il 26 yanvar g\u00fcn\u00fc Milli Ordunun sa\u011f qalm\u0131\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri Da\u015falt\u0131dan \u015eu\u015faya do\u011fru geri \u00e7\u0259kilirl\u0259r. Bu \u0259m\u0259liyyata \u00e7ox diqq\u0259t ayr\u0131l\u0131r, \u00e7\u00fcnki bu \u0259m\u0259liyyatda u\u011fursuzluq m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015fin\u0259 ciddi t\u0259sir etdi. Da\u015falt\u0131 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n gedi\u015fat\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259 m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015fat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdir\u0259 v\u0259 bizim qo\u015funlar\u0131m\u0131za strateji t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc erm\u0259nil\u0259rd\u0259n alma\u011fa v\u0259 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259y\u0259 imkan verirdi. Amma \u0259m\u0259liyyat\u0131n u\u011fursuzlu\u011fundan sonra, Az\u0259rbaycan qo\u015funlar\u0131 uzun m\u00fcdd\u0259t faktiki olaraq h\u00fccum \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259dil\u0259r v\u0259 bununla da erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u0259l\u0259 ald\u0131. Da\u015falt\u0131da m\u0259\u011flubiyy\u0259t h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan qo\u015funlar\u0131n\u0131n v\u0259 \u0259halinin d\u00f6y\u00fc\u015f ruhunda ciddi t\u0259sir etdi. Lakin eyni zamanda Da\u015falt\u0131dak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f bizim \u0259sg\u0259rl\u0259rimizin bir \u00e7ox q\u0259hr\u0259manl\u0131q v\u0259 c\u0259sar\u0259tinin n\u00fcmun\u0259si kimi yada sal\u0131n\u0131r. T.Mehdiyevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, sonradan sa\u011f qalm\u0131\u015f b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259ri tapmaq c\u0259hdl\u0259ri he\u00e7 n\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarmad\u0131. O, yanvar\u0131n sonuna kimi \u015eu\u015fada qald\u0131, amma bu vaxt \u0259rzind\u0259 b\u0259l\u0259d\u00e7il\u0259rd\u0259n he\u00e7 birini tapmad\u0131lar. Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259ri vaxt\u0131ndan gec g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Zirehli_texnika&amp;action=edit&amp;redlink=1\">zirehli texnikadan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Artilleriya&amp;action=edit&amp;redlink=1\">artilleriyadan<\/a>\u00a0istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Da\u015falt\u0131n\u0131 g\u00fccl\u00fc at\u0259\u015f\u0259 m\u0259ruz qoydular.<\/p>\n<p><strong>15 sentyabr-Bak\u0131n\u0131n qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p>Bu hadis\u0259ni, eyni zamanda bu g\u00fcnk\u00fc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funun \u0259sas tarixi t\u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259n biri kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu g\u00fcnk\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n daxili v\u0259 xarici siyas\u0259ti, iqtisadiyyat\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin h\u0259yat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r Bak\u0131 il\u0259, X\u0259z\u0259r il\u0259, t\u0259bii ehtiyatlar il\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131d\u0131rsa, dem\u0259li Bak\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilm\u0259si, n\u0259inki paytaxt\u0131m\u0131z olmas\u0131, el\u0259c\u0259 bir Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri kimi qalmas\u0131 il\u0259 d\u0259 o q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0259s bu hadis\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 v\u0259 nec\u0259 ba\u015f verdi? 20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri tarix\u0259 Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131, \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 v\u0259 q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259t sonra SSR\u0130-nin quruldu\u011fu, bel\u0259c\u0259 ideoloji q\u00fctbl\u0259\u015fm\u0259nin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu prosesl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin h\u0259m \u0259n qanl\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0259n \u015fanl\u0131 ill\u0259ri d\u0259 ya\u015fand\u0131. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin sonlar\u0131na do\u011fru Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tind\u0259 v\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131nda h\u0259m ideloji d\u0259yi\u015fiklik, h\u0259m d\u0259 par\u00e7alanma prosesl\u0259ri ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 Qafqazda milli h\u0259r\u0259katlar\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 paralel olaraq b\u00f6lg\u0259d\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259tin z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 b\u00f6lg\u0259ni n\u0259zar\u0259tind\u0259 saxlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fcxt\u0259lif q\u00fcvv\u0259l\u0259rin f\u0259rqli siyas\u0259tl\u0259ri qanl\u0131 g\u00fcnl\u0259rin ya\u015fanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu. Rusiya imperiyas\u0131ndan ayr\u0131lma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n ortaq d\u00f6vl\u0259t qurmaq arzular\u0131 istiqam\u0259tind\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r, m\u00fcxt\u0259lif q\u00fcvv\u0259l\u0259rin b\u00f6lg\u0259ni n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusil\u0259 Erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259 c\u0259dl\u0259ri v\u0259 Erm\u0259nil\u0259rin \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d x\u0259yal\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 he\u00e7 bir prinsip g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n ham\u0131yla v\u0259 h\u0259r c\u00fcr \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa getm\u0259l\u0259ri ucbat\u0131ndan u\u011furla apar\u0131la bilmirdi. Anadolunun \u015f\u0259rqind\u0259, Qafqazda, C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 T\u00fcrkl\u0259r q\u0259tliama m\u0259ruz qal\u0131rd\u0131lar. Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 bu d\u00f6vrl\u0259r bir yandan Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259tinin (AXC) qurulma prosesi, dig\u0259r yandan is\u0259 Bak\u0131da, \u015eamax\u0131da, Qaraba\u011fda, Urmiy\u0259d\u0259, Nax\u00e7\u0131vanda, Mu\u011fanda Erm\u0259nil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n d\u0259st\u0259k\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259tliamlar\u0131n ya\u015fanmas\u0131 d\u00f6vr\u00fc kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. 1918-ci ilin x\u00fcsusuil\u0259 mart ay\u0131nda Erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n q\u0259tliamlar \u0259n v\u0259h\u015fi s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131. Sad\u0259c\u0259 R\u0259van Xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259 197 k\u0259nd darmada\u011f\u0131n edilmi\u015f, 100 mind\u0259n art\u0131q Az\u0259rbaycan T\u00fcrk\u00fc ya \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, ya da ba\u015fqa mahallara qa\u00e7maq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Bak\u0131 quberniyas\u0131nda 33 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si tamam\u0259n, 196 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si is\u0259 ciddi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bak\u0131 v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rin\u0259 divan tutulduqdan sonra Bak\u0131 Soveti \u0259sas\u0259n Erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olunmu\u015f m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil d\u0259st\u0259l\u0259ri G\u0259nc\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma haz\u0131rlay\u0131rd\u0131.\u00a0Bu \u015f\u0259raitd\u0259, 1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 is\u0259 AXC elan olundu. H\u0259min ill\u0259r Anadolu T\u00fcrkl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r ill\u0259r idi. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tin\u0259 baha ba\u015fa g\u0259lirdi. Bu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 tarixi \u0259razil\u0259rinin \u00e7oxunun itirilm\u0259si bir yana, Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin qalib d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 T\u00fcrk torpaqlar\u0131nda g\u00f6z\u00fc olan qon\u015fular\u0131 \u0130stanbulda i\u015f\u011fal idar\u0259si quracaq, Anadolunun itirilm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259si yaranacaqd\u0131. Amma b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, Anadolu T\u00fcrkl\u0259ri Qafqazdak\u0131 v\u0259 T\u00fcrk\u00fcstandak\u0131 qarda\u015flar\u0131n\u0131 unutmayacaq, onlar\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni ed\u0259c\u0259kdi. Qafqaz \u0130slam Ordusunun Meydana G\u0259lm\u0259si. Rus \u0259sar\u0259tind\u0259n qurtulub T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ke\u00e7\u0259n Avstraliyal\u0131 bir zabit 1917-ci il dekabr\u0131n 29-da 6-c\u0131 Ordunun Komandan\u0131 X\u0259lil Pa\u015fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k Qafqazdak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t bar\u0259d\u0259 ona m\u0259lumat vermi\u015fdi. X\u0259lil Pa\u015fa o zabiti \u018fnv\u0259r Pa\u015fa il\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Avstraliyal\u0131 zabit il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra \u018fnv\u0259r Pa\u015fa h\u0259m Qafqazdak\u0131 din v\u0259 qan qarda\u015flar\u0131n\u0131n onlara duydu\u011fu ehtiyac, h\u0259m d\u0259 regiondak\u0131 m\u00f6vcud \u015f\u0259raitin k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 ciddi q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 Liviyadan \u0130stanbula ezamiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n qarda\u015f\u0131 Nuri Killigil (Nuri Pa\u015fa) v\u0259 \u015e\u00f6vk\u0259t b\u0259yi Az\u0259rbaycana v\u0259 Da\u011f\u0131stana g\u00f6nd\u0259rm\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycanda qarda\u015flar\u0131n\u0131 xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ordu yaratmaq q\u0259rar\u0131n\u0131 verdi. \u018fnv\u0259r Pa\u015fa 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Qafqazdak\u0131 T\u00fcrk v\u0259 M\u00fcs\u0259lman \u0259halini qorumaq v\u0259 Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011faldan xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir ordu qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015flad\u0131. Amma bir yandan da bu plan\u0131n Qafqazda v\u0259 Bak\u0131 neftind\u0259 g\u00f6zu olan \u0130ngilis v\u0259 Alman q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin reaksiyas\u0131na s\u0259b\u0259b olmas\u0131ndan ehtiyat edirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 qurulacaq ordunun yerli ordu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u0259 sahib olmas\u0131n\u0131 planlay\u0131rd\u0131. Ancaq bu plan\u0131n xeyli vaxt alaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn (\u00e7\u00fcnk\u00fc \u00c7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri yox idi. \u00c7ar Rusiyas\u0131ndan Az\u0259rbaycana sad\u0259c\u0259 300-\u0259 yax\u0131n yax\u015f\u0131 t\u0259lim alm\u0131\u015f zabit kadrlar\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131. Amma ki\u00e7ik zabit hey\u0259ti olmadan onlar \u00fcmumi ordu formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t etmirdi. Osmanl\u0131 Ordusu g\u0259lm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l G\u0259nc\u0259d\u0259 zabit m\u0259kt\u0259binin ilk sinifi t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdu. Amma Osmanl\u0131 ordusu bunu daha da inki\u015faf etdirdi v\u0259 zabit k\u00f6m\u0259k\u00e7isi m\u0259kt\u0259bi \u015f\u0259klind\u0259 qurdu.) Az\u0259rbaycana T\u00fcrk h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rini g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 q\u0259rar verdi. Nuri Pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda x\u00fcsusi h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259 t\u0259\u015fkil olundu. Hey\u0259t 1918-ci il may\u0131n 8-d\u0259 T\u0259briz\u0259 g\u0259ldi. Yol boyu bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 (x\u00fcsusil\u0259 Urmiy\u0259d\u0259) Erm\u0259nil\u0259rin q\u0259tliamlar\u0131n\u0131n \u00f6nl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r olmu\u015fdu. Hey\u0259t may\u0131n 20-d\u0259 Araz \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7ib Z\u0259ng\u0259zura \u00e7atd\u0131. Nuri Pa\u015fa bu b\u00f6lg\u0259d\u0259ki Erm\u0259ni q\u0259tliamlar\u0131ndan d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Zabitl\u0259rind\u0259n bir hiss\u0259sini bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 saxlad\u0131, bir ne\u00e7\u0259sini is\u0259 Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. May\u0131n 24-d\u0259 Yevlaxa, 25-d\u0259 is\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131lar. Burada ordunun qurulu\u015funda m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edildi. Qafqaz \u0130slam Ordusu ayaq basd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r yerd\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck sevgisi il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131. Xalq uzun m\u00fcdd\u0259tdir g\u00f6zl\u0259diyi xilaskar\u0131na qovu\u015fmu\u015fdu. Qeyd ed\u0259k ki, h\u0259l\u0259 aprel ay\u0131nda \u018fnv\u0259r Pa\u015fa Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259ndl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Qafqazda federativ, ya da konfederativ bir d\u00f6vl\u0259tin qurulmas\u0131n\u0131n b\u00f6lg\u0259nin xeyrin\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 qarda\u015f\u0131 Nuri Pa\u015fan\u0131n\u0131n T\u0259briz\u0259, ordan da 300 h\u0259rbi t\u0259limat\u00e7\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 getm\u0259si bar\u0259d\u0259 t\u0259limat verdiyini qeyd etmi\u015fdi.\u00a0\u0130yun ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti il\u0259 AXC aras\u0131nda dostluq m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 Az\u0259rbaycana h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. \u018fnv\u0259r Pa\u015fa il\u0259 M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 aras\u0131ndak\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Az\u0259rbaycana ilk yard\u0131m kimi 2 milyon T\u00fcrk Lir\u0259si h\u0259cmind\u0259 borc da verildi. Bu m\u00fcqavil\u0259d\u0259n sonra 9-cu Ordunun 5-ci Qafqaz Firq\u0259si (diviziyas\u0131) G\u00fcmr\u00fcy\u0259, ordan Qazaxa v\u0259 n\u0259hay\u0259t G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldi. Bu ordu v\u0259 onlara qo\u015fulan Az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t Qafqaz \u0130slam Ordusu yarad\u0131ld\u0131. \u00dcmum\u0259n Qafqaz \u0130slam Ordusuna Nuri Pa\u015fa r\u0259hb\u0259rlik edirdi. X\u00fcsusi olaraq 5-ci Qafqaz Firq\u0259si M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131na ke\u00e7di v\u0259 ordunun t\u0259rkibi g\u00fccl\u0259ndirildi. Qafqaz \u0130slam Ordusu m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259\u015fkilatlanma v\u0259 haz\u0131rl\u0131qlardan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n AXC-nin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olmayan m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015flad\u0131. G\u00f6y\u00e7ay, S\u0259lyan, A\u011fsu, K\u00fcrd\u0259mir, Hac\u0131qabul v\u0259 \u015eamax\u0131da a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r ba\u015f verdi. Avqustdan etibar\u0259n is\u0259 Bak\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r ba\u015flad\u0131. \u018fslind\u0259 Bak\u0131n\u0131n qurtulu\u015fundan \u00f6nc\u0259ki h\u0259rbi-diplomatik \u015f\u0259rait daha da a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Avqustun 27-d\u0259 Almanlarla Ruslar aras\u0131nda imzalanan Brest-Litovsk m\u00fcqavil\u0259si h\u0259m d\u0259 T\u00fcrk ordusunun Bak\u0131ya giri\u015finin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq (\u0259v\u0259zind\u0259 Rusiya Almanlara Bak\u0131 neftind\u0259n pay ver\u0259c\u0259kdi) m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Bak\u0131dak\u0131 Erm\u0259ni-Rus h\u0259rbi qrupla\u015fmalar\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 \u0130ngilisl\u0259r d\u0259 \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ancaq b\u00fct\u00fcn bunlar Bak\u0131n\u0131n i\u015f\u011faldan azad edilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. 14 sentyabr Bak\u0131 \u0259traf\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rinin 40-c\u0131 g\u00fcn\u00fc idi. Bu g\u00fcn\u00fcn u\u011furlu sayan Qafqaz \u0130slam Ordusu 14 sentyabr\u0131 15 sentyabra ba\u011flayan gec\u0259 h\u0259lledici h\u00fccuma ke\u00e7di. G\u00fccl\u00fc h\u00fccumlara tab g\u0259tirm\u0259y\u0259n \u0130ngilis h\u0259rb\u00e7il\u0259ri \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etdi. 15 sentyabrda is\u0259 art\u0131q Bak\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilmi\u015fdi. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 \u00fcmumi r\u0259hb\u0259rlik Nuri Pa\u015fa t\u0259r\u0259find\u0259n edils\u0259 d\u0259, son h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar birba\u015fa M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa komandanl\u0131\u011f\u0131nda apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Xat\u0131rladaq ki, M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa bu q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u201cBak\u0131\u201d soyad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 tarix\u0259 \u201cM\u00fcrs\u0259l Bak\u0131\u201d kimi ke\u00e7mi\u015fdi. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan T\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131 Anadolunun m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259n, h\u0259tta \u015e\u0259rqi Avropadan, K\u0259rk\u00fckd\u0259n v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259n k\u00f6n\u00fcll\u00fc olaraq Az\u0259rbaycana k\u00f6m\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f t\u0259xmin\u0259n 1300 T\u00fcrk \u0259sg\u0259r v\u0259 zabiti \u015f\u0259hid olmu\u015fdu. Bu hadis\u0259 tarix\u0259 sad\u0259c\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n paytaxt\u0131n\u0131n qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc kimi yox, h\u0259m d\u0259 T\u00fcrk h\u0259mr\u0259yliyinin bariz n\u00fcmun\u0259si kimi ke\u00e7mi\u015fdi.\u00a0Q\u0259hr\u0259manlar\u0131n sonrak\u0131 h\u0259yatlar\u0131: Az\u0259rbaycana qarda\u015f k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259l\u0259n \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259rin geri qay\u0131tmayan hiss\u0259si sonralar Sovet r\u0259hb\u0259rliyi t\u0259r\u0259find\u0259n edam v\u0259 ya g\u00fcrg\u00fcn edildil\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk ed\u0259nl\u0259r d\u0259 b\u0259z\u0259n bunun b\u0259d\u0259lini \u00f6d\u0259m\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar.\u00a0O d\u00f6vrd\u0259 \u0130stanbulda i\u015f\u011fal idar\u0259si quran \u0130ngilisl\u0259r, 1919-cu il yanvar\u0131n 15-d\u0259 9 T\u00fcrk h\u0259rb\u00e7isinin h\u0259bsiyl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar \u00e7\u0131xard\u0131lar. Bunlar aras\u0131nda Nuri Pa\u015fa v\u0259 M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa da var idi. M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa bu q\u0259rardan bir m\u00fcdd\u0259t sonra 1919-cu il aprelin 20-d\u0259 Batumid\u0259 h\u0259bs edil\u0259r\u0259k Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015fdi. O, 1 noyabr 1921-ci il tarixd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra Anadoludak\u0131 \u0130stiqlal Sava\u015f\u0131na qo\u015fulmu\u015f v\u0259 bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rin azad edilm\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 mill\u0259t v\u0259kili se\u00e7il\u0259n M\u00fcrs\u0259l Pa\u015fa 1945-ci ild\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir. Nuri Pa\u015fa uzun m\u00fcdd\u0259t Almaniyada ya\u015fad\u0131qdan sonra 1938-ci ild\u0259 \u0130stanbula g\u0259ldi v\u0259 silah fabriki qurdu. Amma T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini v\u0259 s\u0259yl\u0259rini davam etdirdi. H\u0259tta iddialara g\u00f6r\u0259 b\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 silah da g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. 2 mart 1949-cu ild\u0259 silah fabrikind\u0259ki partlay\u0131\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 v\u0259fat etdi. Partlay\u0131\u015f\u0131n terror aksiyas\u0131 oldu\u011fu iddia edildi. Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olduqdan sonra \u018fnv\u0259r Pa\u015fa 1918-ci ilin noyabr\u0131nda Anadolunu t\u0259rk edib T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259l\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etdi. 4 avqust 1922-ci ild\u0259 Pamir da\u011f\u0131 \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 \u015f\u0259hid oldu. N.S G\u00fcnaz.tv<\/p>\n<p><strong>\u018fsrin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri q\u0259tliamlar.<\/strong><\/p>\n<p>Soyq\u0131r\u0131m\u0131 b\u00fct\u00f6v \u0259hali qruplar\u0131n\u0131n, etnoslar\u0131n irqi, milli, etnik, yaxud dini \u0259lam\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 tamamil\u0259 v\u0259 ya qism\u0259n m\u0259hv edilm\u0259si dem\u0259kdir. Tarix s\u00fcbut edir ki, XIX \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259r Qafqazda v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q niyy\u0259tl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k v\u0259 tarixi torpaqlar\u0131m\u0131z hesab\u0131na &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; x\u00fclyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ard\u0131c\u0131l olaraq h\u0259rbi v\u0259ideoloji vasit\u0259l\u0259rd\u0259n yararlanm\u0131\u015f, XX \u0259sr boyu Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131na qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. 1890-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyun&#8221; partiyas\u0131n\u0131 yaratmaqla m\u0259nfur niyy\u0259tl\u0259rin\u0259 start ver\u0259n erm\u0259nil\u0259r &#8220;yaz\u0131q mill\u0259t&#8221; p\u0259rd\u0259si arxas\u0131nda Qafqazda, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259n qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259, terrora, q\u0131r\u011f\u0131nlara imza atm\u0131\u015flar. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 deportasiya siyas\u0259ti d\u0259 planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ssenari \u00fczr\u0259 tarix boyu m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 davam etmi\u015fdir. XIX \u0259srin sonlar\u0131nda, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n 1905-1907-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da v\u0259dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n q\u0259tliamlar erm\u0259nil\u0259rin \u00e7irkin v\u0259m\u0259krli niyy\u0259tl\u0259rini realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015flad\u0131qlar\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259si idi. 1915-ci ild\u0259n 1920-ci il\u0259d\u0259k olan d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin silahl\u0131da\u015fnak-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Bak\u0131da v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bir \u00e7ox b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015fsoyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda erm\u0259nil\u0259r Bak\u0131da, \u015eamax\u0131da, Qubada, Mu\u011fanda, L\u0259nk\u0259randa 50 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f, evl\u0259rini talan etmi\u015f, on minl\u0259rl\u0259 insan\u0131 yurd-yuvas\u0131ndan did\u0259rgin salm\u0131\u015flar. T\u0259kc\u0259 Bak\u0131da 30 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 x\u00fcsusi amans\u0131zl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n 58 k\u0259ndi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 8 mind\u0259n \u00e7ox adam, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1653 qad\u0131n v\u0259 965 u\u015faq q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, Quba q\u0259zas\u0131n\u0131n 122 k\u0259ndi yerl\u0259 yeksan edilmi\u015fdir. Qubada az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131, etnik azl\u0131q t\u0259\u015fkil ed\u0259n da\u011f y\u0259hudil\u0259ri d\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qald\u0131lar. Qaraba\u011f\u0131nda\u011fl\u0131qhiss\u0259sind\u0259 150-d\u0259n \u00e7ox, Z\u0259ng\u0259zurda 115 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndiv\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, \u0259haliy\u0259 q\u0259ddarcas\u0131nadivantutulmu\u015fdur. \u0130r\u0259vanquberniyas\u0131nda 211, Qarsvilay\u0259tind\u0259 92 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndida\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130r\u0259vanaz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131nm\u00fcraci\u0259tl\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirki, butarixiAz\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda 1920 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131neviyand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 132 minaz\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259hvedilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131qdan sonra 1918-ci ilin mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilmi\u015fdir. 1919-cu v\u0259 1920-ci ill\u0259rd\u0259 mart ay\u0131n\u0131n 31-i Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcmummilli mat\u0259m g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilmi\u015fdir. Lakin Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lan komissiya sovet Rusiyas\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259mizi i\u015f\u011fal etm\u0259si s\u0259b\u0259bind\u0259n \u00f6z i\u015fini ba\u015fa \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259di. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 sovet imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 d\u0259 terrora, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlara, deportasiyalara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259kc\u0259 1937-1938-ci ill\u0259rd\u0259 Stalinin qurdu\u011fu \u00f6l\u00fcm d\u0259zgah\u0131\u0259ks\u0259riyy\u0259ti ziyal\u0131lardan ibar\u0259t olan 70 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 \u0259zmi\u015f, i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoymu\u015f, m\u0259hv etmi\u015fdir. Sovet imperiyas\u0131 da\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, amma onun t\u00f6r\u0259tdiyi qanl\u0131 f\u0259lak\u0259tl\u0259rin izi tarixd\u0259qalm\u0131\u015fd\u0131r. SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin &#8220;Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 ba\u015fqa az\u0259rbaycanl\u0131\u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar\u0131 il\u0259 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 min az\u0259rbaycanl\u0131 ilk bax\u0131\u015fda g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131na &#8211; deportasiyaya m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nind\u0259n zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. O zaman tarixi Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olan indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 400 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131. 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistandan deportasiya edil\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u013110.504, 1949-cu ild\u0259 15.713 n\u0259f\u0259r, 1950-ci ild\u0259 12.232 n\u0259f\u0259r, 1952-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 13.760 n\u0259f\u0259r, 1954-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 5876 n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n deportasiya v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259nin bu m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 y\u00fcz min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259ya k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilmi\u015fdir. Deportasiya t\u0259dbirl\u0259ri Erm\u0259nistan\u0131n 22 rayonunu \u0259hat\u0259 etmi\u015f v\u0259\u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ilk ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi. 1988-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n, \u00f6z d\u0259d\u0259-baba yurdundan &#8211; 185 k\u0259ndd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n 230 min az\u0259rbaycanl\u0131 qovuldu, onlara m\u0259xsus 31 min ev, \u015f\u0259xsi t\u0259s\u0259rr\u00fcfat, 165 kolxoz v\u0259 sovxozun \u0259mlak\u0131 taland\u0131, 214 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 1154 n\u0259f\u0259r yaraland\u0131, y\u00fczl\u0259rl\u0259 adama i\u015fg\u0259nc\u0259 verildi. Bununla da Erm\u0259nistan dem\u0259k olar ki, monoetnik bir respublikaya \u00e7evrildi. R\u0259\u015fad C\u018fF\u018fRL\u0130<\/p>\n<p><strong>Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 tan\u0131nmas\u0131<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"14\" class=\"wp-image-4076\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-mexico-svg-1.png\" alt=\"Flag of Mexico.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Meksika\">Meksika<\/a>\u00a02 fevral\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci il tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Meksika\">Meksika<\/a>\u00a0Senat\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259rarda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 1992-ci il fevral\u0131n 25-26-da ba\u015f vermi\u015f faci\u0259 soyq\u0131r\u0131m adland\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4077\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-pakistan-svg-1.png\" alt=\"Flag of Pakistan.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>\u00a02012-ci ilind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>\u00a0Senat\u0131n\u0131n Xarici \u018flaq\u0259l\u0259r Komit\u0259si Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00fclki \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f Soyq\u0131r\u0131m\u0131 pisl\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4078\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-colombia-svg-1.png\" alt=\"Flag of Colombia.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kolumbiya\">Kolumbiya<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_aprel\">24 aprel<\/a>\u00a0tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kolumbiya\">Kolumbiya<\/a>\u00a0parlamenti 102 deputat\u0131n lehin\u0259 s\u0259sverm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4079\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-the-czech-republic-svg-1.png\" alt=\"Flag of the Czech Republic.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exiya\">\u00c7exiya<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 19 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87exiya\">\u00c7exiya<\/a>\u00a0parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-4080\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-flag-of-bosnia-and-herzegovina-svg-1.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: Flag of Bosnia and Herzegovina.svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bosniya_v%C9%99_Herseqovina\">Bosniya v\u0259 Herseqovina<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 26 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bosniya_v%C9%99_Herseqovina\">Bosniya v\u0259 Herseqovina<\/a>\u00a0parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4081\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/flag-of-peru-state-svg-1.png\" alt=\"Flag of Peru (state).svg\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Peru\">Peru<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a><\/p>\n<p><strong>Faci\u0259ni q\u0259tliam kimi tan\u0131yan AB\u015e \u015ftatlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu il fevral\u0131n 25-d\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Massa%C3%A7usets\">Massa\u00e7usets<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r palatas\u0131.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4082\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/texas-bayragi-1.png\" alt=\"Texas bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259 is\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Texas\">Texas<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4083\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/nyu-cersi-bayragi-1.png\" alt=\"Nyu-Cersi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259 is\u0259 Amerikan\u0131n\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-Cersi\">Nyu-Cersi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"16\" class=\"wp-image-4084\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/corciya-bayragi-1.png\" alt=\"Corciya bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin 28 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Corciya\">Corciya<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4085\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/men-bayragi-1.png\" alt=\"Men bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Men\">Men<\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2012\">2012<\/a>-ci ilin 23 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Men\">Men<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 \u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4086\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/nyu-meksiko-bayragi-1.png\" alt=\"Nyu-Meksiko bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 28 yanvar tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nyu-Meksiko\">Nyu-Meksiko<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4087\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/arkanzas-bayragi-1.png\" alt=\"Arkanzas bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 8 fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Arkanzas\">Arkanzas<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4088\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/missisipi-bayragi-1.png\" alt=\"Missisipi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 25 Fevral tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Missisipi\">Missisipi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4089\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/oklahoma-bayragi-1.png\" alt=\"Oklahoma bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 4 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Oklahoma\">Oklahoma<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Oklahoma \u015ftat\u0131 Senat\u0131n\u0131n birinci sessiyas\u0131nda Xocal\u0131 q\u0259tliam\u0131n\u0131n tan\u0131mas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"15\" class=\"wp-image-4090\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/tennessi-bayragi-1.png\" alt=\"Tennessi bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 18 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tennessi\">Tennessi<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4091\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/pensilvaniya-bayragi-1.png\" alt=\"Pensilvaniya bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin 18 mart tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pensilvaniya\">Pensilvaniya<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"13\" class=\"wp-image-4092\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-west-virginia-bayragi-1.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: West Virginia bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc Aprel 3\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=West_Virginia&amp;action=edit&amp;redlink=1\">West Virginia<\/a>\u00a0N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131nda Xocal\u0131 faci\u0259sinin 21-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"19\" class=\"wp-image-4093\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/opisanie-connecticut-bayragi-1.png\" alt=\"\u041e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435: Connecticut bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc Aprel 3 tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Connecticut&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Connecticut<\/a>\u00a0N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Palatas\u0131nda Xocal\u0131 faci\u0259sinin 21-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"25\" height=\"17\" class=\"wp-image-4094\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/florida-bayragi-1.png\" alt=\"Florida bayra\u011f\u0131\" \/> \u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-c\u00fc ilin Avqust 21 tarixind\u0259\u00a0<a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Florida\">Florida<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>SSR\u0130 haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sovet Sosialist Respublikalar\u0131 \u0130ttifaq\u0131<\/strong>, q\u0131saca:\u00a0<strong>Sovet \u0130ttifaq\u0131<\/strong>,\u00a0<strong>SSR\u0130<\/strong>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rus_dili\">rus.<\/a>\u00a0<em>\u0421\u043e\u044e\u0437 \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0421\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a<\/em>,<em>\u0421\u0421\u0421\u0420<\/em>) \u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1922\">1922<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 \u0259sas\u0259n indiki\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCst%C9%99qil_D%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99r_Birliyi\">MDB<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f d\u00f6vl\u0259t. SSR\u0130 d\u00fcnya tarixind\u0259 r\u0259smi ideologiyas\u0131 marksizm-leninzm \u2013 sol radikal sosialist ideologiyas\u0131 olan d\u00f6vl\u0259t olmu\u015fdur.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Rusiya \u0130mperiyas\u0131n<\/a>\u0131n varisi olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259 d\u00fcnyan\u0131n quru hiss\u0259sinin 1\/6 hiss\u0259si m\u0259hz SSR\u0130-nin pay\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr \u2013 22 402 min km<sup>2<\/sup>. \u018fhalisinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 is\u0259 d\u00fcnyada 3-c\u00fc yerd\u0259 olmu\u015fdur (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1989\">1989<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1_yanvar\">1 yanvar<\/a>\u00a0\u2013 293 mln).<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin \u0259razisinin \u0259sas hiss\u0259sini\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/RSFSR\">RSFSR<\/a>\u00a0t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. SSR\u0130 yarad\u0131lark\u0259n onun \u0259sas\u0131nda 4 d\u00f6vl\u0259t qurumu olmu\u015fdur \u2013 Rusiya SFSR,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belarusiya_SSR\">Belarusiya SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna_SSR\">Ukrayna SSR<\/a>\u00a0v\u0259 t\u0259rkibind\u0259 3 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_SSR\">Az\u0259rbaycan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan_SSR\">G\u00fcrc\u00fcstan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan_SSR\">Erm\u0259nistan SSR<\/a>) d\u00f6vl\u0259ti birl\u0259\u015fdirmi\u015f<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zaqafqaziya_SFSR\">Zaqafqaziya SFSR<\/a>. 1936-c\u0131 il\u0259d\u0259k SSR\u0130-nin t\u0259rkibind\u0259 \u0259lav\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%96zb%C9%99kistan_SSR\">\u00d6zb\u0259kistan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkm%C9%99nistan_SSR\">T\u00fcrkm\u0259nistan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tacikistan_SSR\">Tacikistan SSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1z%C4%B1stan_SSR\">Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan SSR<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qazax%C4%B1stan_SSR\">Qazax\u0131stan SSR<\/a>\u00a0t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. H\u0259m\u00e7inin, 1936-c\u0131 il islahatlar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq Zaqafqaziya SFSR par\u00e7aland\u0131. Bel\u0259likl\u0259, SSR\u0130 formal 11 d\u00f6vl\u0259td\u0259n ibar\u0259t ittifaqa \u00e7evrildi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind<\/a>\u0259n qalib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f SSR\u0130 t\u0259rkibin\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva_SSR\">Litva SSR<\/a>-i,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moldova_SSR\">Moldova SSR<\/a>-i,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Estoniya_SSR\">Estoniya SSR<\/a>-i v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Latviya_SSR\">Latviya SSR<\/a>-i d\u0259 qatd\u0131. SSR\u0130 \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropaya<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259f geni\u015fl\u0259ndirdi. H\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131n bir hiss\u0259si d\u0259 (ke\u00e7mi\u015f Kenisberq \u0259yal\u0259ti) ona n\u0259sib oldu.<\/p>\n<p><strong><em>SSR\u0130-nin qurulmas\u0131<\/em><\/strong>. <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/XX_%C9%99sr\">XX \u0259srin<\/a>\u00a0\u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Rusiyada<\/a>\u00a0kapitalizmin inki\u015faf\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259nmi\u015fdi. Lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1900\">1900<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1903\">1903<\/a>-c\u00fc ill\u0259r d\u00fcnya iqtisadi b\u00f6hran\u0131 Rusiyadan da yan ke\u00e7m\u0259di. \u0130ctimai siyasi prosesl\u0259rin d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ilk siyas\u0131 partiyalar yaranma\u011fa ba\u015flad\u0131. Sonralar Rusiyan\u0131n tarixind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015f\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sosialist-inqilab%C3%A7%C4%B1lar_partiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sosialist-inqilab\u00e7\u0131lar (Eser) partiyas\u0131<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1902\">1902<\/a>-ci ild\u0259 yarand\u0131. H\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1903\">1903<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_Sosial-Demokrat_F%C9%99hl%C9%99_Partiyas%C4%B1\">Rusiya Sosial-Demokrat F\u0259hl\u0259 Partiyas\u0131<\/a>\u00a0(RSDFP) yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si<\/a>\u00a0bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin, h\u0259m\u00e7inin Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n da z\u0259ifl\u0259m\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. N\u0259tic\u0259d\u0259 daxild\u0259 olan ziddiyy\u0259tl\u0259r daha da qabard\u0131. B\u00fct\u00fcn bu prosesl\u0259rin n\u0259tic\u0259si kimi Rusiyada\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1917\">1917<\/a>-ci ilin fevral\u0131nda inqilab n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1613\">1613<\/a>-c\u00fc ild\u0259n hakimiyy\u0259td\u0259 olan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Romanovlar_s%C3%BClal%C9%99si\">Romanovlar s\u00fclal\u0259si<\/a>\u00a0taxtdan m\u0259hrum edildi (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1917\">1917<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2_mart\">mart\u0131n 2-si<\/a>).<\/p>\n<p>Hakimiyy\u0259t M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t\u0259 ( Eser-men\u015fevikl\u0259r\u0259) ke\u00e7di. Lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bol%C5%9Fevikl%C9%99r&amp;action=edit&amp;redlink=1\">bol\u015fevikl\u0259r<\/a>\u00a0bu c\u00fcr &#8220;hakimiyy\u0259t b\u00f6lg\u00fcs\u00fcnd\u0259n&#8221; raz\u0131 qalmad\u0131lar.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/25_oktyabr\">25 oktyabrda<\/a>\u00a0(7 noyabr) ba\u015f vermi\u015f n\u00f6vb\u0259ti inqilab n\u0259tic\u0259sind\u0259 M\u00fcv\u0259qq\u0259ti H\u00f6k\u00fcm\u0259t hakimiyy\u0259td\u0259n getdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 hakimiyy\u0259t<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vladimir_%C4%B0li%C3%A7_Lenin\">Vladimir \u0130li\u00e7 Lenin<\/a>\u00a0ba\u015fda olmaqla\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunist\">kommunistl<\/a>\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7di.<\/p>\n<p>Hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015f bol\u015fevikl\u0259r ilk add\u0131m olaraq \u00f6zl\u0259rin\u0259 &#8220;h\u0259rbi arxa&#8221; yaratma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. N\u0259tic\u0259d\u0259 t\u0259cili olaraq\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1rm%C4%B1z%C4%B1_Ordu\">Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordunun<\/a>\u00a0quruculu\u011fu ba\u015fland\u0131, proletar milisi, h\u0259rbi-inqilabi tribunallar, \u0259ksinqilabi m\u00fcbariz\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn f\u00f6vq\u0259lad\u0259 komissiya yarad\u0131ld\u0131. Bol\u015fevikl\u0259r \u00f6z ideoloji t\u0259bli\u011fat\u0131n\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z \u00f6z m\u0259tbuat qurumlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131xmas\u0131na icaz\u0259 verdil\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/5_yanvar\">yanvar\u0131n 5-d\u0259<\/a>\u00a0Rusiyada\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BC%C9%99ssisl%C9%99r_M%C9%99clisi\">M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin<\/a>\u0259 se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irildi. M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi el\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin ilk g\u00fcn\u00fcnd\u0259c\u0259 burax\u0131ld\u0131. III Sovetl\u0259r Qurultay\u0131 Rusiya Federativ Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etdi. Tezlikl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1918\">1918<\/a>-ci iyununda ilk Sovet Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Az sonra \u00f6lk\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. Q\u0131rm\u0131z\u0131lara qar\u015f\u0131 A\u011flar formala\u015fd\u0131lar. \u015e\u0259rqd\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Admiral_Kol%C3%A7ak&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Admiral Kol\u00e7ak<\/a>\u00a0A\u011flara r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. O h\u0259tta &#8220;Rusiyan\u0131n Ali h\u00f6kmdar\u0131&#8221; elan edildi. \u015eimalda \u0259ksinqilabi q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 Miller, c\u0259nubda is\u0259 general Denikin r\u0259hb\u0259rlik edirdi. Lakin bu m\u00fcharib\u0259 tezlikl\u0259 daxili m\u00fcharib\u0259 kimi qalmay\u0131b xaricd\u0259n h\u0259rbi m\u00fcdaxil\u0259y\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. ingilisl\u0259rl\u0259 frans\u0131zlar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaza<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Arxangelsk\">Arxangelsk<\/a>\u0259 v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Odessa\">Odessaya<\/a>, almanlar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukraynaya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstana<\/a>\u00a0ordu yeritdil\u0259r. Lakin tezlikl\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 ordu \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc \u0259lin\u0259 ald\u0131 v\u0259 ard\u0131c\u0131l olaraq Kol\u00e7ak\u0131, Denikini, Vrangeli m\u0259\u011flub etdi. Sovetl\u0259rin bu q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri xarici qo\u015funlar\u0131 tezlikl\u0259 \u00f6z ilkin m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011fa m\u0259cbur etdi.<\/p>\n<p><strong><em>SSR\u0130 \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259.<\/em><\/strong>XX \u0259srin 20-30-cu ill\u0259rind\u0259 yaranm\u0131\u015f Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yeni bir d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sini qa\u00e7\u0131lmaz etdi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0taliya\">\u0130taliya<\/a>\u00a0v\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiya<\/a>\u00a0d\u00fcnyan\u0131n &#8220;qeyri-b\u0259rab\u0259r&#8221; n\u00fcfuz dair\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259si il\u0259 raz\u0131 deyildil\u0259r. SSR\u0130 \u00f6z n\u00fcfuz dair\u0259sini\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Avropa\">Avropaya<\/a>\u00a0do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k ist\u0259yir, d\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuz dair\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259si onu da tam qane etmirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1939\">1939<\/a>-cu ilin mart\u0131nda<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99\">\u0130ngilt\u0259r\u0259<\/a>\u00a0v\u0259 SSR\u0130 aras\u0131nda ba\u015flanan dan\u0131\u015f\u0131qlar u\u011fursuz oldu. SSR\u0130 kimi m\u00fctt\u0259fiqin olmas\u0131n\u0131 arzulayan Almaniya\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1939\">1939<\/a>-cu il avqustun 23-d\u0259 (\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin ba\u015flanmas\u0131ndan 8 g\u00fcn \u0259vv\u0259l) &#8220;Molotov-Ribbentrop pakt\u0131&#8221; imzalad\u0131lar. Bu pakta g\u00f6r\u0259 h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t bir-birinin \u00fcz\u0259rin\u0259 10 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 h\u00fccum etm\u0259m\u0259k haqq\u0131nda \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. M\u00fcqavil\u0259nin m\u0259xfi hiss\u0259sind\u0259 is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pol%C5%9Fa\">Pol\u015fan<\/a>\u0131n v\u0259 dig\u0259r \u015e\u0259rqi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 dair sazi\u015f var idi.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1939\">1939<\/a>-cu il sentyabr\u0131n 1-i m\u00fcharib\u0259 ba\u015flad\u0131. &#8220;23 avqust&#8221; sazi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n SSR\u0130 h\u0259m\u00e7inin Pol\u015faya \u015f\u0259rqd\u0259n h\u00fccum etdi. Pol\u015fa z\u0259bt edildi v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin h\u0259rbi g\u00fcc\u00fcn\u0259 b\u0259l\u0259d olduqdan sonra\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>\u00a0SSR\u0130 torpaqlar\u0131n\u0131 tutmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi. Almanlar bunun \u00fc\u00e7\u00fcn yeni plan &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Barbarossa\">Barbarossa<\/a>&#8220;adl\u0131 &#8220;\u0130ld\u0131r\u0131m s\u00fcr\u0259tli m\u00fcharib\u0259&#8221; (<em>Blitz kriq<\/em>) plan\u0131 haz\u0131rlad\u0131lar. H\u0259min plan SSR\u0130-nin \u00e7ox s\u00fcr\u0259tli i\u015f\u011fal\u0131na imkan ver\u0259c\u0259kdi. Bu plan\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259sind\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiyan<\/a>\u0131n \u015f\u0259rqd\u0259n h\u00fccumu vacib idi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>\u00a0il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiya<\/a>\u00a0aras\u0131nda 70-ci meridian s\u0259rh\u0259d kimi \u015f\u0259rtl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiyadaki<\/a>\u00a0m\u0259xfi agenti\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rixard_Zorge\">Rixard Zorge<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiyan<\/a>\u0131n SSR\u0130-y\u0259 h\u00fccum vaxt\u0131n\u0131 m\u0259rk\u0259z\u0259 x\u0259b\u0259r vers\u0259 d\u0259,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalin<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Hitler\">Hitlerd\u0259n<\/a>\u00a0bel\u0259 tez h\u00fccum g\u00f6zl\u0259mirdi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 22-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 4-d\u0259 (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rixard_Zorge\">R.Zorgenin<\/a>\u00a0dediyi vaxtda)\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniya<\/a>\u00a0q\u0259fild\u0259n SSR\u0130-y\u0259 h\u00fccum etdi. SSR\u0130 tarixin\u0259 &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6y%C3%BCk_V%C9%99t%C9%99n_M%C3%BCharib%C9%99si\">B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n M\u00fcharib\u0259si<\/a>&#8221; kimi daxil olmu\u015f m\u00fcharib\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Sovetl\u0259r\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99\">\u0130ngilt\u0259r\u0259<\/a>\u00a0il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131\u011fa ba\u015flad\u0131.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci il iyulun 12-d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99\">\u0130ngilt\u0259r\u0259<\/a>\u00a0il\u0259 m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. SSR\u0130-nin silaha ehtiyac\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn oktyabr\u0131n 1-d\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99\">\u0130ngilt\u0259r\u0259<\/a>\u00a0v\u0259 SSR\u0130 aras\u0131nda silah verilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan sazi\u015f imzaland\u0131. Daha sonra\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n<\/a>\u0131n &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Lendliz&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Lendliz<\/a>&#8221; haqq\u0131nda qanunu SSR\u0130-y\u0259 \u015famil edildi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalinin<\/a>\u00a0hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 SSR\u0130-d\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259li h\u0259rbi kadrlar\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si &#8220;Stalin\u0259 s\u0259daq\u0259tsiz&#8221; olduqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hv edilmi\u015fdil\u0259r. Bu da m\u00fcharib\u0259nin ilk aylar\u0131nda k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n<p>Almanlar \u00e7ox tez zamanda \u2013 ilk h\u0259ft\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Smolensk\">Smolenski<\/a>\u00a0tutdular. Sentyabr ay\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kiyev\">Kiyev<\/a>\u00a0almanlar\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7di,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leninqrad\">Leninqrad<\/a>\u00a0m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131nd\u0131 v\u0259 noyabrda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskvaya<\/a>\u00a0h\u00fccum ba\u015flad\u0131.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskva<\/a>\u00a0\u0259traf\u0131nda dekabr\u0131n 5-6-da ba\u015f ver\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Moskva_d%C3%B6y%C3%BC%C5%9F%C3%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Moskva d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259<\/a>\u00a0almanlar m\u0259\u011flub oldular. Bu hadis\u0259 m\u00fcharib\u0259nin gedi\u015find\u0259 \u0259sasl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn ba\u015flanmas\u0131 kimi q\u0259bul edilir. M\u0259hz h\u0259min d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra almanlar\u0131n &#8220;m\u0259\u011flubedilm\u0259zliyi&#8221; haqq\u0131nda mif yox oldu. &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Barbarossa\">Barbarossa<\/a>&#8221; plan\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259siz \u00e7\u0131xd\u0131. Almanlar \u00e7ox q\u0131sa zamanda uzun m\u0259saf\u0259y\u0259 geri at\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0\u00f6z\u00fcn\u00fc bit\u0259r\u0259f elan ets\u0259 d\u0259 bu \u00f6lk\u0259d\u0259 alman k\u0259\u015ffiyyat\u0131 \u00e7ox g\u00fccl\u00fc idi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ranla<\/a>\u00a0SSR\u0130 aras\u0131ndak\u0131 \u0259vv\u0259lki m\u00fcqavil\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n (H\u0259min m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259 bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin z\u0259bt edilm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259si yarand\u0131\u011f\u0131 zaman dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisin\u0259 qo\u015fun yeridil\u0259 bil\u0259c\u0259yini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu)\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1941\">1941<\/a>-ci il avqust ay\u0131nda Sovet ordusu\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u00a0\u0259razisin\u0259 (C\u0259nubi Az\u0259rbaycana) daxil oldu.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1942\">1942<\/a>-ci ilin iyununda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sakit_okean\">Sakit okeanda<\/a>\u00a0yaponlar a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011frad\u0131lar. Oktyabrda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0ngilt%C9%99r%C9%99_ordusu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">ingilis ordusu<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bernard_Lou_Montqomeri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bernard Lou Montqomerinin<\/a>ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Misir\">Misird<\/a>\u0259, noyabrda is\u0259 amerikal\u0131lar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Duayt_Eyzenhauer\">Duayt Eyzenhauerin<\/a>\u00a0ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99rake%C5%9F\">M\u0259rake\u015fd<\/a>\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fa%C5%9Fizm\">fa\u015fistl\u0259ri<\/a>\u00a0m\u0259\u011flub etdil\u0259r.<\/p>\n<p>Almanlar bu d\u00f6vrd\u0259 SSR\u0130-nin daxilin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259kd\u0259 idil\u0259r. Ker\u00e7in m\u00fcdafi\u0259si yar\u0131ld\u0131,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sevastopol\">Sevastopol<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Xarkov\">Xarkov<\/a>\u00a0almanlar t\u0259r\u0259find\u0259n tutuldu.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalinqrad\">Stalinqrad<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqaz<\/a>\u00a0t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1942\">1942<\/a>-ci il noyabr\u0131n 19-da ba\u015flanan \u0259ks h\u00fccum almanlar\u0131 m\u00fchasir\u0259y\u0259 sald\u0131.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalinqrad\">Stalinqradda<\/a>\u00a0Sovet qo\u015funlar\u0131 qalib g\u0259ldi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qafqaz\">Qafqazdan<\/a>\u00a0\u0259ks h\u00fccum ba\u015flad\u0131. Strateji \u00fcst\u00fcnl\u00fck Sovetl\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7di.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1943\">1943<\/a>-c\u00fc ilin iyul-avqust aylar\u0131nda ba\u015f vermi\u015f\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kursk_d%C3%B6y%C3%BC%C5%9F%C3%BC\">Kursk d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc<\/a>\u00a0tarix\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck tank v\u0259 texnika d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. Burada h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n k\u00fclli miqdarda tank v\u0259 a\u011f\u0131r zirehli h\u0259rbi ma\u015f\u0131nlar toplanm\u0131\u015fd\u0131. Sovetl\u0259r yen\u0259 qalib g\u0259ldi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1943\">1943<\/a>-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 28-d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran\">Tehranda<\/a>\u00a0SSR\u0130 s\u0259firliyind\u0259 &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran_konfrans%C4%B1\">Tehran konfrans\u0131<\/a>&#8221; ba\u015flad\u0131. Konfransda \u0259sas\u0259n 3 d\u00f6vl\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7ill\">U.\u00c7\u00f6r\u00e7ill<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6y%C3%BCk_Britaniya\">B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/a>),\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">\u0130.Stalin<\/a>\u00a0(SSR\u0130) v\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Franklin_Ruzvelt\">F.D.Ruzvelt<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>) ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u018fsas m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu sonrak\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 2-ci c\u0259bh\u0259nin a\u00e7\u0131lmas\u0131 idi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7ill\">\u00c7\u00f6r\u00e7ill<\/a>\u00a0Sovetl\u0259rin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Balkan_yar%C4%B1madas%C4%B1\">Balkan yar\u0131madas\u0131n<\/a>\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn 2-ci c\u0259bh\u0259nin buradan a\u00e7\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalin\u0259<\/a>\u00a0\u015eimali\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransadan<\/a>\u00a0c\u0259bh\u0259nin a\u00e7\u0131lmas\u0131 laz\u0131m idi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalin<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131 m\u0259\u011flub etdikd\u0259n sonra\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiya<\/a>il\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131na<\/a>\u00a0k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259yini\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Franklin_Ruzvelt\">Ruzvelt\u0259<\/a>\u00a0s\u00f6z verdi. Bel\u0259likl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Franklin_Ruzvelt\">Ruzvelt<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalini<\/a>\u00a0d\u0259st\u0259kl\u0259di. Bu\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalinin<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7ill\">\u00c7\u00f6r\u00e7ill<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Britaniya_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Britaniya \u0130mperiyas\u0131na<\/a>\u00a0vurdu\u011fu a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 oldu.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tehran_konfrans%C4%B1\">Tehran konfrans\u0131nda<\/a>\u00a0h\u0259m\u00e7inin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn qorunub saxlan\u0131lmas\u0131na dair sazi\u015f d\u0259 imzaland\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1944\">1944<\/a>-c\u00fc ilin yanvar-fevral aylar\u0131nda SSR\u0130\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leninqrad\">Leninqrad<\/a>\u00a0alt\u0131ndan v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna\">Ukraynadan<\/a>\u00a0\u0259ks h\u00fccuma ba\u015flad\u0131. Tezlikl\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Finlandiya\">Finlandiya<\/a>\u00a0SSR\u0130-y\u0259 t\u0259slim oldu v\u0259 \u0259razisinin bir hiss\u0259sini SSR\u0130-y\u0259 verm\u0259li oldu.<\/p>\n<p>1944-c\u00fc il iyunun 6-da general Duayt Eyzenhauerin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Normandiya\">Normandiyada<\/a>\u00a02-ci c\u0259bh\u0259 n\u0259hay\u0259t ki, a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 Sovetl\u0259r\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Georgi_Konstantinovi%C3%A7_Jukov\">Georgi Konstantinovi\u00e7 Jukovun<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Baqration_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Baqration \u0259m\u0259liyyat\u0131<\/a>&#8220;na ba\u015flad\u0131lar. &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Baqration_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Baqration \u0259m\u0259liyyat\u0131<\/a>&#8221; n\u0259tic\u0259sind\u0259 SSR\u0130 \u00f6z \u0259razisind\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131 qovub \u00e7\u0131xara bildi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1944\">1944<\/a>-c\u00fc ilin avqustunda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>\u00a0almanlardan t\u0259mizl\u0259ndi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiya<\/a>\u00a0bir ne\u00e7\u0259 adas\u0131n\u0131 itirdi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci il fevral\u0131n 4-d\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck \u00fc\u00e7l\u00fck&#8221; \u2013\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">Stalin<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7ill\">\u00c7\u00f6r\u00e7ill<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Franklin_Ruzvelt\">Ruzvelt<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yalta\">Yaltada<\/a>\u00a0g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Onlar\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131n qeyri-\u015f\u0259rtsiz t\u0259slim edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdil\u0259r. Stalin \u015f\u0259rq\u0259 \u0259lav\u0259 \u0259razi iddis\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi. Bu \u0259razil\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 vaxtil\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Rusiya \u0130mperiyas\u0131n<\/a>\u0131n yaponlarla m\u00fcharib\u0259d\u0259 uduzdu\u011fu\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Port-Artur&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Port-Arturda<\/a>\u00a0var idi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1944\">1944<\/a>-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda almanlar son \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. Lakin Sovetl\u0259rin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Visla-Oder_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">&#8220;Visla-Oder&#8221; \u0259m\u0259liyyat\u0131<\/a>\u00a0almanlar\u0131 geri oturtdu.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 16-da Sovet mar\u015fal\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Georgi_Jukov\">Georgi Jukovun<\/a>\u00a0r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Berlin_%C9%99m%C9%99liyyat%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">&#8220;Berlin&#8221; \u0259m\u0259liyyat\u0131<\/a>\u00a0ba\u015flad\u0131 v\u0259 aprelin 30-da Reyxstaq \u00fcz\u0259rind\u0259 SSR\u0130-nin bayra\u011f\u0131 dal\u011falanma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>May\u0131n 8-d\u0259 alman h\u00f6kum\u0259ti ad\u0131ndan feldmar\u015fal\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Vilhelm_fon_Keytel&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Vilhelm fon Keytel<\/a>\u00a0t\u0259slim olma haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzalad\u0131.<\/p>\n<p><strong><em>SSR\u0130-\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra.<\/em><\/strong> \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si qurtard\u0131qdan sonra SSR\u0130 m\u00fcharib\u0259d\u0259n 27 milyonluq insan v\u0259 \u00e7oxlu miqdara t\u0259bii s\u0259rv\u0259t itkisi il\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. Lakin SSR\u0130 m\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib v\u0259 qat-qat g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi-iqtisadi potensialla \u00e7\u0131xma\u011f\u0131 bacard\u0131. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u00fcnyada superg\u00fcc kimi tan\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131. 1950-ci ill\u0259rd\u0259 6200 s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259si b\u0259rpa olundu v\u0259 ya yenid\u0259n quruldu. 1950-ci ilin \u0259vv\u0259li \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 istehsal\u0131 da m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259lki s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131. Buna baxmayaraq, \u00f6lk\u0259d\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 m\u0259hsullar\u0131na t\u0259l\u0259bat\u0131n \u00f6d\u0259nilm\u0259si s\u0259viyy\u0259si \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131 idi. 1948-ci ild\u0259 kolxozlar\u0131n ancaq 44,2%-i tax\u0131l t\u0259dar\u00fck\u00fc plan\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259yirdi. 1946-1948-ci ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 ba\u015f vermi\u015f acl\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir milyona q\u0259d\u0259r insan \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131 q\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131. \u00d6lk\u0259nin maliyy\u0259 sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r var idi. Onlar\u0131 aradan qald\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 1947-ci ild\u0259 pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi. \u0130slahat n\u0259tic\u0259sind\u0259 pulun d\u0259y\u0259ri 10 qat art\u0131r\u0131ld\u0131. 1947-ci ilin dekabr\u0131nda m\u0259hsulun b\u00f6lg\u00fcs\u00fcnd\u0259 talon sistemi l\u0259\u011fv olundu.<\/p>\n<p><strong><em>Soyuq m\u00fcharib\u0259nin ba\u015flamas\u0131.<\/em><\/strong> <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1945\">1945<\/a>-ci ilin iyununda &#8220;B\u00f6y\u00fck \u00fc\u00e7l\u00fck&#8221;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Potsdam_konfrans%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Potsdam konfrans\u0131nda<\/a>\u00a0yenid\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fc.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Franklin_Ruzvelt\">Franklin Ruzvelt<\/a>\u00a0v\u0259fat etdiyind\u0259n onu<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Harri_Trumen\">Harri Trumen<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7il\">Uinston \u00c7\u00f6r\u00e7ili<\/a>\u00a0is\u0259 yeni se\u00e7ilmi\u015f ba\u015f nazir\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Klement_Ettli&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Klement Ettli<\/a>\u00a0\u0259v\u0259z etmi\u015fdi. Burada\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Almaniya\">Almaniyan<\/a>\u0131n sonrak\u0131 taleyi h\u0259ll edildi v\u0259 onun \u0259razisi 4 i\u015f\u011fal zonas\u0131na b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. SSR\u0130-nin pay\u0131na \u015f\u0259rik \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis v\u0259 amerkal\u0131lar<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransan<\/a>\u0131 da m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin s\u0131ras\u0131na qatd\u0131lar.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra, 1946-c\u0131 il mart\u0131n 5-d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e<\/a>-da s\u0259f\u0259rd\u0259 olan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Uinston_%C3%87%C3%B6r%C3%A7il\">Uinston \u00c7\u00f6r\u00e7il<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Missuri_(%C5%9Ftat)\">Missuri<\/a>\u00a0\u015ftat\u0131n\u0131n Fulton \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki Vestminster kollecind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259\u015fhur &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%BClh%C3%BCn_%C9%99z%C9%99l%C9%99l%C9%99ri\">S\u00fclh\u00fcn \u0259z\u0259l\u0259l\u0259ri<\/a>&#8221; adl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 etdi. Tarix\u00e7il\u0259r m\u0259hz h\u0259min \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 \u00c7\u00f6r\u00e7illin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunizm\">kommunizm<\/a>\u0259 qar\u015f\u0131 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 \u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Soyuq_m%C3%BCharib%C9%99\">Soyuq m\u00fcharib\u0259nin<\/a>\u00a0ba\u015flanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn siqnal hesab edirl\u0259r. Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mar%C5%9Fal_plan%C4%B1\">Mar\u015fal plan\u0131<\/a>&#8221; v\u0259 &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Trumen_doktorinas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Trumen doktorinas\u0131<\/a>&#8221; is\u0259 m\u00fcharib\u0259ni &#8220;r\u0259smil\u0259\u015fdirdi&#8221;.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra iqtisadiyyat\u0131 dinc m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istiqam\u0259tl\u0259ndirm\u0259k x\u0259tti g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Yaranm\u0131\u015f i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259si q\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 is\u0259 m\u0259hbuslar\u0131n, \u0259sirl\u0259rin v\u0259 s\u00fcrg\u00fcn olanlanlar\u0131n \u0259m\u0259yi il\u0259 \u0259v\u0259z etdil\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1947\">1947<\/a>-ci ild\u0259 pul islahat\u0131 ke\u00e7irildi. \u00d6lk\u0259ni yeni represiya dal\u011fas\u0131 b\u00fcr\u00fcd\u00fc.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>\u2013ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0osif_Stalin\">\u0130osif Stalin<\/a>\u00a0v\u0259fat etdi. Onun yerin\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nikita_Xru%C5%9F%C5%9Fov\">Nikita Xru\u015f\u015fov<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Gennadi_Malenkov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Gennadi Malenkov<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Lavrenti_Beriya\">Lavrenti Beriya<\/a>\u00a0ittifaqa g\u0259ldi. Lakin\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1953\">1953<\/a>-ci ilin yay\u0131nda Beriya tutuldu v\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1955\">1955<\/a>-ci ild\u0259 Malenkov r\u0259hb\u0259rlikd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1957\">1957<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Georgi_Jukov\">Georgi Jukov<\/a>\u00a0MK R\u0259yas\u0259t hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 naziri v\u0259zif\u0259sind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131d\u0131lar. Hakimiyy\u0259t t\u0259k Xru\u015f\u015fovun \u0259lind\u0259 c\u0259ml\u0259ndi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1958\">1958<\/a>-ci ild\u0259 o, hakimiyy\u0259t\u0259 tam sahib oldu.<\/p>\n<p>Onun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 &#8220;\u015e\u0259xsiyy\u0259t\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015f&#8221;(Stalin\u0259) t\u0259nqid olundu. Minl\u0259rl\u0259 represiyaya m\u0259ruz qalm\u0131\u015f insanlar b\u0259ra\u0259t qazand\u0131lar.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1964\">1964<\/a>-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nikita_Xru%C5%9F%C5%9Fov\">Xru\u015f\u015fov<\/a>\u00a0tutdu\u011fu v\u0259zif\u0259d\u0259n azad edildi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Leonid_Brejnev\">Leonid Brejnev<\/a>\u00a0Sov.\u0130KP MK birinci katibi,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Aleksey_Kos%C4%B1gin\">Aleksey Kos\u0131gin<\/a>\u00a0is\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin S\u0259dri se\u00e7ildi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1961\">1961<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunist_partiyas%C4%B1\">Kommunist partiyas\u0131n<\/a>\u0131n XXII qurultay\u0131nda 20 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 kommunist c\u0259miyy\u0259ti qurma proqram\u0131 q\u0259bul olundu.<\/p>\n<p>Nikita Xru\u015f\u015fovun v\u0259 Leonid Brejnevin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iqtisadi islahatlar \u00f6lk\u0259ni iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n dir\u00e7\u0259ltdi. \u018fkin sah\u0259l\u0259ri art\u0131r\u0131ld\u0131. Buna baxmayaraq\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1963\">1963<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1965\">1965<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 tax\u0131l \u00e7at\u0131\u015fmamazl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131.<\/p>\n<p><strong><em>Yenid\u0259nqurma m\u0259rh\u0259l\u0259si.<\/em><\/strong> <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1982\">1982<\/a>-ci ild\u0259 Leonid Brejnev v\u0259fat etdi. Yeni r\u0259hb\u0259r\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/DTK\">DTK<\/a>-n\u0131n (\u041a\u0413\u0411) ke\u00e7mi\u015f r\u0259hb\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yuri_Andropov\">Yuri Andropov<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1982\">1982<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>) oldu. Onun \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Konstantin_%C3%87ernenko&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Konstantin \u00c7ernenko<\/a>\u00a0(<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1984\">1984<\/a>&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>) hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi. H\u0259r iki Sovet r\u0259hb\u0259ri s\u0259hh\u0259ti ucbat\u0131ndan hakimiyy\u0259td\u0259 \u00e7ox qalmadan v\u0259fat etdi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1985\">1985<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Sergeyevi%C3%A7_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Sergeyevi\u00e7 Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunist_Partiyas%C4%B1\">Sov.\u0130KP<\/a>\u00a0MK-n\u0131n birinci katibi se\u00e7ildi. Qorba\u00e7ov 1985-ci ilin aprelind\u0259 MK-n\u0131n plenumunda sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259 x\u0259tti ir\u0259li s\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1987\">1987<\/a>-ci ild\u0259 ictimai qurlu\u015fu \u2013 sosializmi yenid\u0259n qurmaq v\u0259zif\u0259si ir\u0259li s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Buna \u0259sas\u0259n 2 m\u0259qs\u0259d m\u00fc\u0259yy\u0259n olundu:<\/p>\n<p>Demokratik sosializm qurmaq;<\/p>\n<p>&#8220;Lenin normalar\u0131na&#8221; qay\u0131tmaq.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ild\u0259 SSR\u0130-d\u0259 prezident v\u0259zif\u0259si t\u0259sis olunurdu. Qorba\u00e7ov SSR\u0130-ni birinci prezidenti oldu.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stalin\">Stalin<\/a>\u00a0yenid\u0259n t\u0259nqid olundu,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nikita_Xru%C5%9F%C5%9Fov\">Xru\u015f\u015fov<\/a>\u00a0d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 b\u0259r\u0259at ala bilm\u0259y\u0259nl\u0259r b\u0259r\u0259at qazand\u0131lar.<\/p>\n<p><strong><em>SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131.<\/em><\/strong> <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1983\">1983<\/a>-c\u00fc ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131<\/a>\u00a0prezidenti\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ronald_Reyqan\">Ronald Reyqan<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Strateji_M%C3%BCdafi%C9%99_T%C9%99%C5%9F%C9%99bb%C3%BCs%C3%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Strateji M\u00fcdafi\u0259 T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc<\/a>\u00a0adl\u0131 kosmosda raketd\u0259n m\u00fcdafi\u0259 plan\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. SSR\u0130 h\u0259m\u00e7inin \u00f6z h\u0259rbi ve kosmik x\u0259rcl\u0259rini art\u0131rd\u0131. \u0130qtisadi inki\u015faf\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qorba\u00e7ov &#8221;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C3%BCr%C9%99tl%C9%99ndirm%C9%99_konsepsiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259<\/a>&#8220;, &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=A%C5%9Fkarl%C4%B1q&amp;action=edit&amp;redlink=1\">A\u015fkarl\u0131q<\/a>&#8221; kimi \u015f\u00fcarlar ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>&#8220;A\u015fkarl\u0131q&#8221; bir \u00e7ox zidiyy\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xartd\u0131. Regionlarda etnik m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r Sovetl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tini g\u0259rginl\u0259\u015fdirdi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_SSR\">Az\u0259rbaycan SSR<\/a>-in t\u0259rkibind\u0259 olan\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind<\/a>\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n ba\u015flanan separat\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 &#8220;B\u00f6y\u00fck da\u011f\u0131lman\u0131n&#8221; ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 oldu.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1990\">1990<\/a>-c\u0131 ilin mart\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Estoniya\">Estoniya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Litva\">Litva<\/a>, may ay\u0131nda is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Latviya\">Latviya<\/a>\u00a0m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdil\u0259r. G\u00fcrc\u00fcstanda suverenlik haqq\u0131nda dekret q\u0259bul olundu.<\/p>\n<p>\u0130yun ay\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/RSFSR\">RSFSR<\/a>\u00a0d\u00f6vl\u0259t suverenliyi bar\u0259d\u0259 B\u0259y\u0259nnamm\u0259 q\u0259bul etdi.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1991\">1991<\/a>-ci ilin iyununda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Boris_Yeltsin\">Boris Yeltsin<\/a>\u00a0RSFSR-in prezidenti se\u00e7ildi. 1991-ci ilin avqustunda Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131 qoruyub saxlamaq ist\u0259y\u0259n y\u00fcks\u0259k \u00e7inli m\u0259murlar \u00f6lk\u0259d\u0259 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan etdil\u0259r. Qorba\u00e7ovun &#8220;s\u0259hh\u0259ti a\u011f\u0131r oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn&#8221; onun s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Gennadi_Yanayev\">Gennadi Yanayev<\/a>\u0259 verildi. Yanayev\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Moskva\">Moskvaya<\/a>\u00a0h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 yeritdi, lakin bu c\u0259hd u\u011fursuz al\u0131nd\u0131. &#8220;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Avqust_qiyam%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Avqust qiyam\u0131<\/a>&#8221; pu\u00e7 oldu. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunist_partiyas%C4%B1\">Kommunist partiyas\u0131n<\/a>\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1991-ci il dekabr\u0131n 8-d\u0259 SSR\u0130-ni t\u0259\u015fkil etmi\u015f \u2013\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_SFSR\">Rusiya SFSR<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ukrayna_SSR\">Ukrayna SSR<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Belorusiya_SSR\">Belorusiya SSR<\/a>\u00a0SSR\u0130-nin par\u00e7alanmas\u0131 haqq\u0131nda ist\u0259kl\u0259rini bildirdil\u0259r. 1991-ci il dekabr\u0131n 25-d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mixail_Qorba%C3%A7ov\">Mixail Qorba\u00e7ov<\/a>\u00a0istefa verdi. Dekabr\u0131n 26-da Kreml \u00fcz\u0259rind\u0259n SSR\u0130-nin q\u0131rm\u0131z\u0131 bayra\u011f\u0131 endirildi v\u0259 bel\u0259likl\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1922\">1922<\/a>-ci il dekabr ay\u0131n\u0131n 30-da yaranm\u0131\u015f v\u0259 69 il m\u00f6vcud olmu\u015f SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131.<\/p>\n<h2>\u0130lk milli telekomunikasiya peyki<\/h2>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda kosmik s\u0259nayenin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 telekommunikasiya peykl\u0259rinin orbit\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d \u00f6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n s\u0259r\u0259ncam\u0131, h\u0259m\u00e7inin, \u201cKosmik s\u0259nayenin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259\u201d D\u00f6vl\u0259t proqram\u0131n\u0131n t\u0259sdiq edilm\u0259si \u00f6lk\u0259d\u0259 kosmik sah\u0259nin inki\u015faf\u0131na x\u00fcsusi z\u0259min yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda kosmik s\u0259nayenin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 telekommunikasiya peykl\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n dig\u0259r \u00e7oxm\u0259qs\u0259dli peykl\u0259rin orbit\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 informasiya m\u00fcbadil\u0259sinin xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si, eyni zamanda \u00f6lk\u0259d\u0259 yeni iqtisadi sah\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00f6vcud insan ehtiyatlar\u0131 v\u0259 intellektual potensial\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si, elm tutumlu yeni layih\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 innovasiya y\u00f6n\u00fcml\u00fc iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r aras\u0131nda \u00f6z x\u00fcsusi v\u0259 strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti il\u0259 se\u00e7ilir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n ilk peyki olan \u201cAzerspace-1\u201d telekommunikasiya peyki 7 fevral 2013-c\u00fc il tarixind\u0259 Frans\u0131z Qvianas\u0131nda (C\u0259nubi Amerikada, Fransan\u0131n inzibati idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 olan ada) yerl\u0259\u015f\u0259n Kuru kosmodromundan, Qviana Kosmik M\u0259rk\u0259zind\u0259n yerli vaxtla saat 18.36-da (Bak\u0131 vaxt\u0131 il\u0259 8 fevral 2013-c\u00fc il saat 01.36) orbit\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n \u201cOrbital Sciences\u201d korporasiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n istehsal olunan v\u0259 Fransan\u0131n \u201cArianespace\u201d \u015firk\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6z y\u00fcks\u0259k etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 se\u00e7il\u0259n \u201cAriane-5\u2033 raketda\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 il\u0259 orbit\u0259 burax\u0131lan \u201cAzerspace-1\u201d peyki raket kosmodromdan qalxd\u0131qdan t\u0259qrib\u0259n 35 d\u0259qiq\u0259 sonra raketin g\u00f6vd\u0259sind\u0259n ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cAzerspace-1\u201d peyki \u201cOrbital Sciences\u201d korporasiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanan v\u0259 haz\u0131rda 22 f\u0259al peykin \u00fcz\u0259rind\u0259 u\u011furla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi STAR-2 peyk platformas\u0131 \u0259sas\u0131nda y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Faydal\u0131 y\u00fck \u00fczr\u0259 36 aktiv transponderl\u0259 t\u0259chiz olunan v\u0259 t\u0259qrib\u0259n 3,2 ton \u00e7\u0259kisi olan \u201cAzerspace-1\u201d peyki 46 d\u0259r\u0259c\u0259 \u015e\u0259rq uzunluq dair\u0259sind\u0259, geostasionar orbitd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259c\u0259k v\u0259 Avropa, Afrika, M\u0259rk\u0259zi Asiya, Qafqaz \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq regionunu \u0259hat\u0259 ed\u0259c\u0259kdir. Orbitd\u0259 istismar m\u00fcdd\u0259ti \u0259n az 15 il t\u0259\u015fkil ed\u0259c\u0259k \u201cAzerspace-1\u201d peyki teleradio yay\u0131m\u0131 v\u0259 telekommunikasiya xidm\u0259tl\u0259rinin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 korporativ v\u0259 h\u00f6kum\u0259t m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259rinin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n keyfiyy\u0259tli v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 rabit\u0259 platformalar\u0131n t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<em>Yer\u00fcst\u00fc infrastruktur<\/em> \u00a0<\/strong>Telekommunikasiya peykinin v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131orbitli peykl\u0259rin idar\u0259 edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Bak\u0131da v\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda in\u015fa edilmi\u015f, m\u00fcasir standartlara uy\u011fun v\u0259 tam t\u0259chizatl\u0131 \u0259sas v\u0259 ehtiyat yer\u00fcst\u00fc peyk idar\u0259etm\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri 2013-c\u00fc ilin 8 fevral tarixind\u0259n etibar\u0259n, \u201cAzerspace-1\u201d peyki orbit\u0259 burax\u0131ld\u0131qdan sonra tam istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Peykin idar\u0259si v\u0259 istismar edilm\u0259si \u201cAz\u0259rkosmos\u201d ASC-d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan Az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259c\u0259kdir. M\u00fcxt\u0259lif yerli v\u0259 xarici ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015f bu m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r m\u00fct\u0259madi olaraq xarici\u00a0 ixtisasart\u0131rma kurslar\u0131nda v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif t\u0259liml\u0259rd\u0259 i\u015ftirak edir, texniki haz\u0131rl\u0131q s\u0259viyy\u0259l\u0259rini art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn daim i\u015f apar\u0131rlar.<\/p>\n<p>\u201cAzerspace-1\u201d peykinin v\u0259d etdiyi \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259r<\/p>\n<p>\u00dcmumi \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259r:<\/p>\n<ul>\n<li>\u0130qtisadiyyat\u0131n \u015fax\u0259l\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 yeni s\u0259naye sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131<\/li>\n<li>\u0130nformasiya m\u00fcbadil\u0259sinin xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si<\/li>\n<li>Yeni iqtisadi sah\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00f6vcud insan ehtiyatlar\u0131 v\u0259 intellektual potensial\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si, elm tutumlu yeni layih\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si<\/li>\n<li>N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 innovasiya y\u00f6n\u00fcml\u00fc iqtisadiyyat\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan\u0131n regional v\u0259 beyn\u0259lxalq n\u00fcfuzunun geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130KT \u00fczr\u0259 regional m\u0259rk\u0259z\u0259 \u00e7evrilm\u0259si \u00d6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n telekommunikasiya xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 olan ehtiyac\u0131n\u0131n \u00f6d\u0259nilm\u0259sinin t\u0259min edilm\u0259si v\u0259 telekommunikasiya infrastrukturun inki\u015faf etdirilm\u0259si<\/li>\n<li>Teleradio yay\u0131m v\u0259 rabit\u0259 xidm\u0259tl\u0259rinin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, h\u00f6kum\u0259t v\u0259 korporativ m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259rin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n y\u00fcks\u0259k etibarl\u0131 rabit\u0259 platformalar\u0131<\/li>\n<li>\u00d6lk\u0259nin \u0259n ucqar ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 internet\u0259 qo\u015fulman\u0131n, elektron d\u00f6vl\u0259t, t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 dig\u0259r xidm\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sininin t\u0259min edilm\u0259si<\/li>\n<li>\u00d6lk\u0259nin m\u00fcmk\u00fcn informasiya blokadas\u0131 riskind\u0259n qorunmas\u0131 v\u0259 informasiya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqel\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si<\/li>\n<li>Telekommunikasiya peyk xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 \u00f6d\u0259nil\u0259n maliyy\u0259 ax\u0131n\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131na y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si v\u0259 peyk tutumlar\u0131n\u0131n xaric\u0259 sat\u0131lmas\u0131<\/li>\n<\/ul>\n<h4>Spesifik \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259r:<\/h4>\n<p>Peyk rabit\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti. (Alternativlik rabit\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn vacib m\u0259qamd\u0131r v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 haz\u0131rk\u0131 rabit\u0259 infrastrukturuna yegan\u0259 alternativ olaraq peyk rabit\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Az\u0259rbaycan kimi da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259tli v\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha ucuz ba\u015fa g\u0259l\u0259n rabit\u0259 \u0259laq\u0259sinin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn peyk rabit\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti b\u00f6y\u00fckd\u00fcr).<\/p>\n<p>Peykin istismara verilm\u0259si b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisinin keyfiyy\u0259tli v\u0259 s\u00fcr\u0259tli internet xidm\u0259tl\u0259ri il\u0259 t\u0259min edilm\u0259sin\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259kan ver\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<ul>\n<li>Peykin istismara verilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 x\u0259rcl\u0259rin azalmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar rabit\u0259 xidm\u0259ti tarifl\u0259rinin m\u00fcmk\u00fcn azalmas\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunacaqd\u0131r.<\/li>\n<li>Peyk \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 r\u0259q\u0259mli televiziya yay\u0131m\u0131n\u0131n daha y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259tl\u0259 t\u0259\u015fkilini m\u00fcmk\u00fcn ed\u0259c\u0259k, y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259tli televiziya (HD) yay\u0131m\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilin\u0259 d\u0259st\u0259k olacaqd\u0131r.<\/li>\n<li>Peyk \u0259n ucqar m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri bel\u0259 \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259, d\u00f6vl\u0259t il\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar aras\u0131nda mane\u0259siz qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259ni t\u0259min ed\u0259n m\u00fcasir rabit\u0259 v\u0259 idar\u0259etm\u0259 sisteminin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u201cElektron h\u00f6kum\u0259t\u201din daha \u00fcst\u00fcn keyfiyy\u0259tl\u0259 t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn vacib infrastruktur olacaqd\u0131r.<\/li>\n<li>Peyk rabit\u0259si \u00f6lk\u0259mizd\u0259 m\u0259saf\u0259d\u0259n (distant) t\u0259hsil v\u0259 e-s\u0259hiyy\u0259 xidm\u0259tl\u0259rinin t\u0259\u015fkilin\u0259 \u0259lav\u0259 d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259kdir.<\/li>\n<li>Peyk h\u0259m\u00e7inin m\u00fcr\u0259kk\u0259b geoloji v\u0259 co\u011frafi m\u00f6vqey\u0259 malik \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hadis\u0259l\u0259rin daha s\u0259m\u0259r\u0259li idar\u0259 edilm\u0259sin\u0259 t\u00f6hf\u0259 ver\u0259c\u0259kdir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Peykin iqtisadi s\u0259m\u0259r\u0259si<\/p>\n<p>Peyk s\u0259nayesi \u0259n innovativ v\u0259 texnoloji c\u0259h\u0259td\u0259n inki\u015faf etmi\u015f v\u0259 d\u00fcnya \u00fczr\u0259 \u0259n g\u0259lirli s\u0259naye sah\u0259l\u0259rind\u0259n biri hesab edilir. Avropa Peyk Operatorlar\u0131 Assosiasiyas\u0131n\u0131n (The European Satellite Operators&#8217; Association) m\u0259lumatlar\u0131na \u0259sas\u0259n peyk s\u0259nayesin\u0259 yat\u0131r\u0131lan h\u0259r 1 avro d\u00f6vl\u0259t v\u0259saiti birba\u015fa v\u0259 ya dolay\u0131 formada 47 avro g\u0259lir g\u0259tirir.<\/p>\n<p>Layih\u0259nin \u00fcmumi d\u0259y\u0259ri t\u0259xmin\u0259n 250 milyon AB\u015e dollar t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n ilk rabit\u0259 peykinin \u00fcmumi \u00e7\u0259kisi 3 250 kq t\u0259\u015fkil edir v\u0259 onun istifad\u0259 m\u00fcdd\u0259ti 15 ildir.<\/p>\n<p>Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 naziri \u018fli Abbasovun yerli mediaya verdiyi a\u00e7\u0131qlamalara \u0259sas\u0259n, &#8220;peykin imkanlar\u0131n\u0131n 20 faizi Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, qalan 80 faizi is\u0259 kommersiya m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259 edil\u0259c\u0259k&#8221;.<\/p>\n<p>Peykin resurslar\u0131n\u0131n 40 faizinin istifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 nazirin t\u0259birinc\u0259, artq m\u00fcvafiq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda peykl\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn regional idar\u0259etm\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri yarad\u0131l\u0131b. \u018fsas m\u0259rk\u0259z G\u00fczd\u0259k q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259, ehtiyat idar\u0259etm\u0259 m\u0259rk\u0259zi is\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Culfa rayonunda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><strong>D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 Meydan\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 Meydan\u0131<\/strong>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri\">Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin<\/a>\u00a0Bay\u0131l sah\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n memorial abid\u0259-istirah\u0259t park\u0131. Meydan\u0131n t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu ilin sentyabr\u0131n 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti, Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Ali Ba\u015f Komandan\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n ke\u00e7irilmi\u015fdir.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%B6vl%C9%99t_Bayra%C4%9F%C4%B1_Meydan%C4%B1#sitat_qeyd-1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Bak\u0131da D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 Meydan\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 s\u0259r\u0259ncam Prezident \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2007\">2007<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_noyabr\">noyabr\u0131n 17-d\u0259<\/a>imzalan\u0131b. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Prezident\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2007\">2007<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/17_noyabr\">noyabr\u0131n 17-d\u0259<\/a>\u00a0is\u0259 D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 G\u00fcn\u00fcn\u00fcn t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda s\u0259r\u0259ncam imzalay\u0131b. H\u0259r il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/9_noyabr\">9 noyabr<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycanda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%B6vl%C9%99t_Bayra%C4%9F%C4%B1_G%C3%BCn%C3%BC\">D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 G\u00fcn\u00fc<\/a>\u00a0kimi qeyd olunur.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 Meydan\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259li\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2007\">2007<\/a>-ci il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/30_dekabr\">dekabr\u0131n 30-da<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131n<\/a>\u0131n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Bay%C4%B1l_q%C9%99s%C9%99b%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Bay\u0131l q\u0259s\u0259b\u0259sind<\/a>\u0259 &#8211; H\u0259rbi D\u0259niz Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin bazas\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda prezident\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyevin<\/a>\u00a0i\u015ftirak\u0131 il\u0259 qoyulub.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\">2009<\/a>-cu ilin oktyabr ay\u0131nda Az\u0259rbaycan Prezidenti\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a>\u00a0&#8220;Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 meydan\u0131nda tikinti-qura\u015fd\u0131rma v\u0259 abadla\u015fd\u0131rma i\u015fl\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#8221; s\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 meydan\u0131nda tikinti-qura\u015fd\u0131rma v\u0259 abadla\u015fd\u0131rma i\u015fl\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2009-cu il \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259sind\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f Prezidentin Ehtiyat Fondundan Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259tin\u0259 10 mln. manat v\u0259sait ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%B6vl%C9%99t_Bayra%C4%9F%C4%B1_Meydan%C4%B1#sitat_qeyd-2\"><sup>[2]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Meydan \u00fc\u00e7\u00fcn se\u00e7ilmi\u015f yer d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131n\u0131n paytaxt\u0131n m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n g\u00f6r\u00fcnm\u0259sin\u0259 imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n\u0131n &#8220;Trident Support&#8221; \u015firk\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f layih\u0259nin icras\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n &#8220;Azenko&#8221; \u015firk\u0259ti yerin\u0259 yetirib. \u00dcmumi \u0259razisi 60 hektar, yuxar\u0131 hiss\u0259sinin sah\u0259si 31 min kvadratmetr olan meydanda b\u00fct\u00fcn infrastruktur yarad\u0131l\u0131b. X\u00fcsusi layih\u0259 \u0259sas\u0131nda realla\u015fd\u0131r\u0131lan tikinti i\u015fl\u0259rini xarici v\u0259 yerli m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7iribl\u0259r.<\/p>\n<p>20000 m\u00b2 \u0259razisi olan meydanda ucald\u0131lm\u0131\u015f daya\u011f\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 162 metr, b\u00fcn\u00f6vr\u0259sinin diametri 3,2, b\u00fcn\u00f6vr\u0259nin \u00fcst hiss\u0259sinin diametri 1,09 metrdir. Qur\u011funun \u00fcmumi k\u00fctl\u0259si 220 tondur. Bayra\u011f\u0131n eni 35 metr, uzunlu\u011fu 70 metr, \u00fcmumi sah\u0259si 2450 kvadratmetr, k\u00fctl\u0259si is\u0259 t\u0259qrib\u0259n 350 kiloqramd\u0131r.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%B6vl%C9%99t_Bayra%C4%9F%C4%B1_Meydan%C4%B1#sitat_qeyd-3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>\u00a0Ginnes d\u00fcnya rekordlar\u0131 t\u0259\u015fkilat\u0131\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\">2010<\/a>-cu il\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/29_may\">may\u0131n 29-da<\/a>\u00a0Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 dir\u0259yinin d\u00fcnyada \u0259n h\u00fcnd\u00fcr bayraq dir\u0259yi oldu\u011funu t\u0259sdiq edib.<\/p>\n<p>Meydanda qurulmu\u015f Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n gerbi, d\u00f6vl\u0259t himninin m\u0259tni v\u0259 \u00f6lk\u0259mizin x\u0259rit\u0259si q\u0131z\u0131l suyuna sal\u0131nm\u0131\u015f b\u00fcr\u00fcncd\u0259n haz\u0131rlan\u0131b. Meydanda D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 Muzeyi d\u0259 yarad\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><strong>B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolu.TAC\u0130S.TRASEKA<\/strong><\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k yolunun \u0259sas\u0131n\u0131 Avropa Birliyinin Yeni M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 1991-ci ild\u0259 t\u0259rtib etdiyi TASIS proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 TRASEKA lahiy\u0259si t\u0259\u015fkil edir. Bu Jayih\u0259ni 1993-c\u00fc ilin may\u0131nda Br\u00fcssel konfras\u0131nda C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 m\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131 yeni m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Avropa \u015e\u00fcras\u0131 q\u0259bul edib. Lahiy\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 is\u0259 1996-c\u0131 il may\u0131n 13-d\u0259 S\u0259r\u0259xsd\u0259 \u0130ran v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n d\u0259mir yolu magistrallar\u0131n\u0131n birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u00fch\u00fcm add\u0131m oldu. Lahiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda iqtisadi, ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259rini inki\u015faf etdirm\u0259yi v\u0259 proqram\u0131n mar\u015furutunun Avropa-Qafqaz-Asiya\/TRASEKA\/, Transavropa istiqam\u0259tin\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Proqram\u0131n realla\u015fmas\u0131 Avropa \u015furasm\u0131n texniki-maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131, D\u00fcnya Bank\u0131, Avropa Yenid\u0259nqurma v\u0259 inki\u015faf Bank\u0131nm ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kreditl\u0259r hesab\u0131na m\u00fcmk\u00fcnl\u0259\u015fir. 1998-ci il sentyabr\u0131n 8-d\u0259 Bak\u0131da Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti H.\u018fliyevin v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan prezidenti E.\u015eevardnadzenin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 tarixi B\u00f6y\u00fck ip\u0259k yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 TRASEKA proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Avropa v\u0259 Asiya D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 1-ci zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irilmi\u015fdir. Konfransda 32 \u00f6lk\u0259nin &#8211; Az\u0259rbaycan, Avstriya, Erm\u0259nistan, Bel\u00e7ika, Bolqar\u0131stan, B\u00f6y\u00fck Britaniya, Almafliya Y\u00fcnan\u0131stan, G\u00fcrc\u00fcstan, \u0130ran, \u0130spaniya, \u0130taliya, Qazax\u0131stan, \u00c7in, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Moldova, Monqolustan, Niderland, Norve\u00e7, Pol\u015fa, Rusiya, AB\u015e, Tacikistan, T\u00fcrkiy\u0259, Ruminiya, Ukrayna, \u00d6zb\u0259kistan, Finlandiya, Fransa, \u0130sve\u00e7,Yaponiyanm v\u0259 13 Beyn\u0259lx\u0259aq T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n -Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n, Avropa Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131n\u0131n, Qara d\u0259niz \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkiltat\u0131n\u0131n, Beyn\u0259lxalq D\u0259niz T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n, D\u00fcnya Bank\u0131n\u0131n, Avropa Birliyi Komissiyas\u0131n\u0131n, Beyn\u0259lxalqAvtomobil N\u0259qliyatlar\u0131 \u0130ttifaqlar\u0131n\u0131n, Avropa N\u0259qliyyat Nazirl\u0259ri Konfrans\u0131n\u0131n, Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n v\u0259 D\u0259mir Yollar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tl\u0259ri i\u015ftirak edirdi. D\u00f6vl\u0259timizin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 m\u00f6ht\u0259r\u0259m H.\u018fliyev c\u0259nablar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans\u0131n m\u00fch\u00fcm yekunlar\u0131ndan birid\u0259 ondan ibar\u0259t oldu ki, Avropa v\u0259 Asiyan\u0131 bir-birin\u0259 daha \u00e7ox ba\u011flayacaq &#8220;B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolu&#8221; proqram\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n t\u0259\u015fkilat\u0131n katibliyini Bak\u0131da yerl\u0259\u015fdirm\u0259k q\u0259rara al\u0131nd\u0131 bu hadis\u0259nin \u00f6z\u00fc d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259min layih\u0259nin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 daha \u00e7ox b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 imkanlar a\u00e7\u0131r. Tarixi \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00fczr\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikasm\u0131n D\u00fcnya birliyi \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 inteqrasiyan\u0131n daha da g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. \u0130lk \u0259vv\u0259l, Az\u0259rbaycanjn m\u00f6vcud \u0259laq\u0259 vasit\u0259l\u0259rinin d\u00fcnya stadartlanna uy\u011fun olaraq yenid\u0259n qurulmas\u0131 respublikada \u00e7oxlu m\u00f6vcud istehsal sah\u0259l\u0259rinin m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si, habel\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 yeni m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259tini meydana \u00e7\u0131xar\u0131r. Bu sah\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin b\u00f6y\u00fck miqyas\u0131n\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259kc\u0259 faktlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq kifay\u0259tdir ki, hesablamara g\u00f6r\u0259 n\u0259qliyyat sisteml\u0259rinin yenid\u0259n qurulmasma respublika da 900 milyon AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 v\u0259sait o c\u00fcml\u0259d\u0259n, d\u0259mir yolu n\u0259qliyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 243, d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 78, avtomobil n\u0259qliyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 109 milyon t\u0259l\u0259b olunur. T\u0259kc\u0259 Bak\u0131-G\u00fcrc\u00fcstan s\u0259rh\u0259di avtomagistral\u0131n yenid\u0259n qurulmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 900 milyon dollar ayr\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. TRASEKA program\u0131na uy\u011fun d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131 vasit\u0259si il\u0259 y\u00fckl\u0259rin da\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n iqtisadi s\u0259m\u0259riliyini art\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 Aral\u0131q v\u0259 Qara d\u0259nizl\u0259ri h\u00f6vz\u0259 limanlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin ist\u0259r Az\u0259rbaycan daxili, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 \u00fcmumi h\u00f6vz\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n limanlar\u0131n da d\u00fcnya standartlar\u0131na uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min edilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat \u0259laq\u0259l\u0259ri sistemind\u0259 yerini m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n 2-ci m\u00fch\u00fcm amil d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf etm\u0259sidir. Bel\u0259 ki, q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131n\u0131 Avropa v\u0259 Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda tranzit y\u00fck ax\u0131m\u0131na malik olan m\u00fch\u00fcm n\u0259qliyyat vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. D\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131 tarix\u0259n y\u00fckl\u0259rin da\u015f\u0131nmas\u0131nda \u0259sas v\u0259 iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n s\u0259rf\u0259li vasit\u0259 olmu\u015fdur. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259ndir ki, h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259t milli donanmasm\u0131 v\u0259 liman terminallar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259y\u0259, m\u00fcst\u0259qil milli-xarici ticar\u0259t qarant\u0131na malik olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Xarici Bazarda n\u0259qliyyat sah\u0259si \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259t \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 milli ixrac potensial\u0131n\u0131 art\u0131rma\u011fa, d\u0259niz ticar\u0259tinin inki\u015faf\u0131na v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n\u0131n sabitl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 imkan verir. Avstriya n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin uzunlu\u011fu 3,5-4 min mil (l mil- 1852 metrdir.) t\u0259\u015fkil edir. B\u00fct\u00fcn x\u0259tt boyunca y\u00fckl\u0259r n\u0259qliyyat\u0131n m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri il\u0259 da\u015f\u0131n\u0131r. Bu bax\u0131mdan Bak\u0131 Beyn\u0259lxalq Ticar\u0259t liman\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti \u0259v\u0259z edilm\u0259zdir. B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolu proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 n\u0259qliyyat \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 respublika daxilind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u0259qliyyat yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi 7 formala\u015fm\u0131\u015f n\u0259qliyyat qov\u015faqlar\u0131 (Bak\u0131, \u018fli-Bayraml\u0131, Yevlax, L\u0259nk\u0259ran, G\u0259nc\u0259, Naxc\u0131van, Culfa) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir ki, bunlar da xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin n\u0259qliyyat x\u0259tl\u0259rinin birl\u0259\u015fdiyi yerd\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si, burada otell\u0259rin, kempinql\u0259rin, x\u00fcsusi avtopark\u0131 olan motell\u0259rin tikintisini t\u0259l\u0259b edir. Az\u0259rbaycanda xarici turizmi, neft s\u0259nayesini v\u0259 \u0130p\u0259k yolunu inki\u015faf etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 qeyd ed\u0259 bil\u0259rik: &#8211; Respublikam\u0131zda neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq rekreasiya potensial\u0131n\u0131n xarici s\u0259rmay\u0259darlara tan\u0131d\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011fi. &#8211; respublikam\u0131zda neft s\u0259nayesinin v\u0259 n\u0259qliyyat da\u015f\u0131nmalar\u0131n\u0131n artmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar c\u0259lb olunmu\u015f s\u0259rmay\u0259nin bir hiss\u0259sinin xarici turizmin inki\u015faf\u0131na y\u00f6n\u0259ltm\u0259k. &#8211; F\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n perspektivli rekreasiya m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 xidm\u0259tin s\u0259viyy\u0259sini y\u00fcks\u0259ltm\u0259k, turist q\u0259bulu imkanlar\u0131n\u0131n art\u0131nlmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlara g\u00fcz\u0259\u015ftli \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 kreditl\u0259rin verilm\u0259si. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 m\u0259hz el\u0259 materiald\u0131r ki o, \u0259vv\u0259ll\u0259r \u0130p\u0259k Yolu adlanm\u0131\u015f yol boyunca sat\u0131lacaq \u0259sas mal kimi ip\u0259yi \u0259v\u0259z edir.Bununla da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck diq\u0259t yetirir, \u00e7\u00fcnki o, t\u0259bii co\u011frafi-siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Q\u0259dim \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 Az\u0259rbaycanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n xarici \u015firk\u0259tl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259, respublikam\u0131z\u0131n dir\u00e7\u0259li\u015fi \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fccl\u00fc faktor rolunu oynayacaqd\u0131r. Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131 \u00f6z\u00fc il\u0259 kompleks t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini d\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirir. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda \u0259lveri\u015fli geosiyas\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin iqtisadi mara\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olub ki buda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 amill\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r: &#8211; H\u0259l\u0259 y\u00fcz ill\u0259r \u00d6nc\u0259 B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolunun Az\u0259rbaycandan ke\u00e7m\u0259si. &#8211; \u018fn ucuz n\u0259qliyyat n\u00f6v\u00fc olan v\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayan d\u0259niz n\u0259qliyyat\u0131n\u0131n respublika \u0259razisind\u0259 k\u0259si\u015fm\u0259si. &#8211; Ki\u00e7ik \u0259raziy\u0259 malik olmasma baxmayaraq beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tli n\u0259qliyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rinin &#8211; d\u0259mir yolu, avtomobil, boru k\u0259m\u0259ri v\u0259 hava n\u0259qliyyat\u0131n\u0131n v\u0259 s. inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raitin olmas\u0131. B\u00fct\u00fcn bu g\u00f6st\u0259ril\u0259n amill\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131: Yeni n\u0259qliyyat d\u0259hlizi t\u0259kc\u0259 iqtisadi yox, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin intensivl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaradacaq. Qafqazda m\u00fcnaqi\u015f\u0259 ocaqlar\u0131n\u0131n s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz rol oynayacaq(30-dan art\u0131q \u00f6lk\u0259nin t\u0259siri il\u0259). &#8211; \u00d6lk\u0259mizin m\u00f6vcud kommunikasiyalar\u0131n\u0131n m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 uy\u011fun qurulmas\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k. &#8211; Az\u0259rbaycan\u0131n sosial-iqtisadi probleml\u0259rinin h\u0259llind\u0259 o, c\u00fcml\u0259d\u0259n i\u015fsizliyin azald\u0131lmas\u0131nda ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259yin\u0259 s\u0259b\u0259b olacaq. &#8211; Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00fcnya miqyas\u0131nda n\u00fcfuzunu, g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131racaq v\u0259 region \u00f6lk\u0259l\u0259ri onun q\u00fcdr\u0259ti il\u0259 hesabla\u015fmal\u0131 olacaq.<\/p>\n<p><strong>TAP v\u0259 TANAP layih\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, bu yax\u0131nlarda &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; Konsorsiumu Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 Avropaya n\u0259ql ed\u0259c\u0259k layih\u0259 kimi Trans-Adriatik Qaz K\u0259m\u0259rini (Trans-Adriatik Pipeline (TAP)) se\u00e7ib. Qeyd ed\u0259k ki, TAP layih\u0259si C\u0259nubi Qafqaz Qaz K\u0259m\u0259rinin (Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum) v\u0259 Trans-Anadolu Qaz K\u0259m\u0259rinin (TANAP) davam\u0131 olub, &#8220;\u015eahd\u0259niz-2&#8221; yata\u011f\u0131ndak\u0131 qaz\u0131n Yunan\u0131stan v\u0259 Albaniya vasit\u0259sil\u0259, Adriatik d\u0259nizi il\u0259 \u0130taliyan\u0131n c\u0259nubuna, oradan da Q\u0259rbi Avropaya n\u0259qlini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu k\u0259m\u0259rl\u0259 ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 ild\u0259 10 milyard, daha sonra is\u0259 20 milyard kubmetr\u0259 yax\u0131n qaz\u0131n n\u0259ql edilm\u0259si g\u00f6zl\u0259nilir. Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n bu k\u0259m\u0259r vasit\u0259sil\u0259 2019-cu ild\u0259 Avropaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. M\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, X\u0259z\u0259r qaz\u0131n\u0131 Avropaya Adriatik d\u0259nizinin dibi il\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ideyas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 2003-c\u00fc ild\u0259 \u0130sve\u00e7in &#8220;Axpo&#8221; \u015firk\u0259ti ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb. Bel\u0259likl\u0259, 10 il \u0259rzind\u0259 apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 ideya reall\u0131\u011fa \u00e7evrilm\u0259k \u00fczr\u0259dir.<\/p>\n<p>BT\u018f-d\u0259n ba\u015flanan yolun davam\u0131: TANAP V\u018f TAP<\/p>\n<p>1999-cu ild\u0259 &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; yata\u011f\u0131nda z\u0259ngin qaz yataqlar\u0131n\u0131n a\u015fkar olunmas\u0131 bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259ri, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini \u00f6lk\u0259mizl\u0259 bu sah\u0259d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa c\u0259lb edib. Az\u0259rbaycan\u0131n 2 trilyon kubmetrd\u0259n art\u0131q t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f h\u0259cmind\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndiril\u0259n qaz ehtiyatlar\u0131 Avropa m\u0259kan\u0131n\u0131n enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Bildiyimiz kimi, Avropan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si qaz t\u0259chizat\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u0259hdud sayda m\u0259nb\u0259d\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259dir. D\u00f6vl\u0259tin enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bax\u0131m\u0131ndan strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131yan enerji t\u0259chizat\u0131n\u0131n \u0259sas\u0259n m\u0259hdud \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fm\u0259si Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rini ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z alternativ m\u0259nb\u0259l\u0259rin axtar\u0131\u015f\u0131na s\u00f6vq edir. Bu bax\u0131mdan, etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f imicin\u0259 sahib olan Az\u0259rbaycanla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin maraqlar\u0131na uy\u011fundur. M\u0259hz bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq 2006-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-\u018frzurum C\u0259nubi Qafqaz qaz boru k\u0259m\u0259ri istifad\u0259y\u0259 verilib v\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131 bu k\u0259m\u0259rl\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana v\u0259 2007-ci ild\u0259n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 n\u0259ql olunur. Bir \u00e7ox Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin T\u00fcrkiy\u0259 vasit\u0259sil\u0259 Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 almaqda maraql\u0131 olmas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi maraqlar\u0131 ba\u015flanan i\u015fin davam etdirilm\u0259sini v\u0259 daha da geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sini z\u0259ruri edirdi.<\/p>\n<p>Bu istiqam\u0259td\u0259 m\u00fch\u00fcm add\u0131m 2011 v\u0259 2012-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda Trans-Anadolu Qaz K\u0259m\u0259ri (TANAP) layih\u0259sin\u0259 dair sazi\u015fl\u0259r imzaland\u0131. Bu boru x\u0259tti BT\u018f-d\u0259n g\u0259l\u0259n qaz\u0131 Yunan\u0131stanla s\u0259rh\u0259dd\u0259 \u00e7\u0131xaracaq. TANAP layih\u0259si Transx\u0259z\u0259r qaz k\u0259m\u0259rinin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 yeni imkanlar yaradacaq. Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 bu layih\u0259y\u0259 qo\u015fulaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 Az\u0259rbaycan h\u0259m d\u0259 qaz n\u0259qlind\u0259 m\u00fch\u00fcm tranzit \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, TANAP layih\u0259si il\u0259 \u015e\u0259rq-Q\u0259rb enerji d\u0259hlizinin formala\u015fmas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n rolu daha da artacaq.<\/p>\n<p>BT\u018f v\u0259 TANAP &#8220;C\u0259nub&#8221; qaz d\u0259hlizinin m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ridir. Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 Avropaya da\u015f\u0131yacaq TAP layih\u0259sinin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si is\u0259 &#8220;C\u0259nub&#8221; qaz d\u0259hlizinin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sinin raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 dem\u0259kdir. Bu layih\u0259 &#8220;NABUCCO&#8221;, ITGI (T\u00fcrkiy\u0259-Yunan\u0131stan-\u0130taliya qaz k\u0259m\u0259ri) v\u0259 SEEP (C\u0259nibi-\u015e\u0259rqi Avropa boru k\u0259m\u0259ri) layih\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259n se\u00e7ilib.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, TAP kommersiya \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 qeyd olunan layih\u0259l\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259sas r\u0259qibi olan &#8220;NABUCCO&#8221; layih\u0259sini \u00fcst\u0259l\u0259y\u0259 bildi. Bel\u0259 ki, TAP-\u0131n uzunlu\u011fu 870 kilometr oldu\u011fu halda, Bolqar\u0131stan, Rum\u0131niya, Macar\u0131standan ke\u00e7\u0259r\u0259k Avstriyaya \u00e7atmal\u0131 olan &#8220;NABUCCO Q\u0259rb&#8221;in uzunlu\u011funun 1300 kilometrd\u0259n \u00e7ox olmas\u0131 g\u00f6zl\u0259nilirdi. TAP-\u0131n realla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilkin olaraq 2,2 milyard, &#8220;NABUCCO Q\u0259rb&#8221;\u0259 is\u0259 7,9 milyard dollar investisiya t\u0259l\u0259b olunurdu. Dem\u0259li, TAP layih\u0259sinin ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 daha az zaman v\u0259 v\u0259sait t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, 2007-ci ild\u0259 istismara veril\u0259n Bak\u0131-Tbili-\u018frzurum qaz k\u0259m\u0259ri Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 G\u00fcrc\u00fcstandan ke\u00e7m\u0259kl\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin \u015f\u0259rq hiss\u0259sin\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Tikil\u0259c\u0259k TANAP k\u0259m\u0259ri qaz\u0131n T\u00fcrkiy\u0259nin \u015f\u0259rqind\u0259n q\u0259rbin\u0259 da\u015f\u0131yacaq, y\u0259ni Avropa il\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 g\u0259tir\u0259c\u0259k. TAP boru k\u0259m\u0259ri is\u0259 qaz\u0131n buradan Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 paylanmas\u0131na imkan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>TAP layih\u0259sind\u0259 i\u015ftiraka maraq b\u00f6y\u00fckd\u00fcr<\/p>\n<p>Haz\u0131rda TAP-\u0131n s\u0259hmdarlar\u0131 \u0130sve\u00e7r\u0259nin &#8220;Axpo&#8221; (42,5 faiz), Norve\u00e7in &#8220;Statoil&#8221; (42,5 faiz) v\u0259 Almaniyan\u0131n &#8220;E.ON Ruhrgas&#8221; (15 faiz) \u015firk\u0259tl\u0259ridir. Lakin s\u0259hmdarlar\u0131n say\u0131 arta bil\u0259r. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259tinin (ARDN\u015e) investisiya v\u0259 marketinq m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 vitse-prezidenti El\u015fad N\u0259sirov ARDN\u015e-nin Trans-Adriatik Qaz K\u0259m\u0259ri (TAP) layih\u0259sinin s\u0259hmdarlar\u0131 s\u0131ras\u0131na daxil ola bil\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259yib. E.N\u0259sirov qeyd edib ki, TAP-\u0131n s\u0259hmdarlar\u0131 s\u0131ras\u0131na, h\u0259m\u00e7inin TANAP-da (Trans-Anadolu Qaz K\u0259m\u0259ri) pay almaqla ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131 ver\u0259n bp v\u0259 &#8220;Total&#8221; \u015firk\u0259tl\u0259rinin d\u0259 daxil olmas\u0131 ehtimal\u0131 var. H\u0259m\u00e7inin, Trans-Adriatik Qaz K\u0259m\u0259ri layih\u0259sinin t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin &#8220;BOTA\u015e&#8221; \u015firk\u0259tin\u0259 qap\u0131lar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131q oldu\u011funu bildiribl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fslind\u0259, TAP layih\u0259sinin d\u00fcnyan\u0131n iri \u015firk\u0259tl\u0259rinin mara\u011f\u0131n\u0131 c\u0259lb etm\u0259si he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil. Bu layih\u0259 h\u0259m onda i\u015ftirak ed\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, h\u0259m d\u0259 onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 birba\u015fa m\u0259\u015f\u011ful olan \u015firk\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca s\u0259rf\u0259li hesab edilir.<\/p>\n<p>M\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131n Avropaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u0130taliya he\u00e7 d\u0259 son h\u0259d\u0259f olmayacaq v\u0259 &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221; qaz\u0131n\u0131n bu \u00f6lk\u0259d\u0259n Avstriyaya, \u0130sve\u00e7r\u0259y\u0259, Almaniyaya v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Bundan \u0259lav\u0259, bu yax\u0131nlarda Br\u00fcsseld\u0259 Albaniya, Bosniya v\u0259 Herseqovina, Xorvatiya, Yunan\u0131stan, \u0130taliya, Monteneqro, Serbiya v\u0259 Sloveniya Adriatika-\u0130onika \u015euras\u0131n\u0131n XV toplant\u0131s\u0131n\u0131n yekunu olaraq b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, regional enerji layih\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 TAP-a x\u00fcsusi d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259kl\u0259rini v\u0259d edibl\u0259r. Bu bax\u0131mdan, enerji ehtiyatlar\u0131n\u0131n da\u015f\u0131nmas\u0131, n\u0259qliyyat infrastrukturunun yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn art\u0131r\u0131lmas\u0131, Avropan\u0131n n\u0259qliyyat sistemin\u0259 v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sin\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan layih\u0259l\u0259r, x\u00fcsusil\u0259, TANAP v\u0259 TAP layih\u0259l\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259, Avropa \u0130ttifaq\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n Yunan\u0131stan-Bolqar\u0131stan, Bolqar\u0131stan-Rum\u0131niya v\u0259 Rum\u0131niya-Macar\u0131stan qaz \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n layih\u0259l\u0259r d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>ARDN\u015e-nin prezidenti R\u00f6vn\u0259q Abdullayevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n qaz ehtiyatlar\u0131n\u0131n getdikc\u0259 artmas\u0131 perspektivd\u0259 &#8220;mavi yanaca\u011f&#8221;\u0131n n\u0259qli \u00fc\u00e7\u00fcn yeni boru k\u0259m\u0259rl\u0259rin\u0259 ehtiyac yaradacaq.<\/p>\n<p>R.Abdullayev diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131b ki, ilkin olaraq, TAP layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycandan Avropaya ild\u0259 10 milyard kubmetr qaz \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k. Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r qaz yataqlar\u0131 da n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131naraq onu dem\u0259k olar ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 biz\u0259 yeni qaz ixrac k\u0259m\u0259rl\u0259ri laz\u0131m olacaq. Az\u0259rbaycan\u0131n z\u0259ngin qaz ehtiyatlar\u0131na malik oldu\u011funu dey\u0259n R.Abdullayev \u0259lav\u0259 edib ki, biz bu g\u00fcn m\u00f6vcud imkanlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla, &#8220;ikinci qaz dal\u011fas\u0131n\u0131&#8221; da ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcr\u00fck. &#8220;\u015eahd\u0259niz&#8221;d\u0259n \u0259lav\u0259, &#8220;Az\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221;nin d\u0259rinsulu hiss\u0259sinin, &#8220;Ab\u015feron&#8221;, &#8220;\u00dcmid&#8221; v\u0259 &#8220;\u015e\u0259f\u0259q-Asiman&#8221; kimi yataqlar\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n qaz ixrac\u0131n\u0131 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 art\u0131racaq. TAP-\u0131n potensial geni\u015fl\u0259nm\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 Bolqar\u0131stan, Rum\u0131niya v\u0259 Macar\u0131stan \u0259razisind\u0259n Avstriyaya do\u011fru ikinci mar\u015frutun a\u00e7\u0131lmas\u0131 il\u0259 Avropaya qaz ixrac h\u0259cml\u0259rinin artmas\u0131n\u0131n da \u015fahidi olaca\u011f\u0131q. H\u0259r iki k\u0259m\u0259r mar\u015frutunun inki\u015faf planlar\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 qaz h\u0259cml\u0259rinin artmas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan &#8220;NABUCCO&#8221; qaz d\u0259hlizini g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 hasil olunacaq qaz h\u0259cml\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii bazar kimi g\u00f6r\u00fcr. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, yeni t\u0259chizat m\u0259nb\u0259l\u0259rinin &#8220;C\u0259nub qaz d\u0259hlizi&#8221; il\u0259 Avropa bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n TAP-la m\u0259hdudla\u015fmayaca\u011f\u0131, onun h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda da davam ed\u0259c\u0259yi g\u00f6zl\u0259nilir.<\/p>\n<p><strong>Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1949-cu il 12 avqust tarixli Cenevr\u0259 Konvensiyalar\u0131 v\u0259 onlara 1977 v\u0259 2005-ci ill\u0259rd\u0259 \u0259lav\u0259 edilmi\u015f \u00fc\u00e7 protokol Beyn\u0259lxalq Humanitar H\u00fcququn (BHH) \u0259sas s\u0259n\u0259dl\u0259ri say\u0131l\u0131r.\u00a0\u00a0Silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r h\u00fcququ kimi tan\u0131nan beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq da, \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259, iki qola ayr\u0131l\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8211; Cenevr\u0259 h\u00fcququ<\/p>\n<p>&#8211; Haaqa h\u00fcququ<\/p>\n<p>Cenevr\u0259 h\u00fcququ d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 art\u0131q i\u015ftirak etm\u0259y\u0259n h\u0259rb\u00e7il\u0259rin v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda bilavasit\u0259 i\u015ftirak etm\u0259y\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rin, y\u0259ni m\u00fclki \u0259halinin m\u00fchafiz\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lir.<\/p>\n<p>Haaqa h\u00fcququ h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar zaman\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n t\u0259r\u0259fl\u0259rin h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 qar\u015f\u0131 istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259ri m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>1949-cu ild\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259nin Cenevr\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konfransda d\u00f6rd Cenevr\u0259 Konvensiyas\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir:<\/p>\n<p>I. Qurudak\u0131 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259 yaral\u0131lar\u0131n v\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda,<\/p>\n<p>II. D\u0259nizd\u0259ki silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259 yaral\u0131lar\u0131n, x\u0259st\u0259l\u0259rin v\u0259 g\u0259mi q\u0259zas\u0131na u\u011frayanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda,<\/p>\n<p>III. H\u0259rbi \u0259sirl\u0259rl\u0259 r\u0259ftar haqq\u0131nda,<\/p>\n<p>IV. M\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259rin m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda.<\/p>\n<p>1977-ci v\u0259 2005-ci ild\u0259 Konvensiyaya protokollar \u0259lav\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7 \u0259lav\u0259 protokol:<\/p>\n<p>I.\u00a0\u00a0Beyn\u0259lxalq silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r zaman\u0131 t\u0259tbiq edilir,<\/p>\n<p>II. Qeyri-beyn\u0259lxalq silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r zaman\u0131 t\u0259tbiq edilir,<\/p>\n<p>III. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0259lav\u0259 emblemin q\u0259bulu (Q\u0131z\u0131l Kristal).<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259, Cenevr\u0259 Konvensiyalar\u0131 v\u0259 onlara \u0259lav\u0259 edilmi\u015f protokollar silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r zaman\u0131 yaral\u0131,\u00a0\u00a0x\u0259st\u0259 v\u0259 g\u0259mi q\u0259zas\u0131na u\u011fram\u0131\u015f h\u0259rb\u00e7il\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmaq, h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259km\u0259k, m\u00fclki \u0259haliy\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k v\u0259 \u00fcmumilikd\u0259, humanitar h\u00fcquq il\u0259 m\u00fchafiz\u0259 edil\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcvafiq r\u0259ftar\u0131 t\u0259min etm\u0259k h\u00fcququnu m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n<p>Hal-haz\u0131rda d\u00fcnyan\u0131n 190-dan \u00e7ox d\u00f6vl\u0259ti\u00a0\u00a0Cenevr\u0259 Konvensiyalar\u0131na imza atm\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 1993-c\u00fc ild\u0259n Konvensiyalara qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>BMT-nin Ba\u015f M\u0259clisinin\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a014 dekabr 1974-c\u00fc il tarixli Q\u0259tnam\u0259si il\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f \u201cQad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallarda, silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda b\u0259yannam\u0259\u201dd\u0259 deyilir:<\/p>\n<p>Ham\u0131l\u0131qla v\u0259 \u015f\u0259ksiz m\u0259hkum olunmas\u0131na baxmayaraq, bir \u00e7ox xalqlar\u0131n h\u0259l\u0259 d\u0259 milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259katlar\u0131n\u0131 q\u0259ddarcas\u0131na yat\u0131ran, qad\u0131nlar v\u0259 u\u015faqlar da daxil olmaqla, a\u011fal\u0131qlar\u0131 alt\u0131nda olan \u0259haliy\u0259 a\u011f\u0131r itkil\u0259r v\u0259 says\u0131z-hesabs\u0131z iztirablar g\u0259tir\u0259n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik, irq\u00e7ilik, yadelli v\u0259 \u0259cn\u0259bi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 boyunduru\u011fu alt\u0131nda olmas\u0131 fakt\u0131ndan d\u0259rind\u0259n narahat olaraq,<\/p>\n<p>\u018fsas azadl\u0131qlar\u0131n v\u0259 insan \u015f\u0259xsiyy\u0259ti l\u0259yaq\u0259tinin \u0259vv\u0259lki kimi ciddi pozuntulara m\u0259ruz qalmas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259, \u0259cn\u0259bi m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 irqi a\u011fal\u0131\u011f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259vv\u0259lki kimi beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcququ pozmalar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rind\u0259n t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259ndiyini bildir\u0259r\u0259k,<\/p>\n<p>F\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259 v\u0259 silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda bu B\u0259yannam\u0259ni t\u0259nt\u0259n\u0259li sur\u0259td\u0259 elan edir v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini bu B\u0259yannam\u0259y\u0259 ciddi \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r:<\/p>\n<p>1. M\u00fclki \u0259haliy\u0259, x\u00fcsusil\u0259, onun \u0259n m\u00fcdafi\u0259siz hiss\u0259si olan qad\u0131nlara v\u0259 u\u015faqlara, says\u0131z-hesabs\u0131z \u0259zab-\u0259ziyy\u0259t g\u0259tir\u0259n h\u00fccum edilm\u0259si v\u0259 onun bombardman olunmas\u0131 qada\u011fand\u0131r v\u0259 bel\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r pisl\u0259nm\u0259lidir.<\/p>\n<p>2. H\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n gedi\u015find\u0259 kimy\u0259vi v\u0259 bakterioloji silahdan istifad\u0259 edilm\u0259si 1925-ci il Cenevr\u0259 protokolunun, 1949-cu il Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131n\u0131n v\u0259 beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq prinsipl\u0259rinin \u0259n biab\u0131r\u00e7\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131 dem\u0259kdir v\u0259 m\u00fcdafi\u0259siz qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar daxil olmaqla, m\u00fclki \u0259hali aras\u0131nda \u0259n b\u00f6y\u00fck itkil\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur v\u0259 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 pisl\u0259nm\u0259lidir.<\/p>\n<p>3. B\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm t\u0259minatlar ver\u0259n 1925-ci il Cenevr\u0259 protokoluna v\u0259 1949-cu il Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131na, h\u0259m\u00e7inin, silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t edilm\u0259sin\u0259 aid dig\u0259r beyn\u0259lxalq h\u00fcquq aktlar\u0131na m\u00fcvafiq \u00f6hd\u0259likl\u0259rini tam yerin\u0259 yetirm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p>4. Silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rd\u0259, \u0259cn\u0259bi \u0259razil\u0259rd\u0259ki h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlarda v\u0259 ya h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 a\u011fal\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan \u0259razil\u0259rd\u0259ki h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlarda i\u015ftirak ed\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r qad\u0131nlar\u0131 v\u0259 u\u015faqlar\u0131 m\u00fcharib\u0259nin da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259ri g\u00f6st\u0259rm\u0259lidirl\u0259r. T\u0259qib, i\u015fg\u0259nc\u0259, c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri, al\u00e7ald\u0131c\u0131 davran\u0131\u015f v\u0259 zorak\u0131l\u0131q, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, \u0259halinin qad\u0131nlardan v\u0259 u\u015faqlardan ibar\u0259t hiss\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 bu kimi t\u0259dbirl\u0259rin qada\u011fan edilm\u0259sin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri add\u0131mlar at\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>5. M\u00fcharib\u0259 ed\u0259n t\u0259r\u0259fl\u0259rin h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n gedi\u015find\u0259 v\u0259 ya i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259, h\u0259bsxanaya salma, i\u015fg\u0259nc\u0259 verm\u0259, g\u00fcll\u0259l\u0259m\u0259, k\u00fctl\u0259vi h\u0259bs\u0259 alma, kollektiv c\u0259zaland\u0131rma, m\u0259nzill\u0259ri da\u011f\u0131tma v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f yerind\u0259n zorla qovma da daxil olmaqla, qad\u0131nlara v\u0259 u\u015faqlara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri b\u00fct\u00fcn repressiya v\u0259 q\u0259ddarl\u0131q, insanl\u0131qdan k\u0259nar davran\u0131\u015f formalar\u0131 cinay\u0259tkar h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>6. M\u00fclki \u0259haliy\u0259 m\u0259nsub olan v\u0259 s\u00fclh, \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259, milli azadl\u0131q v\u0259 istiqlaliyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259r v\u0259 h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r \u015f\u0259raitin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n v\u0259 ya i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan qad\u0131nlar v\u0259 u\u015faqlar, ev-e\u015fikd\u0259n, qidadan, tibbi yard\u0131mdan, yaxud insan h\u00fcquqlar\u0131 haqq\u0131nda \u00fcmumi b\u0259yannam\u0259nin, M\u00fclki v\u0259 Siyasi H\u00fcquqlar haqq\u0131nda Beyn\u0259lxalq Pakt\u0131n, \u0130qtisadi Sosial v\u0259 M\u0259d\u0259ni H\u00fcquqlar haqq\u0131nda Beyn\u0259lxalq Pakt\u0131n, U\u015faq H\u00fcquqlar\u0131 B\u0259yannam\u0259sinin, yaxud beyn\u0259lxalq h\u00fcququn dig\u0259r aktlar\u0131n\u0131n m\u00fcdd\u0259alar\u0131na m\u00fcvafiq olaraq dig\u0259r ayr\u0131lmaz h\u00fcquqlardan m\u0259hrum edilm\u0259m\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Konvensiylardan ir\u0259li g\u0259l\u0259n \u00f6hd\u0259likl\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 buna m\u00fcvafiq olaraq \u201cQ\u0131z\u0131l Xa\u00e7 v\u0259 Q\u0131z\u0131l Aypara embleml\u0259rind\u0259n istifad\u0259 v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259\u201d dair\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a08 may 2001-ci il tarixd\u0259 128-II Q sayl\u0131 Qanun q\u0259bul etmi\u015fdir.\u00a0\u00a0Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti 11 iyun 2001-ci il tarixd\u0259 Qanunun t\u0259tbiqi bar\u0259d\u0259 F\u0259rman\u0131 vermi\u015fdir. H\u0259min Qanuna g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131l Xa\u00e7 v\u0259 Q\u0131z\u0131l Aypara\u201d embleml\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259ti Az\u0259rbaycan Q\u0131z\u0131l Aypara C\u0259miyy\u0259ti v\u0259 \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri daxilind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq icra hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irirl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Q\u0131z\u0131l Aypara C\u0259miyy\u0259ti (AzQAC)\u00a0\u00a0Beyn\u0259lxalq Q\u0131z\u0131l Xa\u00e7 Komit\u0259sinin (BQXK) maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi il\u0259 Beyn\u0259lxalq Q\u0131z\u0131l Xa\u00e7 v\u0259 Q\u0131z\u0131l Aypara H\u0259r\u0259kat\u0131, Beyn\u0259lxalq Humanitar H\u00fcququn \u0259saslar\u0131 v\u0259 c\u0259miyy\u0259tin f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131m\u0131 proqram\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irir. Proqram \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ictimaiyy\u0259t aras\u0131nda \u201cQ\u0131z\u0131l Xa\u00e7 v\u0259 Q\u0131z\u0131l Aypara\u201d embleml\u0259rind\u0259n d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 qaydalar\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131m\u0131 da h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259 qurbanlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda 1949-cu il\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a012 avqust tarixli Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131na Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qo\u015fulmas\u0131 bar\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin q\u0259rar\u0131<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi q\u0259rara al\u0131r:<\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 m\u00fcharib\u0259 qurbanlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda 1949-cu il avqustun 12-d\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 konvensiyalara qo\u015fulsun:<\/p>\n<p>\u201cD\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n ordularda yaral\u0131lar\u0131n v\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d Konvensiya;<\/p>\n<p>\u201cD\u0259niz silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u0259rkibind\u0259n olan yaral\u0131lar\u0131n, x\u0259st\u0259l\u0259rin v\u0259 g\u0259mi q\u0259zas\u0131na u\u011fram\u0131\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d Konvensiya;<\/p>\n<p>\u201cH\u0259rbi \u0259sirl\u0259rl\u0259 r\u0259ftar haqq\u0131nda\u201d Konvensiya;<\/p>\n<p>\u201cM\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 m\u00fclki \u0259halinin m\u00fcdafi\u0259si haqq\u0131nda\u201d Konvensiya.<\/p>\n<p>2. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin s\u0259drin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, bu q\u0259rar haqq\u0131nda \u0130sve\u00e7r\u0259 Federal \u015euras\u0131na m\u0259lumat versin.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquqa \u0259sas\u0259n Q\u0131z\u0131l Xa\u00e7, Q\u0131z\u0131l Aypara v\u0259 Q\u0131z\u0131l Kristal embleml\u0259rin\u0259 tam \u015f\u0259kild\u0259 h\u00f6rm\u0259t qoyulmal\u0131d\u0131r. Lakin b\u0259z\u0259n onlara m\u0259d\u0259ni, dini, siyasi v\u0259 dig\u0259r m\u0259na verilir ki, bu da embleml\u0259rin silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 qurbanlar\u0131na,\u00a0\u00a0silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin tibbi xidm\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n personal\u0131na v\u0259 humanitar t\u0259\u015fkilatlar\u0131n i\u015f\u00e7il\u0259rin\u0259 verdiyi m\u00fcdafi\u0259 d\u0259y\u0259rini t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131na al\u0131r. Embleml\u0259rd\u0259n Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131na v\u0259 onlara\u00a0\u00a0\u0259lav\u0259 edilmi\u015f protokollara zidd olaraq sui-istifad\u0259 hallar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n\u00a0\u00a0al\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259, AzQAC emblem kampaniyalar t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k \u0259hali aras\u0131nda, x\u00fcsus\u0259n d\u0259, tibb m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259 i\u015fl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Bu il 12 avqust 1949-cu il tarixli Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sinin 62-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Beyn\u0259lxalq Q\u0131z\u0131l Xa\u00e7 v\u0259 Q\u0131z\u0131l Aypara H\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri bu \u0259lam\u0259tdar tarixi qeyd ed\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>Haaqa Konvensiyas\u0131-(h\u0259rbi konfliktl\u0259r zaman\u0131 m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda) 1954-c\u00fc il Haaqa konfrans\u0131nda (21.04.-14.05) q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 07.08.1954-c\u00fc ild\u0259n q\u00fcvv\u0259d\u0259dir. 60-dan \u00e7ox \u00f6lk\u0259 bu konvensiyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.Konvensiya h\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r zaman\u0131 h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259tin \u00f6z \u0259razisind\u0259 v\u0259 r\u0259qib t\u0259r\u0259fin \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rin qorunmas\u0131, arxitektura, inc\u0259s\u0259n\u0259t, tarixi abid\u0259l\u0259r, arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar kimi da\u015f\u0131nan v\u0259 da\u015f\u0131nmaz m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rin m\u00fcdafi\u0259 edilm\u0259sini i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259zif\u0259 kimi qoyur. Konvensiyan\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6zl\u0259rinin qanunvericiliyind\u0259 el\u0259 qanunlar q\u0259bul etm\u0259lidir ki, bu konvensiya onun \u015f\u0259rtl\u0259rini pozan v\u0259 pozma\u011fa g\u00f6st\u0259ri\u015f ver\u0259nl\u0259ri c\u0259zaland\u0131ra bilsin. Haaqa konvensiyas\u0131nda konvensiyan\u0131n t\u0259tbiq edilm\u0259si qaydalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n icraedici reqlament v\u0259 i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259n m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 qada\u011fan ed\u0259n protokol q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>S\u0259n bizims\u0259n, bizims\u0259n durduqca b\u0259d\u0259nd\u0259 can,<br \/>\nYa\u015fa-ya\u015fa \u00e7ox ya\u015fa, ey \u015fanl\u0131 Az\u0259rbaycan!<br \/>\nM.\u018f.R\u018fSULZAD\u018f<br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p><strong>2009-<\/strong> USAQ ILI<br \/>\n<strong>2010<\/strong>&#8211; EKOLOGIA<br \/>\n<strong>2011<\/strong>&#8211; TURIZM<br \/>\n<strong>2012-<\/strong> IDMAN<br \/>\n<strong>2013-<\/strong> IKT<br \/>\n<strong>2014<\/strong>&#8211; SENAYE<br \/>\n<strong>2015<\/strong>&#8211; KEND TESERRUFATI ILI<br \/>\n<strong>2016 <\/strong>&#8211; MULTIKULTURALIZM<br \/>\n<strong>Multikulturalizm<\/strong> \u2014 eyni bir \u00f6lk\u0259d\u0259 ya\u015fayan m\u00fcxt\u0259lif xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin m\u0259d\u0259niyy\u0259t h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 tan\u0131yan humanist d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 ona uy\u011fun olan siyas\u0259t. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n mill\u0259tl\u0259raras\u0131, multikulturalizm v\u0259 dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri Kamal Abdulladir.Bak\u0131 Beyn\u0259lxalq Multikulturalizm M\u0259rk\u0259zi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 15 may 2014-c\u00fc il tarixli F\u0259rman\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>2015 ili Kend Teserrufati ili elan olunmasinin sebebi<\/strong>&#8211; Kend teserrufatini inkisafi,sahibkarlara destek,sahibkarligin inkisafi,qeyri-neft sektorunun diversifikasiyasi &#8230;ve.s Umumi daxili mehsulda kend teserrufatinin payini artirmaq,,qeyri neft sektorunun inkifina stumul yaratmaq,, her il olkede bir sahenin ili kimi elan olunur ba\u015flica meqsed bu sahenin inkiwafini temin etmekden ibaretdi<br \/>\n<strong>2015-de Azerb ehalisi 9 milyon 666min nefer olub.<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Milli Q\u0259hr\u0259man \u00c7ingiz Mustafayev Fondu v\u0259 ANS \u015eirk\u0259tl\u0259r Qrupu <strong>&#8220;ILIN ADAMI&#8221;<\/strong> m\u00fckafat\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir<br \/>\n\u0130lin adam\u0131 secilme sebebi- olke ucun etdiyi islere,fealliyyete gore qiymetlendirilir ve ilin adami secilir<br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2001\"><strong>2001<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hac%C4%B1bala_Abutal%C4%B1bov\">Hac\u0131bala Abutal\u0131bov<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2002\"><strong>2002<\/strong><\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\"><strong>2003<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2004\"><strong>2004<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/To%C5%9Fiyuki_Fucivara\">To\u015fiyuki Fucivara<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2005\"><strong>2005<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mehriban_%C6%8Fliyeva\">Mehriban \u018fliyeva<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2006\"><strong>2006<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Allah%C5%9F%C3%BCk%C3%BCr_Pa%C5%9Fazad%C9%99\">Allah\u015f\u00fck\u00fcr Pa\u015fazad\u0259<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2007\"><strong>2007<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\"><strong>2008<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tahir_Salahov\">Tahir Salahov<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2009\"><strong>2009<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Polad_B%C3%BClb%C3%BClo%C4%9Flu\">Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2010\"><strong>2010<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCbariz_%C4%B0brahimov\">M\u00fcbariz \u0130brahimov<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\"><strong>2011<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Eldar_Qas%C4%B1mov\">Eldar Qas\u0131mov<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nigar_Camal\">Nigar Camal<\/a>.<br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\"><strong>2013<\/strong><\/a>\u00a0\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyev<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2014\"><strong>2014<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>\u2014\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Eynulla_M%C9%99d%C9%99tli\">Eynulla M\u0259d\u0259tli<\/a><br \/>\n<strong>-2015<\/strong> \u2014 <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mehriban_%C6%8Fliyeva\">Mehriban \u018fliyeva<\/a><\/li>\n<li><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev ordeni (\u0259n y\u00fcks\u0259k d\u00f6vl\u0259t t\u0259ltif):<\/strong><br \/>\n&#8211; \u0130lham \u018fliyev \u0130hsan Do\u011framac\u0131 (<strong>2005<\/strong>)<br \/>\n&#8211; <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tahir_Salahov\">Tahir Teymur o\u011flu Salahov<\/a> (<strong>2008<\/strong>)<br \/>\n&#8211; <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/R%C9%99c%C9%99b_Tayyib_%C6%8Frdo%C4%9Fan\">R\u0259c\u0259b Tayyib \u018frdo\u011fan<\/a> (<strong>2014<\/strong>)<br \/>\n&#8211; <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mehriban_%C6%8Fliyeva\">Mehriban \u018fliyeva<\/a> (<strong>2015) <\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<h1>Azerbaycan gelecek planlari: (idman sahesinde)<br \/>\n-2016 Formula 1,\u0130slam Oyunlar\u0131<br \/>\n&#8211; 2016 \u015eahmat Olimpiadas\u0131<\/h1>\n<p>&#8211; 2017 Bak\u0131da IV \u0130slam H\u0259mr\u0259ylik Oyunlar\u0131<br \/>\n-2020 Avropa Futbol \u00c7empionat<br \/>\n-2020 ci ilde Yay OLimpiya oyunlarina namizedliyini ireli surub<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanda 2015:<br \/>\n<\/strong> &#8211; 1 yanvar 2015 ci il kend teserrufati ili elan edilib( qeyri neft sektorunun inki\u015fafi Ucun Kend Teserufatini inki\u015faf etdirmek),<br \/>\n&#8211; 10 fevral \u201cAz\u0259ri\u015f\u0131q\u201d ASC-nin yarad\u0131lmas\u0131<br \/>\n&#8211; 21 fevral Devalvasiya- Milli valyutan\u0131n enmesi. Xarici valyutaya nisbeten. Dollar\u0131n qalxmas\u0131 neticesinde Azerbaycanda milli valyuta manat ucuzla\u015fd\u0131<br \/>\nQEYD: Revalvasiya &#8211; Devalvasiyanin eksidi. Yani milli valyutanin deyerinin xarici valyutaya nezeren qalxmasi<br \/>\n&#8211; 28 fevral Bobbi Makferrinin konserti<br \/>\n&#8211; 19 may Bineqedide bina yangini<br \/>\n&#8211; 12 -28 iyun Avropa oyunlari Baku 2015<br \/>\n&#8211; 11 avqust Goygol istirahete acildi<br \/>\n&#8211; 16 sentyabr Az\u0259rbaycan \u0130poteka Fondu yarad\u0131ld\u0131<br \/>\n&#8211; 3 oktyabr Baku Bus<br \/>\n&#8211; 1 noyabr MM-e parlament seckileri<br \/>\n&#8211; 26-27 noyabr \u0130SESKO-nun 12-ci Ba\u015f Konfrans\u0131 Bak\u0131da<br \/>\n&#8211; 26 noyabr Nardaran hadiseleri<br \/>\n&#8211; 4 dekabr Gunesli yataginda yangin<br \/>\n&#8211; 14 dekabr MTN le\u011fv edildi<br \/>\n&#8211; 21 dekabr Devalvasiya<strong><br \/>\nDevalvasiyanin neticeleri<\/strong> &#8211; Ixrac etdiyi mehsullardan grlir elde etdi ama idxal etdiyi mallar bahalasdi o cumleden olke erazisinde de idxal mehsullar bahalasdi.. Milli valyuta d\u0259y\u0259rini itirdi,b\u0259zi m\u0259hsullarin qiym\u0259ti qalxd\u0131,\u00fcmumilikd\u0259 ziyan\u0131 cox oldu amma r\u0259smil\u0259r bunu olk\u0259 iqtisadiyyatinin sax\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 ixrac potensialinin yaxsilasmasina xidm\u0259t ed\u0259c\u0259yini dedil\u0259r<br \/>\n<strong>Devalivasiyanin musbet ceheti<\/strong> olkede istehsalin stimullashdirilmasi. Xarice chixarilan emteelere gore elde olunan gelirin( xarici valyuta ile oldugundan) yuksek olmasi budcenin mohkemlendirilmwsi ve miqdarinin artirilmasi. + haldir<br \/>\n<strong>Devalivasiyanin menfi cehetleri<\/strong> milli valyutanin qiymrtden dushmesi. Xaricden gelen mallarin qiymrtinin qalxmasidir.<\/p>\n<p><strong>Devalivasiya ba\u015f vermesina sebeb<\/strong> amerikada dollarin uchot derecesinin qaldirilmasi idi. Ki bu da dollarin mezennesini butun dunyada qaldirdi..Elaqelendirib neftle suallar verseler deyinki neftin qiymetininndushmeyi buna aid deyil bilavasite azerbaycanda. Chunki bizdensirf amerikadalki uchot derecesine gore qalxdi dollar<\/p>\n<p><strong>Uzen mezenne<\/strong> &#8211; Neftin qiymeti deyisdikce manatin deyeri de deyisecek, suni yolla saxlanilmayacaq.. nezaret olmayacaq valyuta beynelxalq axiwina buraxilib&#8230; Qisaca bele deyek budcede olan xarici valyutanin azligina coxluguna gore manat ozunu tenzinleyecek.bele deyim loru dilde dollar coxalanda manatin deyeri artacaq,dollar azalanda manatin deyeride azalacaq.<\/p>\n<h1>AB\u015e d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck neft istehsal\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r, 2015 ci ilin iyul avqustunda AB\u015e da neft hasilat\u0131 rekord h\u0259cmd\u0259 artd\u0131, son 33 ild\u0259 bel\u0259 art\u0131m olmam\u0131\u015fd\u0131, idxak\u0131 da azaltd\u0131..n\u0259tic\u0259d\u0259 AB\u015e a y\u00f6n\u0259l\u0259n neft h\u0259cml\u0259ri \u0259sas\u0259n Avropa bazar\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 ki, bu da keskin ucuzla\u015fmaya ve qar getirib \u00e7\u0131xartd\u0131.<\/h1>\n<p><strong>2015 Dunyada<\/strong><br \/>\n-Neftin giymetinin ucuzlasmasi,<br \/>\n-Fransada Carl Hebdo jurnalina silahli basqin terror hadisesi,elece de noyabr ayinda Parisde terror hadisesi,<br \/>\n-Turkite ile Rusiya,arasinda teyyarenin vurulmasi qalmaqali,<br \/>\n-Antalyada G 20,sammiti kecirildi.<br \/>\n-Rusiyanin Suriyaxa antiterror emeliyatlar kecirmesi,<br \/>\n-Misirden Sankt Peterburqa ucan teyyarenin gezaya ugramasi.<br \/>\n&#8211; Rusiya herbi hava gemisinin vurulmasi<br \/>\n&#8211; Iside qarsi 53 islam dovletinin koalsiyasi<br \/>\n-miqrantlarin araliq denizinde batmasi coxlu sayda insan telefati.<br \/>\n&#8211; Iseskonun Azerbaycandaki sammiti<br \/>\n&#8211; Ruslarin Turkiyeye sanksiyasi erzaq mallarina gore<\/p>\n<p><strong>G20 (Boyuk Iyirmilik)- <\/strong>ABS, Argentina, Avstraliya, Brazilya, Kanada, Cin, Avropa Birliyi, Fransa, Almaniya, Hindistan, Indoneziya, Italiya, Yaponiya, Meksika, Rusiya, Seudiyye Erebistani, CAR, Turkiye, Birlesmis Kralliq, Cenubi Korea<\/p>\n<p>M. Eliyeve <strong>Unesconun xowmeramli sefiridir<\/strong>&#8211; Medeniyyet,, ARnin musiqi irsininin ve wifahi xalq edebiyyatinin qorunub saxlanmasi ve inki\u015faf etdirilmesi sahesinde<br \/>\nHem Bash nazir, hem deputat,hemde prezident olan shexs &#8211; <strong>Ilham Eliyev<br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p><strong>Avropa oyunlarinin Azerbaycan ucun ehemiyyeti<\/strong>&#8211; Beynelxalq arenada tan\u0131nma,Avropaya \u0130nteqrasiya<br \/>\n<strong>Avropa oyunlari ke\u00e7irilmesi haqda<\/strong> 2012 ci il Italiya Roma seherinde qerar verilib<\/p>\n<p><strong>AR Beynelxalq ohdelikleri<\/strong>&#8211; Huquq ve azadliqlarin temin olunmasi,demokratiyanin inkisafi,enerji tehlukesizliyi, Soz azadliginin temin olunmasi Inasan haqlarinin qorunmasi Qolobal problemin helline yardim diger dovletlerin erazi butoluyune hormet<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanin terefdar cixdigi beynelxalq muqavileler<\/strong>&#8211; Insan huquqlari uzre beynelxalq konvensiya,interpol,haaqa beynelxaq mehkeme<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanin musteqillik dovrunde elde etdiyi en yuksek texniki nealiyyet<\/strong>&#8211; Az\u0259rbaycan\u0131n ilk peyki olan \u201cAzerspace-1\u201d (8 fevral 2013)<br \/>\n<strong>Azerspace-1A peyki orbit\u0259<\/strong> 2013-c\u00fc ilin 7 fevral tarixind\u0259 burax\u0131l\u0131b.<br \/>\nKosmosa Frans\u0131z Qvianas\u0131nda (C\u0259nubi Amerika) yerl\u0259\u015f\u0259n Kuru kosmodromundan burax\u0131lmi\u015fd\u0131r. \u018fsas n\u0259qliy\u0259t\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Arian_5&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Arian 5<\/a>\u00a0raketi.\u00a0Peykin burax\u0131l\u0131\u015f vaxtini 5 d\u0259f\u0259 uzad\u0131l\u0131b.\u00a0Peyki Az\u0259rkosmos ASC idar\u0259 ed\u0259c\u0259k. 46 d\u0259r\u0259c\u0259 \u015f\u0259rq uzunlu\u011fundak\u0131 orbital m\u00f6vqeyi Malayziya t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015fdir.<br \/>\n\u018fsas idar\u0259 m\u0259rk\u0259zi Bak\u0131n\u0131n Qarada\u011f rayonu G\u00fczd\u0259k k\u0259ndind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir. \u0130kinci idar\u0259 m\u0259rk\u0259zi Nax\u00e7\u0131vanda yerl\u0259\u015fdirilir. B\u00fct\u00fcn idar\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri sentyabr ay\u0131n\u0131n ax\u0131r\u0131nad\u0259k bitiril\u0259c\u0259k. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 s\u00fcni peyk\u0259 sahib 11-ci d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir<\/p>\n<p><strong>Azerspace-2 peyki<\/strong> 2017ci ilde Ariane-5 raketi ile Fransiz Qvineyasindan orbite cixarilmasi nezerde tutulur<\/p>\n<p><strong>Dunya Az qurultaylari<\/strong> :<br \/>\n1. 2001 noyabr<br \/>\n2. 2006 mart<br \/>\n3. 2011 iyul<\/p>\n<p>Azerbaycan <strong>nefti ilk defe dunya bazarina cixib<\/strong>&#8211; 1997 okt 25 novorosiysk kemerle<br \/>\nAzerbaycan <strong>neftinin dunya bzarinda markasi<\/strong>&#8211; AZERILIGHT<br \/>\nAzerbaycan Italya,Turkiye,Gurcustan ve s, olkelere <strong>neft ve qaz ixrac<\/strong> edir<br \/>\n<strong>Neft dashlari<\/strong> 1949 noyabr 7-I insha edilib<br \/>\n<strong>Gune\u015fli yatagi<\/strong> &#8211; 2005 dekabr ayinda istifadeye verilib.. bu yataqdan her gun 900tona yaxin nefte ve qaz hasil edilir.. Bakidan 110 km sherqde yerleshir. Pirallahidan da 100 km uzagligda<\/p>\n<p>Azerbaycanin xarici olkelerde <strong>51 sefirlik<\/strong>. <strong>6 konsulluq<\/strong>. <strong>7 numayendeliyi<\/strong> var<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/strong> 1999-2008-ci ill\u0259rd\u0259 Kosovoda beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259liyyatlarda i\u015ftirak etmi\u015fdir. 4 mart 2008-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi 1999-cu ilin sentyabr\u0131ndan Kosovada yerl\u0259\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin geri \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edib. Buna s\u0259b\u0259b Kosovada s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyat ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn mandat ver\u0259n BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259sinin pozulmas\u0131 v\u0259 Kosovonun m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t elan edilm\u0259sidir.<br \/>\n<strong>Sulhmeramli<\/strong> &#8211; sulh niyyetli, meqsedi sulh, emin-amanliq, sabitlik olan demekdir. Insanlar, ordular, dovletler ve teskilatlarla (fealiyyetleri ile) bagli isledilir<br \/>\n<strong>Azerbaycanin sulhmeramli quvveleri<\/strong> <strong>Kosova Efqanistan \u0130raq<\/strong> olkelerde olub.. hal hazirda Efqanistandadir sulhmeramlilarimiz.. her 6 aydan bir gonderilir,,muzdlu esgerlerdir,,yani pulla.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan diasporu<\/strong> dedikd\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurbApar\u0131lm\u0131\u015f m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc i\u015fl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaln\u0131z 2004-c\u00fc ild\u0259 Avropada, \u015eimali Amerikada, MDB m\u0259kan\u0131nda \u00d6zb\u0259kistan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Norve\u00e7, Niderland, Almaniya, \u0130spaniya, \u0130taliya, Bel\u00e7ika, Bolqar\u0131stan, , Finlandiya, Estoniya, Pol\u015fa, Birl\u0259\u015fmi\u015f \u018fr\u0259b \u018fmirlikl\u0259ri, \u0131, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 AB\u015e-da 40-a yax\u0131n yeni Az\u0259rbaycan icmalar\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.bu islerle Diasporla \u0130\u015f \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si mesgul olur.<\/p>\n<p>Baki ile &#8220;<strong>Qarda\u015fla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r<\/strong>&#8221; Dunya olkelerini yaxinlawdirmaqdan otru bu siyaset choxdan aparilir Hem xarici gorunuwlerine gore de bir birine oxwayir bu weherler (Neapol, \u0130zmir, Hyuston)<br \/>\n<strong>Terkibinde muxtar respublika olan unitar dovletler<\/strong>: Azerbaycan (NMR), Gurcustan (Abxaziya), \u00d6zbekistan (Qaraqalpaq), Moldova (Qaqauz), Cin (Sintszyan Uygur)<\/p>\n<p><strong>UNESCO (BMT-nin)-<\/strong> elm, tehsil ve medeniyyet uzre BMT. 2ci dunya muharibesinden sonra yaradilib. 1945ci ilde.. Fransada yerle\u015fir qerargahi<br \/>\nUNESCO 195 dovlet daxildir.nizamnemesi 1945 ci il16 noyabrda imzalanib.YUNESKO 3 esas ishchi orqandan ibaretdir. nizamnam\u0259si 9 hiss\u0259, 57 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan UNESCO &#8220;T\u0259hsil,<\/p>\n<p>Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131&#8221;n\u0131n ingilisc\u0259 q\u0131sald\u0131lm\u0131\u015f ad\u0131d\u0131r. Bash konfrans,Iraiyye shurasi ve katiblik.Azerbaycan 1992-ci il iyunun 3 de daxil olub.. 2010 cu il tarixde Mehriban xanim Eliyevaya YUNESKONUN bash direktoru Irina Bokova terefinden MOTSART medali verilmishdir.. UNESCO-nun \u00fcmumi konfraslar\u0131 2 ild\u0259n bir ke\u00e7irilir.<br \/>\n<strong>\u0130SESKO (\u0130KT-n\u0131n) &#8211;<\/strong>tehsil meseleleri uzre islam teskilatidir. 2009cu ilde Baki Islamin paytaxti elan olunmuwdu<br \/>\nAzerbaycan 27 aprel 2007ci ilde uzv olub bu teskilatlara. her iki teskilarin xosmeramli sefiri Azeerbaycanin 1ci xanimi Mehriban Eliyevadir<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u00fczv oldu\u011fu Beyn\u0259lxalq T\u0259\u015fkilatlar:<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><strong>\u0130KT <\/strong>(\u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 ) (ke\u00e7mi\u015f \u0130\u018fT-2011)-<strong>1991 dekabr 8<\/strong><\/li>\n<li><strong>AT\u018fT<\/strong> (Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 )- <strong>1992 yanvar 30<\/strong> (ilk \u00fczv oldu\u011fumuz Avropa t\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r)<\/li>\n<li><strong>BMT <\/strong>(Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131) (ke\u00e7mi\u015f BMLiqasi)- <strong>1992 mart 2<\/strong><\/li>\n<li><strong>EKO <\/strong>(\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131) \u2013<strong>1992 fevral<\/strong><\/li>\n<li><strong>Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondunun v\u0259 Beyn\u0259lxalq Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nkl\u015faf Bank\u0131 <\/strong>&#8211; <strong>1992<\/strong><\/li>\n<li><strong>MDB (<\/strong><a href=\"https:\/\/www.google.az\/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=1&amp;cad=rja&amp;uact=8&amp;ved=0CBkQFjAAahUKEwjSm8q2sIbJAhULWSwKHV1UA48&amp;url=https%3A%2F%2Faz.wikipedia.org%2Fwiki%2FM%25C3%25BCst%25C9%2599qil_D%25C3%25B6vl%25C9%2599tl%25C9%2599r_Birliyi&amp;usg=AFQjCNERDghbxELTRgSxS85iIWXUbzr_Dg&amp;sig2=L586hRQTM5t0sVDoVsheUg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi<\/a>) (Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Tacikistan, \u00d6zb\u0259kistan, erm\u0259nistan, T\u00fcrkm\u0259nistan)- <strong>1993 senytabr 24<\/strong><\/li>\n<li><strong>QD\u018fT<\/strong> (Qara D\u0259niz \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131) &#8211; 1993<\/li>\n<li><strong>\u00dcmumd\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> (ke\u00e7mi\u015f QATT) m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusunda &#8211; <strong>1993<\/strong><\/li>\n<li><strong>GUAM<\/strong> (G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna, Az\u0259rbaycan, Moldova) \u2013 <strong>1997 oktyabr 10<\/strong><\/li>\n<li><strong>A\u015e parlament Assembleyas\u0131 <\/strong>(Avropa \u015euras\u0131) \u2013 <strong>2001 yanvar 25<\/strong><\/li>\n<li><strong>Qo\u015fulmamaaq \u0130ttifaq\u0131 \u2013 2011<\/strong><\/li>\n<li><strong>TAQM (<\/strong><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrk_dili\">t\u00fcrk.<\/a>\u00a0Avrasya Askeri Stat\u00fcl\u00fc Kolluk Kuvvetleri Te\u015fkilat\u0131) (<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1z%C4%B1stan\">Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Monqolustan\">Monqolustan<\/a>) &#8211; <strong>2013 yanvar 25<\/strong><\/li>\n<li><strong>Nato ile sulh namine emekdashliq programi cherchivesinde emekdashliq<\/strong>\u00a0\u2013 1994<\/li>\n<li><strong>AB proqram\u0131na qo\u015fulub <\/strong>&#8211; 1994<\/li>\n<li><strong>T\u0259r\u0259fdasl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kdasl\u0131q sazisi<\/strong>, 1996-da imzalanib ,1999-da quvveye minib, 2006-dan Avropa Qonsuluq siyaseti,<\/li>\n<\/ol>\n<p>Azerbaycan <strong>Dunya Turizm teskilatina<\/strong> 2001de qosulub.. 2011ci ilde de 10illiyi munasibetile TURIZM ILI elan olunmusdur<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131<\/a>\u00a0ilk d\u0259f\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/24_oktyabr\">24 oktyabr<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2011\">2011<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT_T%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlik_%C5%9Euras%C4%B1\"><strong>BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n<\/strong><\/a><strong>\u0131n iki illiy\u0259 qeyri-daimi \u00fczv\u00fc s<\/strong>e\u00e7ilmi\u015fdir<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan 1992-ci ilin 30 yanvar tarixind\u0259 AT\u018fM-\u0259 \u00fczv olur. 1994-c\u00fc ilin 5-6 dekabr\u0131nda Budape\u015ft sammitind\u0259 <strong>AT\u018fM-in ad\u0131n\u0131n AT\u018fT olaraq d\u0259yi\u015film\u0259si<\/strong> q\u0259rara al\u0131n\u0131r. 1995-ci il 1 yanvardan AT\u018fM AT\u018fT olaraq d\u0259yi\u015fdirilir.<br \/>\n<strong>A\u015e-nin mu\u015fahideci dovletleri<\/strong> &#8211; Kanada, Meksika<\/p>\n<p><strong>Azerbyacanin OPEK-e uzv olmamasinin sebebi<\/strong> &#8211; OPEK teskilat kimi uzv olkelerin neft istehsalina ve ixracina nezaret edir..yeni mueyyen kvota mueyyen edilir. Azerbaycan ise bacardigi qeder cox neft istehsal edib satir ki qeyri neft sektorunun inkisafini teskil ede bilsin<\/p>\n<p>Azerbaycanin uzv oldugu.. Cunki azerbaycana serf elemir opeke uzv olmaq.daxil olan olkelere kvota qoyulurdu ixracda azerbaycanin ise esas geliri neftdendi. opeke uzv olanlar mueyyen miqadarda yeni normayla sata bilerler nefti amma Azerbaycan bu werti qebul etmir deye uzv deyil \/. Cunki Azerbaycanda esas gelir menbeyi neftdi. Az\u0259rbaycan d\u00fcnyada neft bazar\u0131n\u0131n 0.2 faizin\u0259 sahibdi&#8230; Qat\u0131lmaq hecd\u0259 s\u0259rf etmir<\/p>\n<p><strong>Beynelxalq maliyye qurumlari, beynelxalq iqtisadi teskilatlar<\/strong>&#8211; beynelxalq valyuta fondu, dunya banki, avropa yenidenqurma ve ink\u015f\u015faf banki, islam inki\u015faf banki<\/p>\n<p>BVF\u201318.09..1992, dunya banki-25.09.1992. AY\u0130B-1992. Bu illerde uzv olub<\/p>\n<p><strong>MDB dagildiqdan sonra uzv olmayan dovletler<\/strong> &#8211; Estoniya, Latviya, Litva- PRIBALTIKA OLKELERI yani<\/p>\n<p><strong><\/p>\n<p>Beynelxalq terror teskilati<\/strong>:<br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/PKK\">PKK<\/a>\u00a0\u2013 Partiya Karkaren K\u00fcrdistan K\u00fcrdistan F\u0259hl\u0259 Partiyas\u0131<br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fl-Qaid%C9%99\">\u018fl-Qaid\u0259<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hizbullah\">Hizbullah<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kolumbiyan%C4%B1n_%C4%B0nqilab%C3%A7%C4%B1_Silahl%C4%B1_Q%C3%BCvv%C9%99l%C9%99ri\">Kolumbiyan\u0131n \u0130nqilab\u00e7\u0131 Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fbu_S%C9%99yyaf&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fbu S\u0259yyaf<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Taliban\">Taliban<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tamil_%C4%B0lamin_Azadl%C4%B1q_P%C9%99l%C9%99ngl%C9%99ri\">Tamil \u0130lamin Azadl\u0131q P\u0259l\u0259ngl\u0259ri<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0nqilab%C3%A7%C4%B1_Xalq_Azadl%C4%B1q_Partiyas%C4%B1_C%C9%99bh%C9%99si\">\u0130nqilab\u00e7\u0131 Xalq Azadl\u0131q Partiyas\u0131 C\u0259bh\u0259si<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sendero_Luminoso_%C4%B0%C5%9F%C4%B1ql%C4%B1_Yol&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sendero Luminoso \u0130\u015f\u0131ql\u0131 Yol<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tupak_Amaru_%C4%B0nqilab_H%C9%99r%C9%99kat%C4%B1\">Tupak Amaru \u0130nqilab H\u0259r\u0259kat\u0131<\/a><br \/>\n-Kataib<\/p>\n<p><strong>Ermeni terror tesklati<\/strong> \u2013 ASALA, Da\u015fnaqs\u00fctyun, Hincak, Apastol Gegoran.<br \/>\nMehsur <strong>terror teshkilat rehberi<\/strong> ise Akop Akopyandi.<\/p>\n<p><strong>\u0130qtisadi teskilatlar<\/strong> &#8211; Dunya banki,\u015eanxay emekdasliq teskilati,Beynelxaql Maliyye Koorparasiyasi,Beynelxalq ,Valyuta fondu..<\/p>\n<p><strong>Siyasi teskilatlar<\/strong> \u2013 BMT, MDB,IKT,TAQM, A\u015e<br \/>\n<strong>A\u0130 iqtisadi-siyasi te\u015fkilatdir<br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda <strong>b\u00fcdc\u0259d\u0259nk\u0259nar m\u0259qs\u0259dli d\u00f6vl\u0259t sosial fondlar\u0131<\/strong>na a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar daxildir:<br \/>\n1) D\u00f6vl\u0259t Sosial M\u00fcdafi\u0259 Fondu;<br \/>\n2) \u018fhalinin M\u0259\u015f\u011fullu\u011funa K\u00f6m\u0259k Fondu;<br \/>\n3) \u018flill\u0259rin Sosial M\u00fcdafi\u0259 Fondu. DSMF, SKMF, Ehalinin sosial mudafie fondu, QHT-e aid bir sira fondlar (h. Eliepyev fondu meselen) , qeyri dovlet pensiya fondlari, prezindetin ehtiyyat fondu, dovlet neft fondu ( neft gelrilerinin semerli istifadesi meqsedi ile ) ve s<\/p>\n<p><strong>QHT<\/strong>-dey\u0259nd\u0259 H\u00f6k\u00fcm\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan t\u0259\u015fkilatlar ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. Heyd\u0259r \u018fliyev fondu , \u0130r\u0259li ictimai birliyi, \u015e\u0259ffafl\u0131q t\u0259\u015fkilat\u0131, Az D\u00f6vl\u0259t Neft fondu, &#8220;Qaraba\u011f azadl\u0131q t\u0259\u015fkilat\u0131&#8221;, &#8220;Qazil\u0259r&#8221; ictimai birliyi v\u0259 s. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u018flill\u0259rin Dizayn Assosiasiyas\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7\u0131 \u018flil D\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r Fondu Az\u0259rbaycan G\u00f6zd\u0259n \u018flill\u0259r C\u0259miyy\u0259ti \u0130ctimai Birliyi \u201cQaraba\u011f Qazil\u0259ri\u201d \u0130ctimai Birliyi Qaraba\u011f M\u00fcharib\u0259si \u018flill\u0259ri, Veteranlar\u0131 v\u0259 \u015e\u0259hid Ail\u0259l\u0259ri \u0130ctimai Birliyi Qaraba\u011f \u018flill\u0259rin\u0259 Qay\u011f\u0131 C\u0259miyy\u0259ti<br \/>\n<strong><br \/>\nHeyder Eliyevin dogum<\/strong> ve <strong>olum <\/strong>tarixi &#8211; 10 may 1923 ve 12 dekabr 2003<\/p>\n<p><strong>H.Eliyev fondu<\/strong> &#8211; 10 may 2004 c\u00fc ild\u0259 H.\u018fiyevin xatir\u0259sin\u0259 xalq\u0131n h\u00f6rm\u0259t v\u0259 ehtiram\u0131n\u0131 ifad\u0259 etm\u0259k, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik ideyalar\u0131n\u0131 yeni n\u0259sl\u0259 a\u015f\u0131lamaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f QHT-dir UNESCO-nun v\u0259 \u0130SESCO-nun xo\u015fm\u0259raml\u0131 s\u0259firi Az\u0259rbaycan\u0131n birinci xan\u0131m\u0131 Mehriban \u018fliyeva prezidentidi<\/p>\n<p><strong>Dovlet Neft fondu<\/strong> 29.11.1999 Neft gelirlerinin semereli istifadesi meqsedi ile yaradilib<\/p>\n<p>1994-c\u00fc il sentyabr\u0131n 20-d\u0259 Bak\u0131da G\u00fcl\u00fcstan saray\u0131nda X\u0259z\u0259rin Az\u0259rbaycan sektorundak\u0131 &#8220;Az\u0259ri&#8221;, &#8220;\u00c7\u0131raq&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yataqlar\u0131n\u0131n d\u0259rin su qatlar\u0131ndak\u0131 neftin birg\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si haqq\u0131nda d\u0259y\u0259ri 7,4 mlrd. dollar olan &#8220;m\u0259hsulun pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc&#8221; tipli m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. &#8220;<strong>\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si<\/strong>&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edildi v\u0259 12 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi. &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259 d\u00fcnyan\u0131n <strong>8 \u00f6lk\u0259sinin<\/strong> (Az\u0259rbaycan, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, Rusiya, T\u00fcrkiy\u0259, Norve\u00e7, Yaponiya v\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131) <strong>13 \u0259n m\u0259\u015fhur neft \u015firk\u0259ti <\/strong>(Amoko, BP, MakDermott, Yunokal, ARDN\u015e, LUKoyl, Statoyl, Ekson, T\u00fcrkiy\u0259 Petrollar\u0131, Penzoyl, \u0130to\u00e7u, Remko, Delta) i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>YAP<\/strong>&#8211;\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Siyasi_partiyalar\">siyasi partiyas\u0131<\/a>. \u00dczvl\u0259rinin say\u0131 yar\u0131m milyondan art\u0131qd\u0131r. Partiyan\u0131n \u0259sas\u0131<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/1992\">1992<\/a>-ci ild\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev\">Heyd\u0259r \u018fliyev<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n NMR-da qoyulub.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc ild\u0259n b\u0259ri partiyan\u0131n s\u0259dri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0lham_%C6%8Fliyev\">\u0130lham \u018fliyevdir<\/a>. Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131n\u0131n lideri \u0130.\u018fliyev\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2003\">2003<\/a>-c\u00fc v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2008\">2008<\/a>-ci v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2013\">2013<\/a>-ci ill\u0259rd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1_Prezidenti\">Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti<\/a>\u00a0se\u00e7kil\u0259rind\u0259 qalib olub.\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/2015-ci_il_Az%C9%99rbaycan_Respublikas%C4%B1n%C4%B1n_Milli_M%C9%99clisin%C9%99_se%C3%A7kil%C9%99r\">2015-ci il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259rd<\/a>\u0259 partiya 125 mandatdan 70-in\u0259 sahib olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>SSRI yaranib<\/strong> 1922 ci il 30 dekabrda Ele hemin tarixde de Ilk terkibine qatilan respublikalardan biri de Azerbaycan olub. Hemin vaxt ZSFSR daxilinde idi ancaq 1936 da Azerbaycan adi altinda birbasa daxil oldu<\/p>\n<p>Azerbaycan 28 aprel1936ci ilde <strong>SSRI-nin terkibine daxil edilib<br \/>\nSSR\u0130-nin ilk v\u0259 son prezidenti<\/strong>-Qarba\u00e7ov<br \/>\n<strong>Az\u0259rbaycan\u0131n ilk prezidenti<\/strong>-A.M\u00fct\u0259llibov, daha sonra Isa q\u0259mb\u0259r, Elcibey olub..<br \/>\n<strong>M\u00fcst\u0259qil AR-nin ilk prezidenti (iyun1992-ci ilde demokratik secki yolu ile secilen ilk prezident<\/strong> <strong>ile secilen ilk prezident<\/strong>)-El\u00e7ib\u0259y<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanin musteqilliyini taniyan ilk dovletler<\/strong>&#8211; 9 noyabr 1991\u2013 Turkiye, 11dekabr 1991\u2013 Rum\u0131niya, 13 dekabr 1991\u2013 Pakistan, Israil, Iran<\/p>\n<p><strong>Ilham Eliyev prezident se\u00e7ildikd\u0259n sonra ilk xarici s\u0259f\u0259ri Fransaya<\/strong> olmu\u015fdur. 22 yanvar 2003 c\u00fc il.<\/p>\n<p><strong>Dunya Bank\u0131<\/strong> &#8211; II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259kmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rir<\/p>\n<p><strong>UMM<\/strong>&#8211; olke vetendaslarinin hemin olkede ve xarici olkelerde istehsal etdikleri mal ve xidmettlerin bazar qiymetinin mecmusu<\/p>\n<p><strong>UDM-<\/strong>olke erazisinde vetendaslarin ecnebilerin butun sexslerin istehsal etdiyi mal ve xidmetlerin bazar qiymetinin mecmusu (<\/p>\n<p><strong>Qloballa\u015fma<\/strong>-derinle\u015fme, geni\u015flenme, dunyani daha cox ehate etmek.. deyerlerin umumile\u015fdirilmesi, butun dunyanin i\u015f birliyi etmesi, sosial, medeni, texnoloji, herbi, maliyye ve s. sahede<\/p>\n<p><strong>Ermeni soyqrimini taniyan dovletler<\/strong> :<br \/>\n-Uruguay (1965, 2004-2005)<br \/>\n-Rusiya (24aprel 1995)<br \/>\n-Fransa (2000)<br \/>\n<strong>Qondarma ermeni soyqirimini taniyan<\/strong> yegane musalman olkesi Livandir&#8230;.en birinci ise soyqrimi Uruqvay taniyib&#8230;..hal hazirda Turkiyenin AB-ye daxil olmasina mane gosteren yegane en boyuk problemdi.<br \/>\n<strong>Qondarma ermeni soyqrimini tanimayan olke<\/strong>&#8211; Pakistan<br \/>\n<strong>Ermenistanin musteqilliyini tanimayan olke: <\/strong>Pakistan<\/p>\n<p>7 dekabr 2015de <strong>ermenistan&#8217;da referendum qebul olundu<\/strong>..\u00f6lke yeniden parlamentli respublikaya \u00e7evrilib..Ba\u015f nazirin selahiyyetleri artr\u0131ld\u0131<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanciliq mefkuresi<\/strong>&#8212; Azerbaycan cox milletli olkedir,burda milliyetcilik yox vetenda\u015fliq deyerleri x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m\u0259 sahibdi,milliyet\u00e7iliye \u015fovinizme qar\u015fi m\u0259fkur\u0259dir.<\/p>\n<p>Suriya qacqinlarini Avropa qebul etmir, cunki avropada aksiyalar gedir sebeb ise din ayriligi adet enene ayriligi avropa ise qazaxistan ve qirgizstan birde turkiyeye kullu miqdarda pul teklif edirki qacqinlari qebul etsin<\/p>\n<p><strong>Suriya miqrantlar\u0131n\u0131<\/strong> &#8211; qebul eden \u00f6lkeler T\u00fcrkiye,Xorvatiya,Avstiya,Almaniya<br \/>\nqebul etmeyen olkeler Macaristan,Serbiya,\u00c7exiya<\/p>\n<p><strong>Suriyadan Avropaya gelen qacqinlar<\/strong>&#8211; men butun xeberleri internetde izledim hefteynen aynan olan statistikalari topladim 654 000 oldu Hele internetde olanlari deyirem<br \/>\ntekce turkiye ise deyen 3 milyon<br \/>\nEn cox yunanistana gelib 160 min<br \/>\nCexiya en az olandi 884 nefer<\/p>\n<p>\u0130\u015e\u0130Din gundelik geliri 3 milyon dollardi.. \u0130\u015e\u0130D-in \u0259sas g\u0259lir m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259sas yeri neftd\u0259n g\u0259lirl\u0259r tutur. G\u00fcnd\u0259lik 20-40 min barel neft sat\u0131r.Bareli 25 dollardan&#8230;G\u00fcnd\u0259lik g\u0259liri-500 min-1milyon dollard\u0131&#8230;Birba\u015fa vergil\u0259r-10-30%-dir. Ayl\u0131q kommunal \u00f6d\u0259ni\u015fl\u0259r-20-60dollar aras\u0131nda d\u0259yi\u015fir.<\/p>\n<p><strong>Bayraq meydani<\/strong> &#8211; tikilmesi haqqinda Prezident noyabrin 7-si 2007-ci ilde serencam imzalayib ve 2010-cu il sentyabrin 1-de Azerbaycanin Azenko \u015firketi (tikinti sirketi) terefinden aclishi olub. 35:70 nisbetindedi. Direyin hundurluyu 162 mentrdi<\/p>\n<p>Azerbaycanin <strong>ilk herbi naziri <\/strong>Xosrov bey Sultanov , sonra Semed bey Mehmandarov geldi.. <strong>Halhazirda General palkovnik<\/strong> Zakir Hesenov<\/p>\n<p><strong>ilk dovlet katibi<\/strong> Tofiq Ismayilov olub.<strong>Halhirda ba\u015f nazir<\/strong> &#8211; Artur Resulzade<\/p>\n<p><strong>AXC<\/strong> 1918,sahesi 147 min, erazisi 114 min .<strong>AXC Parlamentin sedri<\/strong> \u018f.Top\u00e7uba\u015fov, <strong>hokumetin bascisi (ba\u015f nazir)<\/strong> Feteli xan Xoyski,Nesib bey Yusifbeyli<\/p>\n<p><strong>AXC-nin nazirleri<\/strong> \u018fli M\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, F\u0259t\u0259li Xan Xoyskide<\/p>\n<p>AXC <strong>M.E.Resulzadenin vezifesi<\/strong> Milli suranin sedri, musavatin sedri olub. Milli sura parlament yaradilana qeder (1918 7dekabra qeder) qanunverici orqan olub<\/p>\n<p><strong>AXC dovrunde<br \/>\n<\/strong> -Birinci kabine Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri \u2013 F.Xoyski (bit\u0259r\u0259f).<br \/>\n-H\u0259rbi nazir \u2013 X.SuItanov (m\u00fcsavat).<br \/>\n-Xarici i\u015fl\u0259r naziri \u2013 M.H.Hac\u0131nski (m\u00fcsavat)\u2026. Topcubasov, Xoyski, m\u0259mm\u0259d yusif Ceferov da olub sonraki kabinetlerde<br \/>\nEkincilik ve emek naziri &#8211; Ekber aga Seyxislamov<br \/>\n<strong>AXC dovrunde<\/strong> olkemizin Konstutisiyasi <strong>\u0130stiqlal beyannamesi<\/strong> ile evez edilmi\u015fdi<br \/>\n<strong>AXCnin suqut sebebi<\/strong>\u00a0&#8211; On birinci q\u0131rm\u0131z\u0131 ordu t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131.<\/p>\n<p>AXCnin de <strong>fakto tan\u0131nmas\u0131n\u0131 Antantaya<\/strong>\u00a0 Top\u00e7uba\u015fov tan\u0131nmalar\u0131 hqq\u0131nda s\u0259n\u0259di t\u0259qdim edir onlar da tanmaq ist\u0259mirl\u0259r lkin kerzonun t\u0259klifind\u0259n sonra raz\u0131 olurlar<\/p>\n<p>1918 iyun 26 da herbi hisse Elahdde korpus yaradilib. Hemin il avqustun 1-de Herbi Nazirlik tesis edilib ve Xosrov bey Sultanov herbi nazir teyin olunub. 1918-ci il dekabr\u0131n 25-de ise pe\u015fekar herb\u00e7i, \u00e7ar ordusunda \u015ferefli yol ke\u00e7mi\u015f general Semed bey Mehmandarov herbi nazir, general-leytenant Elia\u011fa \u015e\u0131xlinski nazir m\u00fcavini, Hebib bey Selimov ise Ba\u011f Qerargah reisi teyin edilibler<\/p>\n<p>AXC dovrunde ilk pul vahidi- <strong>Baki bonu<\/strong><\/p>\n<p><strong>AXC dovrunden (1918) gelen bayramlar:<\/strong><br \/>\n-Respublika G\u00fcn\u00fc &#8211; 28 may<br \/>\n-Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri g\u00fcn\u00fc &#8211; 26 iyun<br \/>\n-D\u00f6vl\u0259t Bayra\u011f\u0131 G\u00fcn\u00fc &#8211; 9 noyabr<\/p>\n<p>Azerbaycanda <strong>ucrengli bayraq ideyasini<\/strong> ilk defe Fyuzat jurnalin redaktoru olmu\u015f <strong>Eli bey Huseynzade<\/strong> ireli surub<\/p>\n<p><strong>Gerb<\/strong> AXC dovrunde qebul olunmam\u0131\u015fd\u0131, layihesi var idi sadece, 1993 c\u00fc ilde MM terefinden muzakire edilerek o dovrdeki gerb layihesinde bezi deyi\u015fiklik edilerek qebul edilib. <strong>D\u00f6vl\u0259t gerbinin sxemini v\u0259 t\u0259svirini<\/strong> ilk d\u0259f\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin n\u0259v\u0259si Rafiq M\u0259mm\u0259dov ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb<\/p>\n<p><strong>Aypara ve 8guseli ulduzun menasi<\/strong> &#8211;<br \/>\nResulzadenin fikrine esasen elmler akademiyasi tesdiq edib <strong>8guseli ulduz 8prinsipe<\/strong> esaslanir.. Turkculuk.cagdasliq.demokratiklik.dovletlik.medeniyyetlilik.azerilik. beraberlik.islamliliq.<br \/>\n<strong>Ayparan\u0131n<\/strong> Bizans\u0131n gerbi oldu\u011fu bildirilir. Osmanl\u0131lar Konstontinopolu tutduqdan sonra, h\u0259min gerb islam dinin simvolu kimi se\u00e7ilib v\u0259 bu dind\u0259n olan xalqlar aras\u0131nda yay\u0131l\u0131b. Ba\u015fqa bir fikird\u0259 is\u0259 ayparan\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n simvolu oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir.<br \/>\n<strong>Ulduz <\/strong>ozu gune\u015fi ayi temsil edir ag olmasi da sulh isteyi menasindadi parlaq sulh dolu gelecek gibisinden<strong><br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p><strong>Qisa muddette prezidentin v\u0259zif\u0259l\u0259rini h\u0259yata kecirib<\/strong> &#8211; Yaqub Memmedov.<\/p>\n<p><strong>Belqrad diviziyasi<\/strong>&#8211; 2ci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar<\/p>\n<p><strong><br \/>\nAz\u0259rbaycanda q\u0259dim d\u00f6vl\u0259tl\u0259r<\/strong> &#8211; Manna, Midiya, Atropatena, Albaniya<\/p>\n<p><strong>AR bayraginda dine yer verilmesinin sebebi<\/strong>&#8211;<br \/>\n1) H.Eliyev:Az Resp dunyevi dovletdir,amma biz islam dinine mensubuq..<br \/>\n2) \u0130lham \u018fliyev :Az\u0259rbaycan d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t olsa da bizim milli m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rimiz vard\u0131r ki o da islamd\u0131r&#8230;<br \/>\nYeni dunyevi olsaqda xalqin esasi islama etiqad edir Az Resp tolerant dovletdir bu o demekdirki bizde butun dinlere beraber baxilir herkesin vicdan azadligi temin olunur. Bayraq h\u00fcquqi siyasi yox, idealogiya r\u0259mzidir. Onuncun bayragin ustunde dinin remzi var<\/p>\n<p><strong>Azerbaycan bayraginda dinin remzi<\/strong> var- Orda yazilib ki biz,axc.nin varisleriyik hem\u015fn dovrede gebul edilmi\u015f bayraqi gebul etdik.olkede esas din islam dinidi.islam dinine mensub lakin dini qanunlarla idare olunmur olke din dovletden ayridi qanunlarlq idare olunur. Olke dunyevilik prinsipi ile idare olunur.<\/p>\n<p><strong>Neft kemerleri :<\/strong><br \/>\n-Baki Novorosiyysk 1996.,<br \/>\n-Baki \u2013Supsa\u2013 17 aprel 1999 (Azerbaycan,Gursutan,Ukrayna),<br \/>\n-Baki\u2013Tbilisi\u2013Ceyhan 18 noyabr 1999 (Azerbaycan,Turkiye,G\u0131rcustan),<\/p>\n<p><strong>Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan boru x\u0259tti<\/strong>&#8211; Baki Tiblisi Ceyhan neft kemeri 3 olkenin olkesinden kecen neft kemedir. Azerbaycan, Gurcustan ve Turkiye. 2006ci ilde istismara verilib. Terefda\u015flari BP, Socar ve s, \u015firketlerdir. Azerbaycandan (Baki) ba\u015flayir Turkiyede (Ceyhan) bitir. Uzunlugu 1,768 km-dir. Bu neft kemeri vasitesile Azerbaycan neftini Xezerden Turkiyenin Ceyhan limanina, oradan da Araliq denizine neql edirler..<br \/>\n20 sentyabr 1994cu ilde ADN\u015e ile dunyanin 11 neft \u015firketi arasinda &#8220;Esrin Muqavilesi&#8221; imzalandi.. Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan boru x\u0259ttid\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda v\u0259 Qafqazda \u0259n b\u00f6y\u00fck layih\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Qars d\u0259miryolu x\u0259tti d\u0259miryolu layih\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>Baki Tiblisi Ceyhan neft kemeri haqqinda muqavile<\/strong> 1999cu il istanbul samite esasen Azerbaycan Turkiye Gurcutsan Qazaxistan Turkmenistan terefinden imzalanib.<br \/>\n<strong><br \/>\nNabukko Vest qaz k\u0259m\u0259ri<\/strong> \u2014 X\u0259z\u0259r b\u00f6lg\u0259si v\u0259 Orta \u015e\u0259rq t\u0259bii qaz ehtiyatlar\u0131n\u0131 Avropa bazarlar\u0131na \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan qaz k\u0259m\u0259ri layih\u0259sidir. Nabukko layih\u0259si Avropa Birliyi v\u0259 AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259nir. Trans Avropa \u015e\u0259b\u0259k\u0259si Enerji proqram\u0131nda layih\u0259si strateji \u0259h\u0259miyy\u0259tli layih\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rilib. Nabukkonun \u0259sas m\u0259qs\u0259di Avropa Birliyi \u00f6lk\u0259l\u0259rini X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259si v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqin t\u0259bii qaz ehtiyatlar\u0131 il\u0259 daha yax\u015f\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259kdir. Bununla da Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00f6z t\u0259bii qaz \u00fczr\u0259 t\u0259chizat m\u0259nb\u0259l\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 Avropan\u0131n \u0259sas t\u0259bii qaz t\u0259dar\u00fck\u00e7\u00fcs\u00fc Rusiyadan t\u0259bii qaz al\u0131nmas\u0131nda as\u0131l\u0131l\u011f\u0131n\u0131 azaltmaqd\u0131r. Rusiya v\u0259 Ukrayna aras\u0131nda tez-tez ba\u015f ver\u0259n qaz m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 Avropan\u0131n qazs\u0131z qalmas\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259si Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin alternativ enerji m\u0259nb\u0259l\u0259ri v\u0259 mar\u015frutlar\u0131 axtarmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Beyn\u0259lxalq Enerji Agentliyinin ke\u00e7mi\u015f r\u0259hb\u0259ri Nabuo Tanakan\u0131n s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Nabukko qaz k\u0259m\u0259ri t\u0259chizat\u00e7\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131n art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Avropan\u0131n enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259sind\u0259 C\u0259nub ax\u0131n\u0131 layih\u0259sind\u0259n daha effektiv olacaq<br \/>\n<strong>Qeyd:<\/strong> Orta \u015e\u0259rq <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raq<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99t%C9%99r\">Q\u0259t\u0259r<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kipr\">Kipr<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\">\u0130ordaniya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0srail\">\u0130srail<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99l%C9%99stin\">F\u0259l\u0259stin<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99udiyy%C9%99_%C6%8Fr%C9%99bistan%C4%B1\">S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C6%8Fr%C9%99b_%C6%8Fmirlikl%C9%99ri\">Birl\u0259\u015fmi\u015f \u018fr\u0259b \u018fmirlikl\u0259ri<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Oman\">Oman<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\">K\u00fcveyt<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C9%99hreyn\">B\u0259hreyn<\/a>,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Y%C9%99m%C9%99n\">Y\u0259m\u0259n<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Misir\">Misir<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Ffqan%C4%B1stan\">\u018ffqan\u0131stan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\">Pakistan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tunis\">Tunis<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Flc%C9%99zair\">\u018flc\u0259zair<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Liviya\">Liviya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sudan\">Sudan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0M\u0259rake\u015f, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Y%C9%99m%C9%99n\">Y\u0259m\u0259n<\/a><br \/>\nUzaq \u015e\u0259rq &#8211; \u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C3%87in\">\u00c7in<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Koreya\">Koreya<\/a>\u00a0(KDXR v\u0259 Koreya Respublikas\u0131) v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yaponiya\">Yaponiya<\/a>\u00a0\u0259razil\u0259rinin \u015f\u0259rqi aidd\u0131r. B\u0259z\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Filippin\">Filippini<\/a>\u00a0d\u0259 Uzaq \u015e\u0259rq\u0259 aid edirl\u0259r<br \/>\nYax\u0131n \u015e\u0259rq d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycan<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C6%8Fr%C9%99b_%C6%8Fmirlikl%C9%99ri\">B\u018f\u018f<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C9%99hreyn\">B\u0259hreyn<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\">\u0130ordaniya<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq\">\u0130raq<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0srail\">\u0130srail<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kipr\">Kipr<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\">K\u00fcveyt<\/a>, <a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99t%C9%99r\">Q\u0259t\u0259r<\/a><\/p>\n<p><strong>Cenub axini<\/strong> Rusiyanin Avropaya qaz kemerinin cekilmesini nezerde tutan bir layihe idi. Nabukko vest layihesine reqib olarag gosterilirdi. Lakin Rusiyanin Avropa Ittifaqi ile munasibetlerinin pislesmesi neticesinde layihe heyata kecirilmemishdir. Bele ki, Avropa Rusiyadan qaz asililigini azaltmag ucun diger layihelere uz tutur ki, bunlardan da biri Azerbaycan tebii qazini neql etmeyi nezerde tutan TAP layihesidir&#8230; Shahdeniz 2 yataginin istismari TAP (Trans Adriatic Pipeline) kemeri vasitesile qaz neqli ucun nezerde tutulur..<br \/>\n\u015eahd\u0259nizd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n qaz C\u0259nub Qaz Boru x\u0259tti vasit\u0259sil\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandan ke\u00e7ib T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 yeti\u015fir. Buradan SOCAR-\u0131n operatorlu\u011fu il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n TANAP layih\u0259si ba\u015flay\u0131r v\u0259 1850 km boyunca T\u00fcrkiy\u0259nin \u015e\u0259rqind\u0259n Q\u0259rbin\u0259 do\u011fru uzan\u0131r. Sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 TAP layih\u0259si Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 Yunan\u0131stan, Albaniya v\u0259 Adriatik d\u0259nizind\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k \u0130taliyaya \u00e7atd\u0131racaq. Layih\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259sas s\u0259hmdard\u0131r v\u0259 \u0259sas maliyy\u0259 y\u00fck\u00fcn\u00fc d\u0259 m\u0259hz \u00f6lk\u0259miz \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb.<\/p>\n<p><strong>Var\u015fava M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 (VMT)<\/strong> \u2014 14 may 1955-ci ild\u0259 SSR\u0130 v\u0259 Avropadak\u0131 sosialist bloku d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanan Var\u015fava m\u00fcqavil\u0259si \u0259sas\u0131nda yaranan h\u0259rbi ittifaq. Bu m\u00fcqavil\u0259 NATO-nun yarad\u0131lmas\u0131na SSR\u0130-nin cavab\u0131 idi. M\u00fcqavil\u0259nin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulan \u00f6lk\u0259l\u0259r beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 g\u00fcc n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k v\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259k v\u0259 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 qo\u015fulan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n h\u0259r hans\u0131 birin\u0259 h\u0259rbi h\u00fccum olaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 ona b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn vasit\u0259l\u0259rl\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259 il\u0259 d\u0259rhal yard\u0131m etm\u0259k \u00f6hd\u0259liyini g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<br \/>\nM\u00fcqavil\u0259 Albaniya, Almaniya Demokratik Respublikas\u0131, Bolqar\u0131stan, \u00c7exoslovakiya, Macar\u0131stan, Pol\u015fa, Rum\u0131niya v\u0259 SSR\u0130 aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f v\u0259 5 iyun 1955-ci ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir. \u018fslind\u0259 Var\u015fava M\u00fcqavil\u0259si \u0259vv\u0259ll\u0259r SSR\u0130 il\u0259 \u00c7exoslovakiya (1943), Pol\u015fa (1945), Bolqar\u0131stan, Macar\u0131stan ve Rum\u0131niya (1948) aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri tamamlay\u0131rd\u0131. Almaniya Demokratik Respublikas\u0131 Pakt\u0131n h\u0259rbi qoluna 1956-c\u0131 ild\u0259 qo\u015fuldu. 1962-ci ild\u0259 Albaniya SSR\u0130 il\u0259 siyasi ixtilaflar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259\u015fkilatdak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tini dondurdu v\u0259 1968-ci ild\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u00c7exoslovakiyaya yeridilm\u0259sind\u0259n sonra onu t\u0259rk etdi.<br \/>\nSSR\u0130-d\u0259, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015f ver\u0259n sistem d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri s\u0259b\u0259bind\u0259n 1991-ci ilin fevral\u0131nda VMT \u00fczvl\u0259ri t\u0259\u015fkilat\u0131n h\u0259rbi strukturlar\u0131n\u0131n l\u0259\u011fv edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdil\u0259r. 1 iyul 1991-ci ild\u0259 is\u0259 Var\u015fava M\u00fcqavil\u0259sinin q\u00fcvv\u0259d\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259si bar\u0259d\u0259 Protokol q\u0259bul olundu, bununla da Var\u015fava M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u015e\u018fT)<\/strong> 2001-ci il iyunun 15-d\u0259 \u015eanxayda 5 \u00f6lk\u0259nin (Rusiya, \u00c7in, Qazax\u0131stan, \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan) prezidentl\u0259rinin birg\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f, daimi \u0259saslarla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n regional beyn\u0259lxalq birlikdir. \u00dczv \u00f6lk\u0259l\u0259r. Rusiya, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, \u00c7in, Tacikistan, Hindistan, Pakistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistand\u0131r. \u018ffqan\u0131stan, \u0130ran, Monqolustan v\u0259 Belarus m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusuna malikdir, Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259, Kambocaya, Nepal, Erm\u0259nistan v\u0259 \u015eri-Lanka &#8220;dialoq \u00fczr\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015f&#8221;d\u0131r. M\u0259qs\u0259di. \u015e\u018fT-in m\u0259qs\u0259dl\u0259ri i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda mehriban qon\u015fuluq v\u0259 dostluq, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 etimad\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si, m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rd\u0259 effektiv \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259\u015fviqi, regionda s\u00fclh\u00fcn, sabitliyin v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn birg\u0259 s\u0259yl\u0259rin d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>TANAP-TRANS<\/strong> Anadolu..Tap-Trans Adriatik.. Turkiyeni shahdeniz qaz ehtiyyatlari ile temin etmek.TANAP Turk\u0131ye, Gurcustan serhedd\u0131nden turk\u0131ye yunan\u0131stan serhedd\u0131ne qeder uzanan qaz boru kemer\u0131d\u0131r. tap da tanap\u0131n ard\u0131d\u0131. trans adr\u0131at\u0131k qaz boru kemer\u0131.Turkiyenin sherqinden qerbine uzanir. 1538 km .<br \/>\n<strong>TANAP,TAP lahiyesi<\/strong>&#8230;Baki-Tblisi-Erzurum boru kemeri Azerbaycan qazini Turkiyenin serqine,TANAP lahiyesi hemin qazi Turkiyenin serqinden qerbine,yani Avropa olkelerinin serheddine,TAP lahiyesi ise Bolqaristan,Yunanistan erazisinden kecmekle,Adriatik denizinin dibinden kecerek Italyanin cenubuna oturulmekle Avropa bazarina cixarilacaq&#8230;TAP lahiyesinin umumi uzunlugu 870 km,cekilecek xerc 2.2 milyard dollar&#8230;sehmdarlari Isvecin &#8220;Axpo&#8221;(42.5%),Norvecin &#8220;Statoil&#8221;(42.5%),Almaniyanin &#8220;E.ON.Ruhrgas&#8221;(15%).<br \/>\n<strong>TAP <\/strong>layihesi. Adriatik denizinin dibiyle Turkiye erazisinden qazi avropaya chatdirmaq.. boru kemerinin Azerbaycandan kecen hissesi cenubi qafqaz adlanir turkiyede tanap boru kemerine birkesdirilecek yunanistana kecende tap boru kemerine Sahdeniz yatagindan cixan qazin Avropaya catdirilmasi<\/p>\n<p><strong>TANAP TAP CENUBI QAFQAZ Lahiyesi<\/strong> Sahdeniz yatagindaki qaz ehtiyatinin avropaya cixarilmasi ucun yaradilmisdir. Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin birg\u0259 layih\u0259si olub,d\u00fcnya enerji bazar\u0131na esasl\u0131 tesir ed\u0259n bir layih\u0259dir.Layih\u0259nin m\u0259qs\u0259di Avropan\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni qazla t\u0259min etm\u0259kdir.TANAP layih\u0259sind\u0259 ARDN\u015e 80% T\u00fcrkiy\u0259nin BOTA\u015e v\u0259 TPAO \u015firk\u0259tl\u0259ri birlikd\u0259 20 % paya malikdirl\u0259r.TANAP layih\u0259si \u00fczr\u0259 sazi\u015f 26 \u0130yun 2012 d\u0259 \u0130stanbulda imzalanib.2012ci ilde temel atilmis lahiye 2018ci ilde Turkiyeni, 2020ci ilde ise Avropani qazla temin edeceyi gozlenilir.Azerbaycandan Cenubi Qafqaz Boru Kemeri ile yola cixan qaz Gurcustandan kecerek Turkiyede TANAP (trans anadolu) boru kemerine birlesecek.<\/p>\n<p>Turkiyenin qerb serheddinde Yunanistanda TAP(trans adriatik)boru kemerine birleserek Albaniya ordanda Adriatik denizinin altindanda kecerek Italiyaya catacaq. Bu lahiyeye esasen ilkin olaraq 16mlrd kub metr qaz buraxilacaq onun 6mlrd kub metri Turkiyenin 10mlrd kub metri avropaya neql edilecek.gelirin 80faizi azerbaycana qalacaq.bu lahiye ile nabucco lahiyesi texire salinmisdir.sahdeniz yatagindan cixan qaza esasen avropanin rusiyada asilligi qismen azalacaq.<\/p>\n<p><strong>\u015eahd\u0259niz<\/strong>d\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n qaz C\u0259nub Qaz Boru x\u0259tti vasit\u0259sil\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandan ke\u00e7ib T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 yeti\u015fir. Buradan SOCAR-\u0131n operatorlu\u011fu il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n TANAP layih\u0259si ba\u015flay\u0131r v\u0259 1850 km boyunca T\u00fcrkiy\u0259nin \u015e\u0259rqind\u0259n Q\u0259rbin\u0259 do\u011fru uzan\u0131r. Sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 TAP layih\u0259si Az\u0259rbaycan qaz\u0131n\u0131 Yunan\u0131stan, Albaniya v\u0259 Adriatik d\u0259nizind\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k \u0130taliyaya \u00e7atd\u0131racaq. Layih\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259sas s\u0259hmdard\u0131r v\u0259 \u0259sas maliyy\u0259 y\u00fck\u00fcn\u00fc d\u0259 m\u0259hz \u00f6lk\u0259miz \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb.<\/p>\n<p><strong>TACIS<\/strong> &#8211; Avropa birliyinin MDB olkelerinde iqtisadi islahatlari nezerde tutan proqramdir.Bu proqramda Nau-haularin Mdb olkelerine oturulmesi nezerde tutulmusdur.<\/p>\n<p><strong>Nau-Nau<\/strong> &#8211; Kommersiya sirri ile qorunan melumat<\/p>\n<p><strong>Ermenilerin erazi tutma iddialari<\/strong> Genceni tutduqdan sonra 1805-ci ilde Sisiyanovla ibrahim xan arasindaki muqavileden bashladi. Ve turkmencaydan sonra bu tamam oz yerini tapdi.. Meselen 1828 de artiq General Shavrov deyib ki, qavkazda mustemleciliye bura rus xalqinin kocmesi deyil xaricilerin kocmesi ile bashladiq. \u0259halini xristianlasd\u0131rmaq \u00fcc\u00fcn \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r k\u00f6curu\u0131du. V\u0259 naxcivan ir\u0259van v\u0259 qarabaga. bununlada biz\u0259 qars\u0131 \u0259razi iddialar\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu. Turkmencayda arzularina catdilar<\/p>\n<p><strong>Xocaliya edalet kompaniyasi<\/strong> &#8211; 2008de tesis edilib 2009da fealiyyete basliyib L.Eliyeva terefinden yaradilib bunun esasinda dunyanin 60dan cox olkesinde bu kompaniya adi altinda sergiler kecirilib<br \/>\n<strong>Xocal\u0131 Faciesine siyasi h\u00fcquqi qiymet veren \u00f6lkeler &#8211;<\/strong>Meksika, Pakistan, Kolumbiya, Cexiya, Bosniya ve Hersoqavina, Peru, Honduras, IKT teskilati<\/p>\n<p><strong>Xocali soyqrimini taniyan dovletler :<\/strong><\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan.<br \/>\n2. Meksika &#8211; 02.02.2012-ci il tarixind\u0259 Meksika Senat\u0131 Xocal\u0131 faci\u0259sini soyq\u0131r\u0131m adland\u0131r\u0131b.<br \/>\n3. Pakistan &#8211; Soyq\u0131r\u0131m\u0131 pisl\u0259y\u0259n q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edib.<br \/>\n4. Kolumbiya &#8211; 24.04.2012-ci il tarixind\u0259 Kolumbiya Parlamenti Xocal\u0131n\u0131 soyq\u0131r\u0131m kimi tan\u0131y\u0131b. 5. \u00c7exiya &#8211; 19.02.2013-c\u00fc il tarixind\u0259 \u00c7exiya Parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131y\u0131b.<br \/>\n6. Bosniya v\u0259 Herseqovina &#8211; 26.02.2013-c\u00fc il tarixind\u0259 Bosniya v\u0259 Herseqovina parlamenti Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259sm\u0259n tan\u0131y\u0131b.<br \/>\n7. Peru \u2013 (2013).<br \/>\n8. Honduras \u2013 (2014).<br \/>\n9. Massa\u00e7usets \u015ftat\u0131 \u2013 25.02.2010-cu il fevral\u0131n 25-d\u0259 Massa\u00e7usets \u015ftat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r palatas\u0131 Xocal\u0131da q\u0131r\u011f\u0131n t\u00f6r\u0259dilm\u0259si fakt\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edib.<br \/>\n10. Texas \u015ftat\u0131 \u2013 (2011).<br \/>\n11. Nyu-Cersi \u015ftat\u0131 \u2013 (2011).<br \/>\n12. Corciya \u015ftat\u0131 \u2013 (2012).<br \/>\n13. Men \u015ftat\u0131 \u2013 (2012).<br \/>\n14. Nyu-Meksika \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n15. Arkanzas \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n16. Missisipi \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n17. Oklahoma \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n18. Tennessi \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n19. Pensilvaniya \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n20. Q\u0259rbi Virciniya \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n21. Konnektikut \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n22. Florida \u015ftat\u0131 \u2013 (2013).<br \/>\n23. \u0130ndiana \u015ftat\u0131 \u2013 (2014).<br \/>\n24. Montana \u015ftat\u0131<br \/>\n25. Havay \u015ftat\u0131<br \/>\n36. Nebraska \u015ftat\u0131<br \/>\n27. \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 \u2013 (2012).<br \/>\n28. Arizona \u015etat\u0131 \u2013 (2015, 25 fevral)<br \/>\n29. Sloveniya &#8211; (2016 yanvar)<\/p>\n<p>Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131na <strong>T\u00fcrkiy\u0259<\/strong> B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisi s\u0259viyy\u0259sind\u0259 <strong>qiym\u0259t verilm\u0259m\u0259si<\/strong> T\u00fcrkiy\u0259nin qondarma \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201d ittiham\u0131 il\u0259 \u00fcz-\u00fcz qalmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Parlament seviyyesinde tanimir cunki Onda ermenilerin ermeni soyqirimi iddialarini da qebul etmeye mecbur olacaq Turkiye dovleti soyqirimin siyasi mesele olmadigini ireli surur Ona gore de taniya bilmir<\/p>\n<p><strong>Xocal\u0131 faci\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r<\/strong>. Elif Haciyev ve Tofiq Huseynov<\/p>\n<p><strong>Separatizm<\/strong>&#8211; parcalamaq.ayrilmaq.bolusdurmek menasini verir<\/p>\n<p><strong>AT\u018fT-in Minsk qrupu<\/strong>nunNazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n 1992-ci ilin 24 mart Finlandiyan\u0131n Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan, Erm\u0259nistan, Rusiya Federasiyas\u0131, AB\u015e, Fransa, Pol\u015fa, Almaniya, T\u00fcrkiy\u0259, Belarus, Finlandiya v\u0259 \u0130sve\u00e7 qrupun \u00fczvl\u0259ridir.<br \/>\n<strong>Hemsedrleri <\/strong>\u2013 AB\u015e (Ceyms Uorlik), Rusiya (Iqor Popov), Fransa (Pyer Andrie)<br \/>\n<strong>AT\u018fT s\u0259drinin \u015f\u0259xsi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si<\/strong> Anjey Kasp\u015fik<strong><\/p>\n<p>AT\u018fT-in Minsk qrupunun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259lli il\u0259 bagl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc h\u0259ll variantlar\u0131<\/strong><br \/>\n-M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin paket yolu il\u0259 h\u0259lli<br \/>\n-M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin m\u0259rh\u0259l\u0259li h\u0259lli<br \/>\n-\u00dcmumi d\u00f6vl\u0259t h\u0259ll plan\u0131<br \/>\n-Madrid prinsipl\u0259ri<br \/>\n-Budapest prinsipleri<\/p>\n<p><strong>Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259lli \u00fcsullar\u0131<\/strong><br \/>\n1. Paket h\u0259lli (1997 iyul)<br \/>\n2. M\u0259rh\u0259l\u0259li h\u0259lli (1997 sentyabr)<br \/>\n3. \u00dcmumid\u00f6vl\u0259t h\u0259lli(1998)<br \/>\n4. Madrid prinsipl\u0259ri (2007)<br \/>\n5. \u0130deal s\u00fclh modeli kimi<br \/>\n6. ATET in Minsk qrupu<\/p>\n<p><strong>Madrid prinsipl\u0259ri<\/strong>\u00a0&#8211;\u00a0 2007 ci il noyabrin 29 madrid \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iridi. azerbaycanin xarici i\u015fler nazirliyi ve birde ermenistanin xairici i\u015fler nazirliyi ve ATET in minsk qrupu.<br \/>\nMeqsed i\u015fgal olunmuw tirpaqlarimziin muzakiresi idi<br \/>\nMuzakirenin birinci merhelesinde Agdam Cebrayil Fuzuli Qubadli Zengilan 5 rayon qayitmali.Sonra ise ikinci merhelede Lacin ve Kelbecer qayitmali.3 merhelede ise Dagliq Qarabaga Rusiyanin terkibinde muxartiyyet verilmesi idi ancaq Azerbaycan bu axirinciya razila\u015fmadi<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycanla<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0aras\u0131nda\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_m%C3%BCnaqi%C5%9F%C9%99si\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin<\/a>\u00a0h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AT%C6%8FT-in_Minsk_qrupu\">AT\u018fT-in Minsk qrupu<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r iki t\u0259r\u0259f\u0259 t\u0259klif olunan s\u00fclh modeli. Madrid prinsipl\u0259ri m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259ll edilm\u0259sind\u0259 \u0259n ideal s\u00fclh plan\u0131 hesab olunur. Madrid prinsipl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a>\u00a0t\u0259r\u0259fd\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tin<\/a>\u0259 daxil olmayan 6 rayon\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Az%C9%99rbaycan\">Az\u0259rbaycana<\/a>\u00a0qaytar\u0131lmal\u0131, daha sonra is\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin<\/a>\u00a0statusu m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmal\u0131d\u0131r. Madrid prinsipl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F_Muxtar_Vilay%C9%99ti\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tin<\/a>\u0259 daxil olmayan 6 rayon geri qaytar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Geri qaytar\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan rayonlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 s\u0131ralanm\u0131\u015fd\u0131r:<br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/A%C4%9Fdam_rayonu\">A\u011fdam rayonu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%BCzuli_rayonu\">F\u00fczuli rayonu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99bray%C4%B1l_rayonu\">C\u0259bray\u0131l rayonu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Z%C9%99ngilan_rayonu\">Z\u0259ngilan rayonu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Qubadl%C4%B1_rayonu\">Qubadl\u0131 rayonu<\/a><br \/>\n&#8211;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/La%C3%A7%C4%B1n_rayonu\">La\u00e7\u0131n rayonunun<\/a>\u00a013 k\u0259ndi.<\/p>\n<p>Bundan sonra regionda b\u00fct\u00fcn kommunikasiyalar a\u00e7\u0131lacaq, azad edilmi\u015f torpaqlar\u0131n reabilitasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 donor konfrans\u0131 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k. Regionda s\u00fclhm\u0259raml\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r yerl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259k, evl\u0259rin\u0259 qay\u0131dan k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min edil\u0259c\u0259k. N\u00f6vb\u0259ti m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 La\u00e7\u0131n v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonlar\u0131 tamamil\u0259 azad edilir, az\u0259rbaycanl\u0131 icma Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa qay\u0131d\u0131r, bundan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Da%C4%9Fl%C4%B1q_Qaraba%C4%9F\">Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f<\/a>\u0131n h\u00fcquqi statusu m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Bu zaman Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya_Federasiyas%C4%B1\">Rusiya Federasiyas\u0131<\/a>t\u0259rkibind\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tatar%C4%B1stan\">Tatar\u0131stan<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ba%C5%9Fq%C4%B1rd%C4%B1stan\">Ba\u015fq\u0131rd\u0131stan<\/a>\u00a0modeli \u00fczr\u0259 y\u00fcks\u0259k muxtariyy\u0259t statusu verilir.<\/p>\n<p><strong>Qarakend faciesi<\/strong>&#8211; 1991 noyabr 20-de saat 14:42. Meqsed Xonkendine getmek olur. Xocavend ray Qarakend kendinin uzerinde vurulur:<br \/>\n1. Tofiq \u0130smayilov-dovlet katibi<\/p>\n<p>2. \u0130smet Qayibov-ba\u015f prokror<\/p>\n<p>3. Mehemmed Esedov-daxili i\u015fler naziri<\/p>\n<p>4. Osman Mirzeyev<\/p>\n<p>5. Ali Mustafayev<br \/>\n<strong>Qarakend faciesne Azerbaycandan cavab:<br \/>\n<\/strong> 1. DQMV muxtar statusu legv edilir<br \/>\n2 Stepanakerdin adi deysldi Xankendi oldu<\/p>\n<p><strong><br \/>\nXezer Sammitleri<\/strong> X\u0259z\u0259ryan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n H\u0259\u015ft\u0259rxanda ke\u00e7iril\u0259c\u0259k sammitind\u0259 X\u0259z\u0259rin h\u00fcquqi statusu haqq\u0131nda toplantidi&#8230;esas mesele region dovletler olmayan dovletlerin Xezere buraxilmamasi ve xezerin huquqi statsu ile bagli diger meseleer muzakire olunub. Ust uste dusen movqeler Qazaxistan rusiya azerbaycandadiki onlar isteyirki orta xette esasen bolunsun. Iran turkmenistan ise deyirki beraber sekilde bolunsun (kepez yatagindaki ehtiyata gore) bu zaman iran bizim su serhedimize girecek ona gorede Azerb razi olmur<br \/>\n<strong>Xezeryani olkelerinin ba\u015fcilarinin sammiti<\/strong>&#8211; Turkmenistan-A\u015fqabad (2002), \u0130ran-Tehran (2007), Az\u0259rbaycan-Baki (2010), Rusiya-He\u015fderxan (2014)<\/p>\n<p>29 sentyabr 2014-c\u00fc il tarixind\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxanda X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin 4-c\u00fc zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc t\u0259\u015fkil edilmi\u015f v\u0259 statusla ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 nail olunmu\u015fdur. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin h\u00fcquqi statusu il\u0259 ba\u011fl\u0131 Konvensiyan\u0131n yekunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 2016-c\u0131 ild\u0259 Astanada ke\u00e7iril\u0259c\u0259k n\u00f6vb\u0259ti zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>Xezer sammitleri<\/strong>&#8211; \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan il\u0259 fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na baxmayaraq, \u00fc\u00e7 X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00f6vl\u0259t \u2013 Az\u0259rbaycan, Qazax\u0131stan v\u0259 Rusiya \u00f6z aralar\u0131nda probleml\u0259ri h\u0259ll ed\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin m\u00fcvafiq sektorlar\u0131n\u0131n demarkasiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00fc\u00e7t\u0259r\u0259fli sazi\u015fl\u0259r imzalam\u0131\u015flar (1998, 2001 v\u0259 2003). Ancaq bu sazi\u015fl\u0259rin \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistana aid olmad\u0131\u011f\u0131ndan, sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r X\u0259z\u0259rin yekun statusun m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><strong>Xezerin huquqi statusu<\/strong> &#8211; Az\u0259rbaycan, Rusiya, Qazax\u0131stana g\u00f6r\u0259-X\u0259z\u0259r beyn\u0259lxalq s\u0259rh\u0259d g\u00f6l\u00fcd\u00fcr v\u0259 orta pay prinsipi il\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259lidir.<br \/>\n\u0130ran v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistana g\u00f6r\u0259 is\u0259 unikal qapal\u0131 su h\u00f6vz\u0259sidir v\u0259 x\u0259z\u0259ryani d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u00fcmumi s\u0259rv\u0259tidir v\u0259 20% prinsipi il\u0259 sektorlara b\u00f6l\u00fcnm\u0259lidir.<br \/>\nXezerin statusu ust uste dusen movqeler Qazaxistan.Azerbaycan.Rusiyada.. Toqqusan movqeler Turkmenistan.Iran, Rusiya.Azerbaycan.Qazaxistan ssri vaxtinda boluye esasen orta xett prinsipine esasen bolunmesine razidilar ve bununla bagli muqavile imzalayiblar ve Xezerde serhedi tesdiqlenmis olke Rusiyadirki Azerbaycanda razidir. Qazaxistanda bununla Turkmenistan ve iran ise serhedlerin hami ucun beraber bolunmesi terefdaridir.bu zaman ise turkmenistan ve iran azerbaycan serhedlerine daxil oldugu ucun azerbaycan razi deyil.<\/p>\n<p>Turkmenistan isteyirki azerbaycan terefde olan kepez yatagi beraber bolunsun ve dunyay birg cixartsinlar halbuki ehtiyat xezer azerbaycan sektorundadir. bundan basqa huquqi statusla bagli netice elde olunmasada sammitlerde xezerin ekoloji problemlerinden xezerde olkeler arasindan sulhun temin olunmasi tehlukesizliyin temin olunmasi ile bagli movzular muzakire olunur. Xezerde en cox pay qazaxistanin en kicik pay ise irana mexsusdur<\/p>\n<p><strong>Lissabon yekun beyanati<\/strong>&#8211; 2 dekabr 1996ci ilde Lissabon sammitinde Ermenistan i\u015fgal\u00e7\u0131 dovlet kimi tan\u0131nd\u0131, Heyder Eliyev Azerbaycanin Dagliq Qarabagla bagli haqq isini butun dunya ictimaiyettine genis sekilde catdirib. ATET-e uzv olan dovletlerden 54 dovletden 52si Azerbaycanin erazi butovluyune destek cixdi<\/p>\n<p><strong>Shengen vizasi<\/strong> &#8211; gomruk serhed nezaretlerinin legv olunmasi haqqinda baglanmis muqvile esasinda istidfade olunan vizadi. Avropa birliyi olkelerinden bu vizani almis sexsler serbest sekilde bir olkeden digerine kece bilirler.. Avropa birliyine ittifaqina daxil olan olkelerde tetbiq edilir.1975 ci ilde tetbiq edilib<\/p>\n<p><strong>BMT-nin \u0130XT\u0130SASLA\u015eMI\u015e BEYN\u018fLXALQ T\u018f\u015eK\u0130LATLARI<\/strong> :<br \/>\n\u018frzaq v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 t\u0259\u015fkilat\u0131 -FAO<br \/>\nAtom enerjisi \u00fczr\u0259 beyn\u0259lxalq agentlik<br \/>\nM\u00fclki aviasiyan\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131<br \/>\nK\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq fond<br \/>\nBeyn\u0259lxalq \u0259m\u0259k t\u0259\u015fkilat\u0131<br \/>\nBeyn\u0259lxalq d\u0259niz t\u0259\u015fkilat\u0131<br \/>\nBeyn\u0259lxalq elektrik rabit\u0259si ittifaq\u0131<br \/>\nD\u00fcnya bank\u0131<br \/>\nBMT-nin elm, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 -UNESCO<br \/>\nBMT-nin inki\u015faf proqram\u0131<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya po\u00e7t ittifaq\u0131<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya s\u0259hiyy\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259t t\u0259\u015fkilat\u0131<br \/>\n\u00dcmumd\u00fcnya meteoroloji t\u0259\u015fkilat<br \/>\nK\u00f6m\u0259k\u00e7i t\u0259\u015fkilatlar:<br \/>\n\u0130nsan h\u00fcququ<br \/>\nBeyn\u0259lxalq H\u00fcquq Komissiyas\u0131<br \/>\nQad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq t\u0259dris v\u0259 elmi-t\u0259dqiqat institutu<br \/>\nT\u0259rksilah \u00fczr\u0259 Konfrans v\u0259 t\u0259rksilah \u00fczr\u0259 Komissiya<br \/>\nBMT u\u015faq fondu<br \/>\nTicar\u0259t v\u0259 inki\u015faf \u00fczr\u0259<br \/>\nBMT Konfrans\u0131 \u018ftraf m\u00fchit \u00fczr\u0259<br \/>\nBMT proqram\u0131 \u018fhali \u00fczr\u0259 BMT fondu<br \/>\nBMT ali komissar\u0131n\u0131n qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 \u0130dar\u0259si S\u0259naye inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 BMT t\u0259dris v\u0259 elmi-t\u0259dqiqat institutu<br \/>\nF\u0259l\u0259stinli qa\u00e7q\u0131nlara k\u00f6m\u0259k v\u0259 i\u015fl\u0259rinin t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin yax\u0131n \u015f\u0259rq agentliyi<\/p>\n<p><strong>Ba\u015fqa konsultativ orqanlar<\/strong> :<br \/>\nKoreyan\u0131n unifikasiyas\u0131 v\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131<br \/>\nKomissiyas\u0131 Kosmosun s\u00fclh m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si<br \/>\nF\u0259l\u0259stind\u0259 bar\u0131\u015f\u0131q Komissiyas\u0131 Radiasiyan\u0131n t\u0259siri \u00fczr\u0259 Komissiya<br \/>\nBirba\u015fa peyk verili\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 \u0130\u015f\u00e7i qrup<br \/>\nBMT-nin Universiteti (Tokio)<br \/>\n\u018frzaq \u00fczr\u0259 \u00fcmumd\u00fcnya \u015furas\u0131<\/p>\n<p><strong> BMT T\u015e qetnameleri<\/strong> &#8211; 874 sayli qetnamesi ondan evel qebul edilmish 822 ve 853 sayli qetnamelerden mezmun etbari ile vacib bir mesele ile ferqlenidri. Bele ki, ilk iki qetnamede ishgal olunmush erazilerin adlari konkret gosterilirdi (1993cu ile qeder isgal olunmus). Ancaq 874-cu qetname ve sonraki 884 sayli qetnamelerde konkret adlar gosterilmedi. Her dord qetnamede ise oxshar iki vacib xusus var. birinci butun qetnamelerde munqashinein helli ucun hec bir mexanizm ireli surulmurdu diger bir oxsharliq ise butun qetnamelerde ishgalci qisminde Ermenistan respublikasi yox DQ-in yerli ermenileri gosterilirdi. rayonlarin ishgalindan sonra qetnamelerin qebuludur. Narahatciliq kimi gosterilir qetnamede. Birinci kelbecer, sonra Agdam, sonra Qubadli, en sonuncu qetname ise horadiz qesebesi ve zengilan rayonunun ishgalindan yaranan narahatciliq sebebi ile qerara alinib..<br \/>\n<strong>822<\/strong> \u2013 K\u0259lbecer<br \/>\n<strong>853<\/strong> \u2013 A\u011fdam<br \/>\n<strong>873<\/strong> \u2013 C\u0259bray\u0131l, F\u00fczuli, Qubadli<br \/>\n<strong>884<\/strong> \u2013 Z\u0259ngilan<\/p>\n<p><strong>BMT<\/strong> Ikinci dunya muharibesinden sonra dunyada tehlukesizliyi berqerar etmek,tehlukesizlik ve emekdasliq ucun 1945-ci ilde yaradilib. BMT-nin 193 uzvu var.. Tehlukesizlik \u015furasinin <strong>5 daimi uzvu<\/strong> var AB\u015e,Rusiya,Britaniya,Fransa, \u00c7in<\/p>\n<p><strong>BMT-nin prinsipleri:<\/strong><br \/>\n-Qanun\u00e7uluq<br \/>\n-Beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q<br \/>\n-D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamaq<br \/>\n-\u018frazi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc<br \/>\n-Insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t<br \/>\n-Xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 s\u0259rb\u0259st t\u0259yin etm\u0259si<\/p>\n<p><strong>Beyn\u0259lxalq H\u00fcququn Prinsipl\u0259ri<\/strong> :<br \/>\n*g\u00fcc t\u0259tbiq etm\u0259m\u0259k v\u0259 ya g\u00fccl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259m\u0259m\u0259k prinsipi<br \/>\n*beyn\u0259lxalq m\u00fcbahis\u0259l\u0259ri dinc yolla h\u0259ll etm\u0259k prinsipi;<br \/>\n*d\u00f6vl\u0259tin daxili yurisdiksiyas\u0131nda olan i\u015fl\u0259r\u0259 qar\u0131\u015fmamaq prinsipi;<br \/>\n*d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin BMT Nizamnam\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq bir-biri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259k prinsipi;<br \/>\n*xalqlar\u0131n h\u00fcquq b\u0259rab\u0259rliyi v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fc\u0259yy\u0259netm\u0259 prinsipi;<br \/>\n*d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suveren b\u0259rab\u0259rliyi prinsipi;<br \/>\n*d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin BMT Nizamnam\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00f6z \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri \u00f6hd\u0259likl\u0259ri vicdanla yerin\u0259 yetirm\u0259si prinsipi.<br \/>\n*s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmamazl\u0131\u011f\u0131 prinsipi;<br \/>\n*d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc prinsipi;<br \/>\n*\u0259sas insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t edilm\u0259si prinsipi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Krim bohrani<\/strong>&#8211;<br \/>\n-Tarixi: 23 fevral 2014 \u2013 davam edir<br \/>\n-Yeri : Kr\u0131m, Ukrayna<br \/>\n-N\u0259tic\u0259si: Kr\u0131m\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>Qars ve Moskva muqavilesinin neticesi<\/strong> &#8211; M\u00fcqavil\u0259d\u0259 Nax\u00e7\u0131van Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi kimi t\u0259sdiql\u0259nir v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 onun teminatcisi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi<br \/>\n1989cu ilden bawlayaraq <strong>Dagliq Qarabagin statusu<\/strong> haqda muzakireler gedirdi.. 1991-ci il noyabr\u0131n 20-d\u0259 Qarak\u0259ndd\u0259ki vertalyot q\u0259zas\u0131 t\u0259kan olub. 26 noyabr 1991 DQMV statusu legv olundu Ali Sovet terefinden<br \/>\nDagliq Qarabagla BMT qetnamelerinin hec bir siyasi neticesi yoxdur. \u00c7unki BMT qetnamelerinin he\u00e7 birinde Ermenistan ad\u0131 \u00e7ekilmir, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvveler deye g\u00f6sterilir.<br \/>\nDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259z \u0259sas prinsipl\u0259ri- Dagliq Qarabagin Azerbaycanin ayrilmaz terkib hissesi oldugu..Azerbaycanin erazi butovluyu<\/p>\n<p><strong>Ilk i\u015fgal olunan kend<\/strong>&#8211; Qazax rayonunun Ba\u011fan\u0131s Ayr\u0131m k\u0259ndi 1990-c\u0131 il mart\u0131n 23-d\u0259n 24-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259<br \/>\n<strong>Dagliq Qarabaga<\/strong> Xankendi, Shusha,Xocali ve Xocavend aiddir Xankendi 28.12.1991 de isgal olunub.. Horadiz qesebedir Fuzuli rayonunun terkibinde Fuzuli de Dagliq Qarabaga aid deyil Martuni ve Hadrut ise Xocavend rayonunda birlesdirilib. Agdere 3 rayon arasinda bolunub Esgeran da Xocaliya qatilib<br \/>\n<strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa daxil olan rayonlar<\/strong>-Xocavend,Xocal\u0131,Xankendi,A\u011fdere,\u015eu\u015fa.<\/p>\n<p><strong>I\u015fgaldan azad olmu\u015f rayonlarimiz<\/strong>&#8211; 1994 horadiz qesebesi ve Fizulinin 23 kendi<\/p>\n<p><strong>Qarabagda<\/strong>n 1 milyon <strong>qacqinimiz<\/strong> var kimi bilirik Ancaq ermenilerin iwgal etdiyi rayonlarin ehalisini ve Ermenistandan qovulanlari hesablasaq umumi 1 milyon yuz min eliyir Ancaq tek Qarabag 800 mindi. Qarabag muharibesinde 30000 min nefer oldurulub, 1 milyona yaxin qacqin ve mecburi kockun dusduler<\/p>\n<p><strong>26.11.1991-ci ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti l\u0259\u011fv edild<\/strong>i. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 DQMV-nin t\u0259rkibind\u0259 olan \u018fsg\u0259ran v\u0259 Hadrut rayonlar\u0131 l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k, \u0259razisi \u018fsg\u0259ran rayonundan verilm\u0259kl\u0259, m\u0259rk\u0259zi Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri olmaqla Xocal\u0131 rayonu yarad\u0131ld\u0131. Stepanakert \u015f\u0259h\u0259rinin, habel\u0259 Mardakert v\u0259 Martuni rayonlar\u0131n\u0131n v\u0259 onlar\u0131n m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin tarixi adlar\u0131 b\u0259rpa edil\u0259r\u0259k, m\u00fcvafiq olaraq Xank\u0259ndi, A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 Xocav\u0259nd adland\u0131r\u0131ld\u0131. L\u0259\u011fv edilmi\u015f Hadrut rayonunun \u0259razisi Xocav\u0259nd rayonuna verildi. Xank\u0259ndi \u015f\u0259h\u0259ri Respublika tabeli \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r, A\u011fd\u0259r\u0259, Xocav\u0259nd, Xocal\u0131 v\u0259 \u015eu\u015fa rayonlar\u0131 is\u0259 Respublika tabeli rayonlar kateqoriyas\u0131na aid edildi<\/p>\n<p><strong>Beynelxalq huquqda 2 cur tan\u0131nma<\/strong> var: de facto ve de jure.<br \/>\n<strong>De facto<\/strong> &#8211; <strong>faktiki<\/strong> yeni dovletin uzun muddet movcud olacagina inanmadan taninma formasidi..<br \/>\n<strong>De jure<\/strong> &#8211; <strong>huquqi<\/strong> tam,qeti taninmadi. Yeni diger dovletler taninan dovletle diplomatik elaqeler qurmaga hazir oldugunu bildirir.<strong><br \/>\n<\/strong> meselen <strong>Daqliq Qarabag de fakto ermenilerdedir,de yure ise bizim erazidir<\/strong><\/p>\n<p><strong>DQMR taniyan AB\u015e-\u0131n \u015ftatlar\u0131:<\/strong><br \/>\n1)Men<br \/>\n2)Masa\u00e7usest<br \/>\n3)Rod-Aylend<br \/>\n4)Luiziana \u015ftatlar\u0131<br \/>\n\u018fn son 2014-c\u00fc ild\u0259 Kaliforniya konqresi d\u0259 &#8220;DQR&#8221;-i tan\u0131mas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 \u00f6lk\u0259 prezidentinin son g\u00f6r\u00fc\u015f tarixi v\u0259 yeri<\/strong> &#8211; 2011-ci il avqust ay\u0131 Rusiyan\u0131n So\u00e7i \u015f\u0259h\u0259ri<br \/>\n<strong>Qaraba\u011f\u0131 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131maq t\u0259klifi<\/strong> Erm\u0259nistan parlamentin\u0259 m\u00fcxalif\u0259td\u0259 olan \u201c\u0130rs\u201d partiyas\u0131 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Amma mill\u0259t v\u0259kill\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bildirib ki, bel\u0259 tan\u0131ma m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 dair haz\u0131rda apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlara z\u0259rb\u0259 vurard\u0131.<\/p>\n<p><strong>Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259z \u0259sas prinsipl\u0259ri<br \/>\n<\/strong> -Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir. Qeyri \u015f\u0259rtsiz olaraq Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 i\u015f\u011faldan azad olunmal\u0131d\u0131r. \u018fsas prinsipl\u0259r- Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olumnu\u015f torpaqlar\u0131n\u0131n azad edilm\u0259si, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si<\/p>\n<p><strong>Qurtulus Gunu <\/strong>&#8211; 1993-c\u00fc il iyunun 15-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin s\u0259dri se\u00e7ildi. Bu g\u00fcn tariximiz\u0259 Milli Qurtulu\u015f G\u00fcn\u00fc kimi daxil oldu. Xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 Milli M\u0259clis 1997-ci ilin iyununda bu g\u00fcn\u00fc bayram elan etdi.<\/p>\n<p><strong>Milli Dir\u00e7\u0259li\u015f G\u00fcn\u00fc<\/strong>. 17 noyabr, 1992-ci ild\u0259 elan olunmu\u015fdur. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda Bak\u0131da olan hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. O vaxt, 1988-ci ilin noyabr\u0131n 17-d\u0259 Bak\u0131n\u0131n \u0259sas meydan\u0131 say\u0131lan o vaxt Leninin ad\u0131na da\u015f\u0131yan indiki Azadl\u0131q meydan\u0131nda Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Respublika v\u0259 \u0130ttifaq orqanlar\u0131n\u0131n xalq\u0131m\u0131za zidd siyas\u0259t apard\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 c\u0259miyy\u0259tin v\u0259d\u0259siz mitinqi ba\u015fland\u0131. Az\u0259rbaycanda bu hadis\u0259l\u0259r milli-azadl\u0131q h\u0259rakat\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir v\u0259 Respublikam\u0131z\u0131n istiqlaliyy\u0259t qazanmas\u0131nda \u0259sas amil say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Hemreylik Gunu<\/strong> &#8211; 1989 cu ilin dekabr\u0131nda Nax\u00e7\u0131vanda \u015fimalla cenub aras\u0131nda serhed dag\u0131d\u0131ld\u0131, eyni vaxtda \u0130stanbulda t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n konfrans\u0131 ke\u00e7irilirdi, bu hadiseyle elaqedar dunya azerbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n hemreyliyini qeyd etmeyi qerara ald\u0131lar..Heyder Eliyevin te\u015febbusu ile 1991 ci ilden etibaren 31 dekabr D\u00fcnya azerbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n hemreyliyi gunu kimi qeyd olunmaga ba\u015flad\u0131..<\/p>\n<p><strong>Ate\u015fkes<\/strong> Azerbaycanla Ermenistan aras\u0131nda ate\u015fkes elan edilmesinden 20 il \u00f6t\u00fcr. 1994-c\u00fc il may\u0131n 8-de terefler aras\u0131nda ate\u015fkesin elde edilmesi barede imzalanm\u0131\u015f<strong> &#8220;Bi\u015fkek protokolu&#8221; <\/strong>may\u0131n 12-de q\u00fcvveye minib ve cebhe xettinde aktiv herbi emeliyyatlar hemin g\u00fcnden dayand\u0131r\u0131l\u0131b. Azerbaycan ve Ermenistan aras\u0131nda ate\u015fkesin imzalanmas\u0131 ile ba\u011fl\u0131 teklifle 1994-c\u00fc il may\u0131n 4-de Rusiya \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n paytaxt\u0131 Bi\u015fkekde MDB Parlamentleraras\u0131 Assambleyas\u0131n\u0131n (MDB PA) iclas\u0131nda Rusiya ate\u015fkes haqq\u0131nda sazi\u015fin layihesini tereflere teqdim etse de, Ermenistan-Azerbaycan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 netice vermeyib. Esas fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 protokolda Azerbaycan ve Ermenistanla yana\u015f\u0131, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n ermeni icmas\u0131na da beraber teref kimi yer ayr\u0131lmas\u0131 olub.<\/p>\n<p><strong>Bi\u015fkek protokolu<\/strong>\u00a0&#8211; Da\u011fl\u0131q qaraba\u011f s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259 s\u00fclh\u0259 cag\u0131r\u0131\u015f xarakteri da\u015f\u0131yan lakin hec bir h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259y\u0259 malik olmayan s\u0259n\u0259ddir. At\u0259\u015fk\u0259se nail olmaq meqsedile imzalanib. Bi\u015fkek pratakolu 1994cu il 8mayda imzalanib 12de quvveye minib. R\u0259sul Quliyev v\u0259 Nizami B\u0259hm\u0259nov imzalay\u0131b. Biskek pratakoluna R. Quliyev edib duzelishi . Zebt edilmish yox, ishgal olunmush torpaqlar sozu.<\/p>\n<p><strong>Rusiya- Ukrayna munaqi\u015fesi<\/strong> Ukraynan\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rqind\u0259 Rusiyameylli q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259 Ukrayna ordusu aras\u0131nda 2014-c\u00fc ilin aprel ay\u0131ndan b\u0259ri ba\u015f ver\u0259n m\u00fcharib\u0259..Rusiya Ukrayna m\u00fcnaqi\u015f\u0259si Ukraynan\u0131n NATO ya ve qerbe meyl etmesi<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n, <strong>NATO-nun strukturlar\u0131nda siyasi v\u0259 h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r<\/strong> prosesi ba\u015fland\u0131. Az\u0259rbaycan Respblikas\u0131 1992-ci ilin mart\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn forum rolunu oynayan <strong>\u015eimali Atlantika \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131<\/strong>-a qo\u015fulmu\u015fdur. 1994-c\u00fc il 10-11 yanvar tarixl\u0259rind\u0259 Br\u00fcsseld\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f NATO \u015euras\u0131nda <strong>S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q<\/strong> (SNT) proqram\u0131 b\u0259y\u0259nildi. SNT proqram\u0131na d\u0259v\u0259t \u015eA\u018f\u015e-d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rildi. 1994-c\u00fc il 3-4 may tarixl\u0259rind\u0259 Bel\u00e7ikaya r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev NATO-nun Br\u00fcsseld\u0259ki m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131nda NATO S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q proqram\u0131n\u0131n \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 s\u0259n\u0259dini imzalad\u0131. Bununla, Az\u0259rbaycan NATO il\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan SNT proqram\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015f 15-ci d\u00f6vl\u0259t oldu<\/p>\n<p><strong>1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259<\/strong> az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 son 200 ild\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015flar\u0131na g\u0259tiril\u0259n faci\u0259l\u0259r silsil\u0259sinin bir h\u0259lq\u0259sidir. Deportasiya v\u0259 yaxud \u0259halinin zorak\u0131l\u0131qla miqrasiyas\u0131 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullarla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyasi repressiyan\u0131n x\u00fcsusi formas\u0131 idi. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u0259n bu aksiya h\u0259m administrativ xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, h\u0259m d\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan xalqlardan yaln\u0131z birin\u0259 \u2212 az\u0259rbaycanl\u0131lara \u015famil edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi repressiya kimi xarakteriz\u0259 edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>1918-ci il sentyabr\u0131n 15-d\u0259<\/strong> ba\u015f ver\u0259n a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra, Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n milli ordusunun v\u0259 Nuru Pa\u015fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Osmanl\u0131 T\u00fcrk \u0130slam Ordusunun hiss\u0259l\u0259ri Bak\u0131n\u0131 bol\u015fevik, erm\u0259ni-da\u015fnak v\u0259 ingilis h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n azad etm\u0131\u015fdir v\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n 1988-1994-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259ri<\/strong>: Ke\u00e7mi\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f (\u015eu\u015fa, Xank\u0259ndi, Xocal\u0131, \u018fsk\u0259ran, Xocav\u0259nd, A\u011fd\u0259r\u0259, Hadrut). \u0130\u015f\u011fal tarixi \u2013 1988-1994-c\u00fc ill\u0259r. Sah\u0259si: 4400 kv.km. \u015e\u0259rur rayonunun K\u0259rki v\u0259 G\u00fcnn\u00fct k\u0259ndl\u0259ri (17 fevral 1990) \u2013 19 kv.km. La\u00e7\u0131n (17 may 1992-ci il)- 1835 kv.km. A\u011fdam (23 iyul 1993-c\u00fc il) \u2013 1094 kv.km. C\u0259bray\u0131l (18 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 1050 kv.km. F\u00fczuli (23 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 1386 kv.km. Qubadl\u0131 (31 avqust 1993-c\u00fc il) \u2013 802 kv.km. Z\u0259ngilan (30 oktyabr 1993-c\u00fc il) \u2013 707 kv.km. Qazax rayonun 7 k\u0259ndi: Yuxar\u0131 \u018fskipara, A\u015fa\u011f\u0131 \u018fskipara, Barxudarl\u0131, Q\u0131z\u0131l Hac\u0131l\u0131, Sofulu, Xeyrimli, Ba\u011fanis Ayr\u0131m. I Qaraba\u011f sava\u015f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n 13300 kv.km \u0259razisi i\u015f\u011fal olundu<\/p>\n<p><strong>1813-1828-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r<\/strong> Az\u0259rbaycan \u0259razisi t\u0259xmin\u0259n 410 min kv.km idi. 1813-1828-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri: \u0130ran \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 280 min kv.km. Rusiya \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 \u015eimali Az\u0259rbaycan \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 130 min kv.km 1918-ci ild\u0259 Rusiyan\u0131n t\u0259zyiqi il\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilmi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 \u2013 sah\u0259si 9 min kv.km. Rusiya \u0259sar\u0259ti alt\u0131ndak\u0131 D\u0259rb\u0259nd xanl\u0131\u011f\u0131 \u2013 sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 7min kv.km. 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n quruldu\u011fu \u0259razisinin sah\u0259si t\u0259xmin\u0259n 114 min kv.km. 1920-ci ild\u0259 ADR-i i\u015f\u011fal ed\u0259n rus sovet imperiyas\u0131nn b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrd\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259ri: Erm\u0259nistan SSR-nin qism\u0259n n\u0259zar\u0259tin\u0259 veril\u0259n Z\u0259ng\u0259zur, G\u00f6y\u00e7\u0259, \u015e\u0259rur, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Dilican v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin qism\u0259n n\u0259zar\u0259tin\u0259 veril\u0259n (G\u00fcrc\u00fcstan SSR) Bor\u00e7al\u0131 \u2013 birlikd\u0259 sah\u0259si: t\u0259xmin\u0259n 27,4 min kv.km. 1920-1991-ci ill\u0259rd\u0259 SSR\u0130 \u0259sar\u0259ti alt\u0131nda qalm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan SSR-nin \u0259razisi \u2013 86,6 min kv.km<\/p>\n<p><strong>&#8220;Azerbaycan Efsaneler paytaxt\u0131&#8221;<\/strong> (Xa\u00e7maz),<br \/>\n<strong>&#8220;Azerbaycan Senetkarl\u0131q paytaxt\u0131&#8221;<\/strong> (Ab\u015feron)<br \/>\n<strong>&#8220;Azerbaycan Folklor paytaxt\u0131&#8221;<\/strong> (Zaqatala)<\/p>\n<p><strong>Azerbaycanin seyyahlari<\/strong> \u2013 Zeynalabdin Sirvani, Memmedli Sirvani, Abbasqulu aga Bakixanov, Memmedeli Baharli, Qasim Gul, Rizvan Piriyev, Museyibov<br \/>\n<strong>Azerbaycanli filosoflar<\/strong> &#8211; Nesreddin Tusi,Behmenyar,Eli bey H\u00fcseynzade ve s.<br \/>\n<strong>Azerbaycan ressamlar<\/strong> &#8211; Ressamlar- Settar Behlulzade,Behruz Kengerli,Huseyn Haqverdiyev,Ezim Ezimzade<\/p>\n<p><strong>Xalq \u015fairl\u0259ri<\/strong> S\u0259m\u0259d Vur\u011fun, S\u00fcleyman R\u00fcst\u0259m, R\u0259sul Rza, Nigar R\u0259fib\u0259yli, M\u0259mm\u0259d Rahim, Bala\u015f Az\u0259ro\u011flu, B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259, N\u0259bi X\u0259zri, M\u0259mm\u0259d Araz, Cabir Novruz, Fikr\u0259t Qoca Mirvarid Dilbazi, H\u00f6k\u00fcm\u0259 Billuri, Qabil, Vaqif S\u0259m\u0259do\u011flu, N\u0259riman H\u0259s\u0259nzad\u0259, S\u00f6hrab Tahir, Z\u0259limxan Yaqub, Sabir R\u00fcst\u0259mxanl\u0131<\/p>\n<p><strong>Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131<\/strong> Mehdi H\u00fcseyn ,S\u00fcleyman R\u0259himov, Mirz\u0259 \u0130brahimov, \u0130lyas \u018ff\u0259ndiyev,\u018fli V\u0259liyev,\u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n \u0130mran Qas\u0131mov, \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131, Bayram Bayramov, \u018fnv\u0259r M\u0259mm\u0259dxanl\u0131, Yusif S\u0259m\u0259do\u011flu, Anar, Q\u0131lman \u0130lkin, H\u00fcseyn Abbaszad\u0259, El\u00e7in, \u018fziz\u0259 J\u0259f\u0259rzad\u0259, \u0130sa Mu\u011fanna (H\u00fcseynov), H\u00fcseyn \u0130brahimov, \u00c7ingiz Abdullayev, Maqsud \u0130brahimb\u0259yov, R\u00fcst\u0259m \u0130brahimb\u0259yov, G\u00fclh\u00fcseyn H\u00fcseyno\u011flu, Sabir \u018fhm\u0259dli<\/p>\n<p><strong>\u015e\u0259rqin ilk qad\u0131n t\u0259yyar\u0259\u00e7isi<\/strong> \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131 Leyla M\u0259mm\u0259db\u0259yova Ilk herbi rutbesi olan qadin&#8211;Nigar Shixlinskaya Ilk Azerbaycanli qadin professor&#8211;Sona xanim Velixan \u0130lk az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259yyar\u0259 pilotu F\u0259rrux Qay\u0131bov<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259hr\u0259man\u0131 ad\u0131na ilk d\u0259f\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r<br \/>\n<\/strong> Seyidov M\u0259h\u0259rr\u0259m Mir\u0259ziz o\u011flu\u2014Nax\u00e7\u0131van MR \u015e\u0259rur RD\u0130\u015e n\u0259zdind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sinin ba\u015f inspektoru, milis kapitan\u0131.<br \/>\n\u018fliyev \u0130lham M\u00fcz\u0259ff\u0259r o\u011flu\u2014Nizami (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri) RD\u0130\u015e cinay\u0259t axtar\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili, milis leytenant\u0131.<br \/>\nKovalyov Yuri Petrovi\u00e7\u2014XTMD milis star\u015finas\u0131.<br \/>\nC\u0259bray\u0131lov Mikay\u0131l \u018fhm\u0259diyy\u0259 o\u011flu\u2014\u015e\u0259ki \u015eD\u0130\u015e sah\u0259 inspektoru, milis ba\u015f leytenant\u0131. Hac\u0131yev \u018flif L\u0259tif o\u011flu\u2014Xocal\u0131 hava liman\u0131 x\u0259tt daxili i\u015fl\u0259r b\u00f6lm\u0259sinin r\u0259isi, milis mayoru.<br \/>\nM\u0259mm\u0259dov S\u0259f\u0259r\u0259li Qurban o\u011flu\u2014A\u011fdam RD\u0130\u015e vzvod komandiri, milis leytenant\u0131. \u018fliyev Yusif \u018fliyusif o\u011flu\u2014Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri D\u0130\u0130 PQKA 3-c\u00fc rotas\u0131n\u0131n milis n\u0259f\u0259ri, s\u0131ravi. H\u00fcseynov V\u00fcqar Tofiq o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis ba\u015f serjant\u0131.<br \/>\nQuliyev Nof\u0259l Zahid o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis star\u015finas\u0131.<br \/>\nAbbasov Mehdi Yusif o\u011flu\u2014XTMD rota komandiri, milis ba\u015f leytenant\u0131.<br \/>\nM\u00fcsl\u00fcmov Valeh \u018flirza o\u011flu\u2014XTMD milis n\u0259f\u0259ri, milis serjant\u0131.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin <strong>06.06.1992-<\/strong>ci il tarixli F\u0259rman\u0131 il\u0259.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n Milli Q\u0259haraman\u0131 ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f jurnalistl\u0259r<\/strong> -Ali Mustafayev (Qarakend faciesi) \u00c7ingiz Mustafayev (Xocali), Salat\u0131n \u018fsg\u0259rova (9 yanvar 1991 Lacindan Susaya gederken masini atese tutulub&#8230;ele masindada helak olub),<\/p>\n<p><strong>SAG OLAN Milli Qehremanlardan<\/strong><br \/>\n-Ma\u015fallah Babaki\u015fi o\u011flu Abdullayev \u2014 23.06.1992<br \/>\n-Rasim A\u011fa o\u011flu \u018fkb\u0259rov \u2014 23.06.1992<br \/>\n-\u015eahin Tal\u0131b o\u011flu Ta\u011f\u0131yev \u2014 23.06.1992<br \/>\n-M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fl\u0259sg\u0259r o\u011flu H\u0259s\u0259nov \u2014 23.06.1992<br \/>\n-R\u00f6v\u015f\u0259n Telman o\u011flu \u018fkb\u0259rov \u2014 05.10.1994<br \/>\n-Zabit Adil o\u011flu Quliyev \u2014 04.04.1995<br \/>\n-Mirz\u0259 M\u0259cid o\u011flu Quliyev \u2014 04.04.1995<br \/>\n-Eldar \u018fsg\u0259r o\u011flu A\u011fayev \u2014 04.04.1995<br \/>\n-\u0130ntiqam Vahid o\u011flu Ataki\u015fiyev \u2014 04.04.1995<br \/>\n-B\u0259xtiyar \u018fzizulla o\u011flu Allahverdiyev \u2014 04.04.1995<br \/>\n-Fariz \u00c7oban o\u011flu Q\u0259hr\u0259manov \u2014 04.04.1995<\/p>\n<p><strong>Ilham Eliyev Milli Qehraman adi verib<\/strong> &#8211; Elton Isgenderov Mubariz Ibrahimov<\/p>\n<p><strong>AZERBAYCANDA REPRESIYA<\/strong>&#8211; Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259qiqi faci\u0259si is\u0259 1936-c\u0131 ild\u0259n ba\u015fland\u0131. Xalq \u0259leyhin\u0259, x\u00fcsusil\u0259 ziyal\u0131lar \u0259leyhin\u0259 c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri 1937-1938-ci ill\u0259rd\u0259 daha da amans\u0131zla\u015fd\u0131&#8230;<br \/>\n<strong>Represiya Qurbanlari<\/strong> &#8211; \u018fhm\u0259d Cavad, H\u00fcseyn Cavid, Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli, Mikayil M\u00fc\u015ffiq<\/p>\n<p><strong>Gulustan ve Turkmenistan muqavileleri arasinda ferqi<\/strong> ondadir ki Gulustan muqavilesinin sertlerine gore Simalda olan Naxcivan ve Irevan xanliqlari xaric butun xanliqlar Rusiyaya verildi Turkmencay muqavilesinde ise Arazdan simalda yerlesen butun xanliqlar Rusiyaya birlesdirildi<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrkiy\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri<\/strong> &#8211; 1991-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil olmas\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycanla T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r quruldu.T\u00fcrkiy\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan ilk \u00f6lk\u0259 oldu.Heyd\u0259r \u018fliyevin &#8220;bir mill\u0259t iki d\u00f6vl\u0259t&#8221; prinsipi ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 \u015f\u00fcar rolunu oynad\u0131.1993-c\u00fc ild\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 Erm\u0259nistanla s\u0259rh\u0259dl\u0259rini ba\u011flamas\u0131 Az\u0259rbaycan-T\u00fcrkiy\u0259 qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir daha subut etdi.Bu Az\u0259rbaycana T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n,T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycandan \u0259ziz ikinci bir \u00f6lk\u0259 yoxdur<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Qafqaz\u0131n lideri kimi<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u0259n Az\u0259rbaycan d\u00fcnyada\u00a0 \u00f6z s\u00f6z\u00fc olan, etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f, C\u0259nubi Qafqaz regionunda lider kimi tan\u0131nan v\u0259 q\u0259bul edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tdir. B\u00f6lg\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015ftirak\u0131 olmadan he\u00e7 bir layih\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmir. \u00d6lk\u0259miz haz\u0131rda\u00a0 Avropan\u0131n enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 t\u00f6hf\u0259 ver\u0259n, xaricd\u0259 s\u0259rmay\u0259 qoyan, \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259min ed\u0259n \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. O,\u00a0 iri regional layih\u0259l\u0259rin t\u0259kc\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 yox, h\u0259m d\u0259 \u0259sas t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131, d\u00fcnyada ged\u0259n siyasi prosesl\u0259rd\u0259 \u00f6n\u0259mli fikir sahibi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu t\u0259\u015fkilatlar\u0131 da Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqeyini n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131r, onunla hesabla\u015f\u0131rlar.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bu g\u00fcn qlobal maliyy\u0259 b\u00f6hran\u0131 d\u00fcnyan\u0131 \u00f6z a\u011fu\u015funa alm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq,\u00a0 Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n u\u011furla ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n\u00a0 inki\u015faf v\u0259 modernl\u0259\u015fdirm\u0259 strategiyas\u0131 say\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259\u00a0 iqtisadiyyat\u0131 yola sald\u0131\u011f\u0131m\u0131z ild\u0259 art\u0131m dinamikas\u0131n\u0131 v\u0259 u\u011furlu inki\u015faf\u0131n\u0131 davam etdirmi\u015fdir. Bu h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n\u00a0 iqtisadi v\u0259 siyasi potensial\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n amill\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p><strong>\u0130raq-\u015eam \u0130slam D\u00f6vl\u0259ti (\u0130\u015e\u0130D)<\/strong> \u0130raq v\u0259 Suriyada f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n silahl\u0131 bir t\u0259\u015fkilatd\u0131r. S\u0259l\u0259fi ideologiyaya sahib \u0130\u015e\u0130D \u0130raq, Suriya, F\u0259l\u0259stin v\u0259 \u0130ordaniya torpaqlar\u0131ndan ibar\u0259t b\u00f6lg\u0259d\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n bir d\u00f6vl\u0259t qurmaq ist\u0259yir. \u0130\u015e\u0130D v\u0259 lideri \u018fbu B\u0259kir Ba\u011fdadi AB\u015e, AB v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin terror\u00e7ular siyah\u0131s\u0131nda da yer al\u0131r.T\u0259\u015fkilat 2004-c\u00fc ild\u0259 \u201cT\u00f6vhid v\u0259 Cihad\u201d ad\u0131 il\u0259 \u018fbu Musa Zerkavi t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130raqda qurulub. Sonralar Usam\u0259 bin Laden lideri oldu\u011fu \u201c\u018fl Qaid\u0259\u201dy\u0259 qat\u0131l\u0131b. \u201c\u018fl Qaid\u0259\u201dy\u0259 qat\u0131ld\u0131qdan sonra ad\u0131n\u0131 \u201cMesopotamiyada \u018fl Qaid\u0259\u201d kimi d\u0259yi\u015fdirib. \u0130lk liderl\u0259ri kim idi? 2006-c\u0131 ild\u0259 yay\u0131lan bir videoda Zerkavi \u201cM\u00fccahidl\u0259r Bura \u015euras\u0131\u201dn\u0131 qurduqlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131rd\u0131. \u0130raqdak\u0131 Zerkavi 2006-c\u0131 il iyunun 7-d\u0259 AB\u015e g\u00fccl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil edil\u0259n bir \u0259m\u0259liyyatda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Yerin\u0259 \u018fbu H\u0259mz\u0259 \u0259l M\u00fchacir ke\u00e7ib. 2006-c\u0131 ilin sonlar\u0131nda \u201c\u018fl Qaid\u0259\u201dy\u0259 yax\u0131n \u018fbu \u00d6m\u0259r \u0259l Ba\u011fdadi is\u0259 liderliyini etdiyi \u201c\u0130raq \u0130slam D\u00f6vl\u0259ti\u201dni qurduqlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131b. 2010-cu ilin aprel ay\u0131nda AB\u015e v\u0259 \u0130raq g\u00fccl\u0259ri Sisar b\u00f6lg\u0259sind\u0259 \u018fbu \u00d6m\u0259r \u0259l Ba\u011fdadi v\u0259 \u018fbu H\u0259mz\u0259 \u0259l M\u00fchacirin qald\u0131qlar\u0131 ev\u0259 ortaq bir \u0259m\u0259liyyat t\u0259\u015fkil edib. \u018fm\u0259liyyatda h\u0259r ikisi d\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Sonra \u018fbu B\u0259kir \u0259l Ba\u011fdadi t\u0259\u015fkilat\u0131n yeni lideri olub<br \/>\n<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq_%C5%9Eam_%C4%B0slam_D%C3%B6vl%C9%99ti\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><strong>\u0130\u015e\u0130D<\/strong><\/a><strong>\u00a0terror\u00e7ulara qar\u015f\u0131 yeni koalisiya<\/strong> yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99udiyy%C9%99_%C6%8Fr%C9%99bistan%C4%B1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131<\/a>\u00a0terror aktlar\u0131 t\u00f6r\u0259tm\u0259kl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259yib.<br \/>\nKoalisiyaya S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">\u0130ordaniya<\/a>, Birl\u0259\u015fmi\u015f \u018fr\u0259b \u018fmirlikl\u0259ri,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Pakistan\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Pakistan<\/a>, Banqlade\u015f, B\u0259hreyn,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Benin\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Benin<\/a>, \u00c7ad, Toqo,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Tunis\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Tunis<\/a>, Cibuti, Seneqal,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sudan\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Sudan<\/a>, Syerra-Leone, Somali, Qabon, Qvineya,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99l%C9%99stin_D%C3%B6vl%C9%99ti\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">F\u0259l\u0259stin<\/a>, Komor adalar\u0131,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99t%C9%99r\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Q\u0259t\u0259r<\/a>, Fil Di\u015fi Sahili,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">K\u00fcveyt<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Livan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Liviya\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Liviya<\/a>, Mali,<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Maldiv_adalar%C4%B1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Maldiv adalar\u0131<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Malayziya\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Malayziya<\/a>, Misir, M\u0259rake\u015f,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mavritaniya\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Mavritaniya<\/a>, Niger, Nigeriya v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Y%C9%99m%C9%99n\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Y\u0259m\u0259n<\/a>\u00a0daxildir.<br \/>\nAB\u015e-\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131ndak\u0131 beyn\u0259lxalq koalisiyaya 65 \u00f6lk\u0259 daxildir<br \/>\nRiyadda 34 \u00f6lk\u0259nin i\u015fitrak\u0131 il\u0259 koalisiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u0130\u015e\u0130D terror\u00e7ular\u0131n\u0131 hidd\u0259tl\u0259ndirib.<br \/>\nTerror\u00e7ular S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 v\u0259 koalisiyaya \u00fczv dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 terror aktlar\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259c\u0259kl\u0259ri bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q edibl\u0259r.<br \/>\nDekabr\u0131n 15-d\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 34 \u00f6lk\u0259nin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 \u0130slam koalisiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan edib.<br \/>\nXarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin m\u0259tbuat xidm\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hikm%C9%99t_Hac%C4%B1yev\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">Hikm\u0259t Hac\u0131yev<\/a>\u00a0a\u00e7\u0131qlama verib.<br \/>\n&#8220;Az\u0259rbaycan qanunlar\u0131na uy\u011fun olaraq \u00f6lk\u0259mizin bu q\u0259bild\u0259n olan h\u0259r hans\u0131 strukturlarda i\u015ftirak\u0131 \u00f6lk\u0259daxili prosedurlar\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri \u0259sas\u0131nda n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259lidir. Hal-haz\u0131rda m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bax\u0131l\u0131r&#8221;<\/p>\n<p><strong>Azerbaycan<\/strong> deyende tarixi azerbaycan erazilerini nezerde tuta biler onda simalda Derbendden cenubda Zencana serqda xezer denizi qerbde Dereleyez Zengezur Goyce mahali demek olar<br \/>\nTorpaqlarimiz 1818-1828ci ilden Gulustan Turkmencay muqavileleri ile \u0130ran Rusiya arasinda bolusdurulmeye baslamisdir.ele bu dovrde Zengezur Goyce mahallari ermenilere verilerek ermenilerin Azerbaycan torpaginda meskunlasmasina sebeb olmusdur.1918ci ilde 114 min kvadrat kilometr olmus torpaqlarimiz AXC dagildiqdan sora parcalanmisdir Borcali diyari Gurcustana.Cenubi Azerbaycan \u0130ranin \u015eimali Azerbaycan torpaqlari Demirqapi Derbend Rusiyaya birlesdirilmisdir<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan v\u0259 onun qon\u015fular\u0131<\/strong>. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi &#8211; 86,6 min km\u00b2 (11,5% me\u015f\u0259l\u0259r, 1,6% su h\u00f6vz\u0259l\u0259ri, 50,0% bec\u0259ril\u0259n torpaqlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 27,0% otlaqlar, 36,9% sair torpaqlar) t\u0259\u015fkil edir.<br \/>\n\u00d6lk\u0259 39\u00b0 24&#8242;, 41\u00b0 54&#8242; \u015fimal en dair\u0259l\u0259ri aras\u0131nda v\u0259 44\u00b0 46&#8242;, 50\u00b0 45&#8242; \u015f\u0259rq uzunlu\u011funda, paytaxt <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131<\/a> 40\u00b0 paralel \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fir.<br \/>\n<strong>S\u0259rh\u0259dl\u0259ri<\/strong>nin \u00fcmumi uzunlu\u011fu 3472 kilometrdir. Bunun 825 kilometri su s\u0259rh\u0259ddidir. C\u0259nubdan <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130ran<\/a>-la 765 km, <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a> il\u0259 15 km (b\u0259zi m\u0259lumatlarda 13 v\u0259 ya 11 km.), \u015fimaldan <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiya<\/a> il\u0259 391 km, \u015fimali-q\u0259rbd\u0259n <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%BCrc%C3%BCstan\">G\u00fcrc\u00fcstan<\/a> il\u0259 471 km, q\u0259rbd\u0259n <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Erm%C9%99nistan\">Erm\u0259nistan<\/a> il\u0259 1007 km h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Sahil x\u0259ttinin uzunlu\u011fu &#8211; 713 km, <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bak%C4%B1\">Bak\u0131dan<\/a> \u015fimal q\u00fctb\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r olan m\u0259saf\u0259 5550 km, <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ekvator\">ekvatora<\/a> q\u0259d\u0259r olan m\u0259saf\u0259 is\u0259 4440 km-dir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/C%C9%99nubi_Qafqaz\">C\u0259nubi Qafqaz<\/a>\u0131n \u015f\u0259rq hiss\u0259sind\u0259, <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C9%99z%C9%99r_d%C9%99nizi\">X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin<\/a> q\u0259rbi sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fir.<br \/>\nD\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n \u0259n ucqar n\u00f6qt\u0259 <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Bazard%C3%BCz%C3%BC\">Bazard\u00fcz\u00fc<\/a> (4466 m.), \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 n\u00f6qt\u0259 is\u0259 (-28 m.) <a href=\"http:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Neft%C3%A7ala\">Neft\u00e7ala<\/a> rayonu \u0259razisind\u0259dir. Orta y\u00fcks\u0259klik 657 m-dir.<br \/>\n<strong>Azerbaycanin ucqar noqteleri<\/strong>:<br \/>\n1.\u015eimal &#8211; Qutonda\u011f<br \/>\n2.C\u0259nub &#8211; Astara\u00e7ay<br \/>\n3.\u015e\u0259rq &#8211; \u015eah dili v\u0259ya Neft da\u015flar\u0131<br \/>\n4.Q\u0259rb \u2013 S\u0259d\u0259r\u0259k<\/p>\n<p><strong> D\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 aid m\u00fcsahib\u0259 suallar\u0131 v\u0259 cavablar\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>1.2015-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda yadda qalan hadis\u0259l\u0259r hans\u0131lard\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>1. Manat\u0131n birinci devalvasiyas\u0131 21 fevral 2015-ci ild\u0259 ba\u015f verdi. M\u0259rk\u0259zi bank manat\u0131n 1 dollara g\u00f6r\u0259 d\u0259y\u0259rini 1.05 AZN t\u0259yin etdi v\u0259 manat\u0131n ilkin olaraq 33.8% ucuzla\u015fmas\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131.<\/p>\n<p>2. 19 may 2015-ci il &#8211; Bak\u0131da penoplastla \u00fczl\u0259nmi\u015f bina k\u00fcl\u0259 d\u00f6nd\u00fc; R\u0259smi r\u0259q\u0259ml\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 16 n\u0259f\u0259r h\u0259yat\u0131n\u0131 itirdi.<\/p>\n<p>3. Bu ilin \u0259n yadda qalan hadis\u0259si kimi Birinci Avropa Oyunlar\u0131 (ing. 2015 European Games) Bak\u0131da ba\u015f tutdu. 12 iyun &#8211; 28 iyun 2015-ci il tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n paytaxt\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 Ming\u0259\u00e7evir \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox innovativ idman n\u00f6v\u00fcn\u00fc \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n sayca 1-ci d\u0259f\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Avropa oyunlar\u0131 Az\u0259rbaycanda bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r olan \u0259n b\u00f6y\u00fck idman yar\u0131\u015f\u0131 kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Oyunlarda 50 \u00f6lk\u0259d\u0259n 20 idman n\u00f6v\u00fc \u00fczr\u0259 6000-d\u0259n \u00e7ox idman\u00e7\u0131 yar\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.Az\u0259rbaycan medallar\u0131n(56 medal-21 q\u0131z\u0131l,15 g\u00fcm\u00fc\u015f,20 b\u00fcr\u00fcnc) say\u0131na g\u00f6r\u0259 2-ci yeri tutmu\u015fdur.<\/p>\n<p>4. 17 oktyabr 2015-ci ild\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyev milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik naziri Eldar Mahmudovu v\u0259 13 noyabr 2015-ci ild\u0259 is\u0259 rabit\u0259 v\u0259 y\u00fcks\u0259k texnologiyalar naziri \u018fli Abbasovu tutduqlar\u0131 v\u0259zif\u0259d\u0259n azad etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>5. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisin\u0259 V \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f se\u00e7kil\u0259ri &#8211; 1 noyabr 2015-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n 125 Se\u00e7ki dair\u0259si \u00fczr\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f parlament\u0259 se\u00e7ki ba\u015f tutdu. Se\u00e7kil\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n \u0130lham \u018fliyevin s\u0259dri oldu\u011fu Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 \u0259ks\u0259r se\u00e7ki dair\u0259l\u0259rind\u0259 qalib g\u0259l\u0259r\u0259k se\u00e7kil\u0259rd\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 qazand\u0131 v\u0259 Milli M\u0259clisd\u0259 \u00e7oxlu\u011fu qoruya bildi.<\/p>\n<p>6. 26 noyabr 2015-ci ild\u0259 Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin Nardaran q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi \u0259m\u0259liyyat ke\u00e7irilib. \u018fm\u0259liyyat zaman\u0131 2-i polis olmaqla 6 n\u0259f\u0259r v\u0259fat edib.<\/p>\n<p>7. 4 dekabr 2015-ci il tarixind\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 SOCAR-a aid &#8220;G\u00fcn\u0259\u015fli&#8221; yata\u011f\u0131nda d\u0259h\u015f\u0259tli yan\u011f\u0131n ba\u015f verdi. Qeyri-r\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 30 n\u0259f\u0259r d\u0259nizd\u0259 bataraq h\u0259yat\u0131n\u0131 itirdi.<\/p>\n<p>8. \u00d6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u0130lham \u018fliyev\u00a014 dekabr 2015-ci il tarixli f\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycanda Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Nazirliyi l\u0259\u011fv edildi v\u0259 onun bazas\u0131nda iki d\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti yarad\u0131ld\u0131: Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xidm\u0259ti v\u0259 Az\u0259rbaycan Xarici K\u0259\u015ffiyyat Xidm\u0259ti.M\u0259d\u0259t Quliyev D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xidm\u0259tinin r\u0259isi, Orxan Sultanov is\u0259 Xarici K\u0259\u015ffiyyat Xidm\u0259tinin r\u0259isi t\u0259yin olunub.<\/p>\n<p>9.19 dekabr 2015-ci il tarixind\u0259 AT\u018fT-in Minsk qrupunun h\u0259ms\u0259drl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259 Konfederasiyas\u0131n\u0131n Bern \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan prezidentl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bern \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 s\u0259f\u0259rd\u0259 olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev il\u0259 Erm\u0259nistan Prezidenti Serj Sarkisyan aras\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p>10. 21 dekabr 2015-ci il Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi bank\u0131 manat\u0131n kursunu \u00fcz\u0259n valyuta rejimin\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k n\u00f6vb\u0259ti devalvasiyaya getdi. Milli valyutam\u0131z\u0131n d\u0259y\u0259ri bir g\u00fcnd\u0259 50% a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k 1 dollara nisb\u0259td\u0259 1,55 manat t\u0259\u015fkil etdi.<\/p>\n<p><strong>2.AT\u018fT-in ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klifl\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p>1)M\u0259rh\u0259l\u0259li h\u0259lli-bu o dem\u0259kdirki \u0259vv\u0259lc\u0259 Ermanistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259r bo\u015fald\u0131lmal\u0131,daha sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00f6z yurdlar\u0131na qayt\u0131r\u0131lmal\u0131,yaln\u0131z iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda sosial-iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r b\u0259rpa edildikd\u0259n sonra Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n statusu m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmal\u0131 idi.Lakin Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u00fcz\u0259rind\u0259ki m\u00f6vqeyi itirm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n qorxdu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bu t\u0259klifi q\u0259bul etm\u0259di.<\/p>\n<p>2)Paket h\u0259lli-bu t\u0259klif\u0259 g\u00f6r\u0259 Qaraba\u011f\u0131n statusu v\u0259 erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin b\u00f6lg\u0259d\u0259n geri \u00e7\u0259kilm\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259li idi.Lakin bu d\u0259f\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z torpaqlar\u0131na qaytar\u0131lmadan Qaraba\u011f\u0131n statusunu m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirdi.<\/p>\n<p>3)\u00dcmumid\u00f6vl\u0259t h\u0259lli-bi ideyaya g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 2 d\u00f6vl\u0259t \u2013Az\u0259rbaycan v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri yaranmal\u0131 v\u0259 ortaq federal d\u00f6vl\u0259tl\u0259r kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi.T\u0259biki bu t\u0259klif Az\u0259rbaycan \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 zidd oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259dd edildi.<\/p>\n<p><strong>3.MADR\u0130D prinsipl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanla Erm\u0259nistan aras\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in Minsk qrupu t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r iki t\u0259r\u0259f\u0259 t\u0259klif olunan s\u00fclh modelidir.Madrid prinsipl\u0259ri m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259ll edilm\u0259sind\u0259 \u0259n ideal s\u00fclh plan\u0131 hesab olunur. Madrid prinsipl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tin\u0259 daxil olmayan 6 rayon Az\u0259rbaycana qaytar\u0131lmal\u0131,daha sonra is\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin statusu m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmal\u0131d\u0131r.6 rayon bunlard\u0131r: A\u011fdam Fizuli C\u0259bray\u0131l Qubadl\u0131 Z\u0259ngilan v\u0259 La\u00e7\u0131n\u0131n 13 k\u0259ndi.<\/p>\n<p><strong>4.AT\u018fT-in Lissabon sammiti<\/strong><\/p>\n<p>1996-ci ilin 2-3 dekabr tarixind\u0259 Portuqaliyan\u0131n Lissabon \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 54 \u00f6lk\u0259nin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir v\u0259 bu sammitd\u0259 \u00fcmumi v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259hl\u00fck\u0259zlik modeli adl\u0131 B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir.Lissabon Zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 dair AT\u018fT-in i\u015ftirak\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n(Erm\u0259nistandan ba\u015fqa) a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prinsipl\u0259r\u0259 raz\u0131l\u0131q verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1)Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikalar\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc<\/p>\n<p>2)Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc idar\u0259etm\u0259(m\u00fcxtariyy\u0259t)statusu verilm\u0259si<\/p>\n<p>3)Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259halisinin t\u0259hl\u00fck\u0259zliyinin t\u0259minat\u0131<\/p>\n<p><strong>5.Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara \u00fczv olma tarixl\u0259ri.<\/strong><\/p>\n<p>1)AT\u018fM(AT\u018fT)&#8212;30 yanvar 1992-ci il(ilk daxil oldu\u011fumuz Avropa t\u0259\u015fkilat\u0131)<\/p>\n<p>2)\u0130KT&#8212;8 dekabr 1991-ci il(ilk daxil oldu\u011fumuz t\u0259\u015fkilat)<\/p>\n<p>3)\u0130\u018fT&#8212;1992-ci ilin fevral\u0131<\/p>\n<p>4)BMT&#8212;2 mart 1992-ci il<\/p>\n<p>5)MDB&#8212;23 sentyabr 1993-ci il<\/p>\n<p>6)Avropa \u015euras\u0131&#8212;25 yanvar 2001-ci il<\/p>\n<p>7)YUNESKO&#8212;3 iyul 1992-ci il<\/p>\n<p><strong>6.\u0130lk i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razimiz hans\u0131d\u0131r v\u0259 n\u0259 vaxt i\u015f\u011fal olunub?<\/strong><\/p>\n<p>Xank\u0259ndi \u015f\u0259h\u0259ri-26 dekabr 1991-ci il<\/p>\n<p><strong>7.Sonuncu i\u015f\u011fal olunmu\u015f rayonumuz hans\u0131d\u0131r v\u0259 n\u0259 vaxt i\u015f\u011fal olunub?<\/strong><\/p>\n<p>Z\u0259ngilan rayonu-29 oktyabr 1993-ci il<\/p>\n<p><strong>8.Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa daxil olan rayonlar hans\u0131lard\u0131?<\/strong><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fsg%C9%99ran_rayonu\">\u018fsg\u0259ran rayonu<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hadrut_rayonu\">Hadrut rayonu<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mardakert_rayonu\">Mardakert rayonu<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Martuni_rayonu\">Martuni rayonu<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eu%C5%9Fa_rayonu\">\u015eu\u015fa rayonu<\/a>\u00a0v\u0259\u00a0<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Stepanakert\">Stepanakert<\/a>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri<\/p>\n<p><strong>9.Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa daxil olmayan rayonlar v\u0259 ya Qaraba\u011f \u0259traf\u0131 rayonlar hans\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>La\u00e7\u0131n,K\u0259lb\u0259c<\/p>\n<div style=\"margin: 20px 0;\"><div class=\"qrcswholewtapper\" style=\"text-align:left;\"><div class=\"qrcprowrapper\"  id=\"qrcwraa2leds\"><div class=\"qrc_canvass\" id=\"qrc_cuttenpages_2\" style=\"display:inline-block\" data-text=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110\"><\/div><div><a download=\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat.png\" class=\"qrcdownloads\" id=\"worign\">\r\n           <button type=\"button\" style=\"min-width:110px;background:#44d813;color:#000;font-weight: 600;border: 1px solid #44d813;border-radius:20px;font-size:12px;padding: 6px 0;\" class=\"uqr_code_btn\">QR kodu Y\u00fckl\u0259 \ud83e\udc0b<\/button>\r\n           <\/a><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00dcmumi M\u0259lumat Salam dostlar, Hazirla\u015f\u0131b xeyrini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm bir \u00e7ox materiallarin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi bir fayld\u0131r. in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rli olar. Ama onuda deyim ki, m\u00fcsahib\u0259 individual xarakterlidir. V\u0259 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 ham\u0131da eyni olmur. Siz\u0259 bu materiallardan suallar veril\u0259d\u0259 bil\u0259r, verilm\u0259y\u0259d\u0259 bil\u0259r. Ama q\u0259ti verilm\u0259m\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyil m\u0259n\u0259 u\u011furlu oldu in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 u\u011furlu olar. HAM\u0130N\u0130ZA BOL \u015eANS [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4108,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[36,34],"tags":[],"class_list":["post-4110","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dovlt-qullugu-2","category-dunya-gorusu-v-azrbycan"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00dcmumi M\u0259lumat Salam dostlar, Hazirla\u015f\u0131b xeyrini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm bir \u00e7ox materiallarin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi bir fayld\u0131r. in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rli olar. Ama onuda deyim ki, m\u00fcsahib\u0259 individual xarakterlidir. V\u0259 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 ham\u0131da eyni olmur. Siz\u0259 bu materiallardan suallar veril\u0259d\u0259 bil\u0259r, verilm\u0259y\u0259d\u0259 bil\u0259r. Ama q\u0259ti verilm\u0259m\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyil m\u0259n\u0259 u\u011furlu oldu in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 u\u011furlu olar. HAM\u0130N\u0130ZA BOL \u015eANS [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-03-18T20:47:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"590\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"393\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"auto61\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"auto61\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"617 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110\"},\"author\":{\"name\":\"auto61\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"headline\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat\",\"datePublished\":\"2019-03-18T20:47:07+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110\"},\"wordCount\":143617,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg\",\"articleSection\":[\"D\u00f6vl\u0259t Qullu\u011fu\",\"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110\",\"name\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg\",\"datePublished\":\"2019-03-18T20:47:07+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg\",\"width\":590,\"height\":393},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=4110#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/\",\"name\":\"www.YUSIF.az\",\"description\":\"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\",\"name\":\"auto61\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"caption\":\"auto61\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az","og_description":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00dcmumi M\u0259lumat Salam dostlar, Hazirla\u015f\u0131b xeyrini g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm bir \u00e7ox materiallarin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi bir fayld\u0131r. in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rli olar. Ama onuda deyim ki, m\u00fcsahib\u0259 individual xarakterlidir. V\u0259 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 ham\u0131da eyni olmur. Siz\u0259 bu materiallardan suallar veril\u0259d\u0259 bil\u0259r, verilm\u0259y\u0259d\u0259 bil\u0259r. Ama q\u0259ti verilm\u0259m\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyil m\u0259n\u0259 u\u011furlu oldu in\u015faAllah sizl\u0259r\u0259d\u0259 u\u011furlu olar. HAM\u0130N\u0130ZA BOL \u015eANS [&hellip;]","og_url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110","og_site_name":"www.YUSIF.az","article_published_time":"2019-03-18T20:47:07+00:00","og_image":[{"width":590,"height":393,"url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg","type":"image\/jpeg"}],"author":"auto61","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"auto61","Est. reading time":"617 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110"},"author":{"name":"auto61","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"headline":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat","datePublished":"2019-03-18T20:47:07+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110"},"wordCount":143617,"publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg","articleSection":["D\u00f6vl\u0259t Qullu\u011fu","D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110","name":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat - www.YUSIF.az","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg","datePublished":"2019-03-18T20:47:07+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#primaryimage","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg","contentUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/8e6eb50f7a878a8553e9f47822b7ccb4.jpeg","width":590,"height":393},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=4110#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/yusif.az\/main"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"M\u00fcsahib\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn D\u0259y\u0259rli v\u0259 \u00dcmumi M\u0259lumat"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/","name":"www.YUSIF.az","description":"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!","publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146","name":"auto61","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","caption":"auto61"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4110","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4110"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4110\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4111,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4110\/revisions\/4111"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4108"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4110"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4110"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4110"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}