{"id":6796,"date":"2024-12-23T13:03:33","date_gmt":"2024-12-23T09:03:33","guid":{"rendered":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796"},"modified":"2024-12-24T14:30:40","modified_gmt":"2024-12-24T10:30:40","slug":"eqr%c9%99b-modeli-jurnalistikanin-yeni-intellekti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796","title":{"rendered":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti"},"content":{"rendered":"<p><strong>G\u0130R\u0130\u015e:<br \/>\n<\/strong> Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq &#8220;\u018fqr\u0259b Modeli&#8221;ni yaratd\u0131m.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.<\/strong><\/p>\n<p><strong><br \/>\n1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti<\/strong><\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir &#8220;\u0259qr\u0259b&#8221; kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:<\/strong><\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, &#8220;yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var&#8221;, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>P\u0259nc\u0259l\u0259r<\/strong> \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.<\/li>\n<li><strong>Ayaqlar<\/strong> \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/li>\n<li><strong>Quyruq<\/strong> \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><strong>1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?<\/strong><\/p>\n<p>\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:<\/p>\n<ul>\n<li>P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.<\/li>\n<li>Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.<\/li>\n<li>Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.<\/li>\n<\/ul>\n<h6 style=\"text-align: right;\"><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-6797\" src=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/word-image-6796-1-300x239.png\" alt=\"\" width=\"674\" height=\"537\" \/><\/strong><\/h6>\n<h5 style=\"text-align: right;\">\u00a0 P\u0259nc\u0259l\u0259r:<\/h5>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik<\/h6>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rma<\/h6>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">Ayaqlar:<\/h6>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya<\/h6>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya<\/h6>\n<h6 style=\"padding-left: 80px; text-align: right;\">3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">5.Yenilik, operativlik<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">6.M\u00fchit, s\u0259br<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">7.Gizlilik, anonimlik<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma<\/h6>\n<h6 style=\"text-align: right;\">\u00a0 Quyruq &#8211; Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259si<\/h6>\n<h6>\u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131<\/strong><\/h6>\n<h6><\/h6>\n<p><strong>Sosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201d<\/strong><br \/>\nSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 &#8220;\u018fqr\u0259b Modeli&#8221;nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n <a id=\"post-6796-_Hlk185699037\"><\/a>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdir<br \/>\nSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.<\/p>\n<p>\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p>Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.<\/p>\n<p>Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f &#8220;\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.<\/p>\n<p><em>\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n<p>Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p>\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>&#8220;\u018fqr\u0259b Modeli&#8221; jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:<\/p>\n<p><strong>Currents<\/strong>-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>TinEye<\/strong>-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.<\/p>\n<p><strong>Google Dataset Search<\/strong>-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>Account Analysis<\/strong>-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>CrowdTangle<\/strong>-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>Toby<\/strong>-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>Hunter.io<\/strong>-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>Otter<\/strong>-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>StoryMap<\/strong>-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>Soundcite<\/strong>-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>Juxtapose<\/strong>-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.<\/p>\n<p><strong>Storyline<\/strong>-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.<\/p>\n<p>Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si<\/strong><br \/>\n\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.<br \/>\nJurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n<p><strong>Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Kriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.<\/p>\n<p>Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.<\/p>\n<p><strong>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :<\/strong><\/p>\n<p><strong>Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sual 1:<\/strong> &#8220;\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 2:<\/strong> &#8220;Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 3:<\/strong> &#8220;Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 4:<\/strong> &#8220;H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 5:<\/strong> &#8220;H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sual 1:<\/strong> &#8220;H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 2:<\/strong> &#8220;Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 3:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 4:<\/strong> &#8220;\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 5:<\/strong> &#8220;Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?&#8221;<\/p>\n<p><strong>\u015eahidl\u0259 Dialoq:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sual 1:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 2:<\/strong> &#8220;Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 3:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 4:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 5:<\/strong> &#8220;B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?&#8221;<\/p>\n<p><strong>\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sual 1:<\/strong> &#8220;Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 2:<\/strong> &#8220;\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 3:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 4:<\/strong> &#8220;Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 5:<\/strong> &#8220;V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sual 1:<\/strong> &#8220;Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 2:<\/strong> &#8220;Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 3:<\/strong> &#8220;Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 4:<\/strong> &#8220;Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?&#8221;<\/p>\n<p><strong>Sual 5:<\/strong> &#8220;\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?&#8221;<\/p>\n<p>\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.<\/strong><\/span><\/p>\n<div style=\"margin: 20px 0;\"><div class=\"qrcswholewtapper\" style=\"text-align:left;\"><div class=\"qrcprowrapper\"  id=\"qrcwraa2leds\"><div class=\"qrc_canvass\" id=\"qrc_cuttenpages_2\" style=\"display:inline-block\" data-text=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796\"><\/div><div><a download=\"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti.png\" class=\"qrcdownloads\" id=\"worign\">\r\n           <button type=\"button\" style=\"min-width:110px;background:#44d813;color:#000;font-weight: 600;border: 1px solid #44d813;border-radius:20px;font-size:12px;padding: 6px 0;\" class=\"uqr_code_btn\">QR kodu Y\u00fckl\u0259 \ud83e\udc0b<\/button>\r\n           <\/a><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u0130R\u0130\u015e: Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r. H\u0259r [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6802,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-6796","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya-gorusu-v-azrbycan"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq &quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot;ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir &quot;\u0259qr\u0259b&quot; kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, &quot;yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var&quot;, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 &quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot;nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f &quot;\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti&quot; il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, &quot;N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti&quot; il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.&quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot; jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: &quot;\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?&quot;Sual 2: &quot;Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?&quot;Sual 3: &quot;Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?&quot;Sual 4: &quot;H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?&quot;Sual 5: &quot;H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?&quot;Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: &quot;H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?&quot;Sual 4: &quot;\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?&quot;Sual 5: &quot;Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?&quot;\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?&quot;Sual 4: &quot;Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?&quot;Sual 5: &quot;B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?&quot;\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?&quot;Sual 2: &quot;\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?&quot;Sual 4: &quot;Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?&quot;Sual 5: &quot;V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?&quot;T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?&quot;Sual 3: &quot;Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?&quot;Sual 4: &quot;Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?&quot;Sual 5: &quot;\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?&quot;\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq &quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot;ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir &quot;\u0259qr\u0259b&quot; kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, &quot;yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var&quot;, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 &quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot;nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f &quot;\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti&quot; il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, &quot;N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti&quot; il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.&quot;\u018fqr\u0259b Modeli&quot; jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: &quot;\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?&quot;Sual 2: &quot;Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?&quot;Sual 3: &quot;Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?&quot;Sual 4: &quot;H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?&quot;Sual 5: &quot;H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?&quot;Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: &quot;H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?&quot;Sual 4: &quot;\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?&quot;Sual 5: &quot;Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?&quot;\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?&quot;Sual 4: &quot;Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?&quot;Sual 5: &quot;B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?&quot;\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?&quot;Sual 2: &quot;\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?&quot;Sual 3: &quot;Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?&quot;Sual 4: &quot;Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?&quot;Sual 5: &quot;V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?&quot;T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: &quot;Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?&quot;Sual 2: &quot;Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?&quot;Sual 3: &quot;Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?&quot;Sual 4: &quot;Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?&quot;Sual 5: &quot;\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?&quot;\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-12-23T09:03:33+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-12-24T10:30:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"355\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"236\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"auto61\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"auto61\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"16 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796\"},\"author\":{\"name\":\"auto61\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"headline\":\"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\",\"datePublished\":\"2024-12-23T09:03:33+00:00\",\"dateModified\":\"2024-12-24T10:30:40+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796\"},\"wordCount\":4937,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg\",\"articleSection\":[\"D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796\",\"name\":\"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg\",\"datePublished\":\"2024-12-23T09:03:33+00:00\",\"dateModified\":\"2024-12-24T10:30:40+00:00\",\"description\":\"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq \\\"\u018fqr\u0259b Modeli\\\"ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir \\\"\u0259qr\u0259b\\\" kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, \\\"yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var\\\", buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \\\"\u018fqr\u0259b Modeli\\\"nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f \\\"\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti\\\" il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \\\"N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti\\\" il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.\\\"\u018fqr\u0259b Modeli\\\" jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: \\\"\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?\\\"Sual 2: \\\"Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?\\\"Sual 3: \\\"Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?\\\"Sual 4: \\\"H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?\\\"Sual 5: \\\"H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?\\\"Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: \\\"H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?\\\"Sual 2: \\\"Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?\\\"Sual 3: \\\"Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?\\\"Sual 4: \\\"\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?\\\"Sual 5: \\\"Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?\\\"\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: \\\"Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?\\\"Sual 2: \\\"Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?\\\"Sual 3: \\\"Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?\\\"Sual 4: \\\"Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?\\\"Sual 5: \\\"B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?\\\"\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \\\"Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?\\\"Sual 2: \\\"\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?\\\"Sual 3: \\\"Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?\\\"Sual 4: \\\"Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?\\\"Sual 5: \\\"V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?\\\"T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \\\"Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?\\\"Sual 2: \\\"Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?\\\"Sual 3: \\\"Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?\\\"Sual 4: \\\"Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?\\\"Sual 5: \\\"\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?\\\"\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg\",\"width\":355,\"height\":236},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?p=6796#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/\",\"name\":\"www.YUSIF.az\",\"description\":\"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/yusif.az\\\/main\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\",\"name\":\"auto61\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"caption\":\"auto61\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan","description":"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq \"\u018fqr\u0259b Modeli\"ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir \"\u0259qr\u0259b\" kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, \"yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var\", buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \"\u018fqr\u0259b Modeli\"nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f \"\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \"N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.\"\u018fqr\u0259b Modeli\" jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: \"\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?\"Sual 2: \"Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?\"Sual 3: \"Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?\"Sual 4: \"H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?\"Sual 5: \"H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?\"Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: \"H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?\"Sual 3: \"Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?\"Sual 4: \"\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?\"Sual 5: \"Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?\"\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?\"Sual 5: \"B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?\"\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?\"Sual 2: \"\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?\"Sual 5: \"V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?\"T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?\"Sual 3: \"Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?\"Sual 5: \"\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?\"\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan","og_description":"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq \"\u018fqr\u0259b Modeli\"ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir \"\u0259qr\u0259b\" kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, \"yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var\", buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \"\u018fqr\u0259b Modeli\"nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f \"\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \"N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.\"\u018fqr\u0259b Modeli\" jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: \"\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?\"Sual 2: \"Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?\"Sual 3: \"Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?\"Sual 4: \"H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?\"Sual 5: \"H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?\"Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: \"H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?\"Sual 3: \"Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?\"Sual 4: \"\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?\"Sual 5: \"Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?\"\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?\"Sual 5: \"B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?\"\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?\"Sual 2: \"\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?\"Sual 5: \"V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?\"T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?\"Sual 3: \"Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?\"Sual 5: \"\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?\"\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.","og_url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796","og_site_name":"www.YUSIF.az","article_published_time":"2024-12-23T09:03:33+00:00","article_modified_time":"2024-12-24T10:30:40+00:00","og_image":[{"width":355,"height":236,"url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"auto61","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"auto61","Est. reading time":"16 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796"},"author":{"name":"auto61","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"headline":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti","datePublished":"2024-12-23T09:03:33+00:00","dateModified":"2024-12-24T10:30:40+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796"},"wordCount":4937,"publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg","articleSection":["D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796","name":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti - www.YUSIF.az D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 Az\u0259rbycan","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg","datePublished":"2024-12-23T09:03:33+00:00","dateModified":"2024-12-24T10:30:40+00:00","description":"G\u0130R\u0130\u015e:Jurnalistika yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n ,indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox f\u0259rqli model \u00fczr\u0259 inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu modell\u0259r aras\u0131nda AIDA modeli, Sivil Jurnalistika modeli, Yeni \u0130\u015f Modeli, Reklam modeli, Propaganda modeli, H\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 Ke\u00e7irm\u0259 modeli, B\u00f6y\u00fck Dil modeli, Esnaf Jurnalistikas\u0131 modeli, Akdeniz Jurnalistikas\u0131 modeli, Macaristan modeli, Kuzey Atlantik modeli v\u0259 Solcu Taz modeli kimi yana\u015fmalar yer al\u0131r.H\u0259r bir model, jurnalistikan\u0131n inki\u015faf\u0131nda, onun t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 metodologiyalar\u0131nda \u00f6z izini qoymu\u015f, m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu modell\u0259r, h\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131, media etikas\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, ictimai fikrin formala\u015fmas\u0131 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.Bu g\u00fcn is\u0259 m\u0259n, Elmin S\u0259rdarl\u0131 olaraq, Az\u0259rbaycan jurnalistikas\u0131nda gizlilik, \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 cinay\u0259t ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0259sas alaraq \"\u018fqr\u0259b Modeli\"ni yaratd\u0131m.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in yarad\u0131lmas\u0131 ideyalar\u0131 2023-c\u00fc ilin fevral\u0131na t\u0259sad\u00fcf edir v\u0259 2024-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda tam \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in m\u00fc\u0259lliflik h\u00fcquqlar\u0131 Elmin S\u0259rdarl\u0131ya aiddir.1.\u018fQR\u018fB MODEL\u0130 : Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 x\u00fcsusil\u0259 qorxusuz, \u0259zmkar v\u0259 t\u0259qib\u00e7i bir xarakter yaratmaqla diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bu model, \u0259qr\u0259b t\u0259bi\u0259tinin inc\u0259likl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 davranaca\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n i\u015fini izl\u0259yir v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n motivl\u0259rini v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Onlar hadis\u0259l\u0259ri, yaln\u0131z hadis\u0259nin \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, h\u0259m d\u0259 cinay\u0259tin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini v\u0259 h\u00fcquqi aspektl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131rlar. Bu c\u00fcr yana\u015fma, jurnalistin h\u0259m pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.Jurnalistikan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f simas\u0131 olan ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 jurnalistl\u0259r daim \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onlar\u0131 dayand\u0131rmaz, \u0259ksin\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada onlar bir \"\u0259qr\u0259b\" kimi 8 ayaqla h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. Bu jurnalistl\u0259rin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda \u0259zm, q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 qorxusuzluq yer al\u0131r. Onlar h\u0259r hans\u0131 bir mane\u0259ni a\u015faraq yeni m\u0259lumatlar v\u0259 gizli h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri tapma\u011fa davam ed\u0259r, h\u0259qiq\u0259tin izin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k he\u00e7 vaxt geri \u00e7\u0259kilm\u0259zl\u0259r.\u018fqr\u0259b Modelinin jurnalistikaya t\u0259siri:\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in jurnalistikaya t\u0259siri m\u0259cazi m\u0259nada bel\u0259dir: jurnalistl\u0259r, sanki bir \u0259qr\u0259b kimi, yerin alt\u0131n\u0131 qazaraq, \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131rlar. Atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dem\u0259k olar ki, \"yerin d\u0259 qula\u011f\u0131 var\", buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 jurnalistl\u0259r yerin qula\u011f\u0131n\u0131n e\u015fitdiyi b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmal\u0131 v\u0259 h\u0259r bir m\u0259lumat\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259lidirl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist , \u0259qr\u0259b b\u0259d\u0259nind\u0259 t\u0259svir edilir.P\u0259nc\u0259l\u0259r \u2013 Jurnalistin m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018fqr\u0259b modeli, hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r bir detal\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259yi v\u0259 d\u0259rk etm\u0259yi t\u0259msil edir. Bu bacar\u0131qlar jurnalistin, hadis\u0259l\u0259rin p\u0259rd\u0259arxas\u0131na en\u0259r\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u0259sas vasit\u0259l\u0259ridir.Ayaqlar \u2013 M\u0259suliyy\u0259t, d\u0259qiqlik, etika v\u0259 intuisiyalar bu elementl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. \u018fqr\u0259b modelind\u0259ki ayaqlar, jurnalistin balansl\u0131 v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sini, h\u0259m\u00e7inin riskl\u0259ri q\u0259bul edib m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259sini simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.Quyruq \u2013 Cinay\u0259t v\u0259 ya d\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini t\u0259qdim etm\u0259k \u0259qr\u0259b modelind\u0259 quyru\u011fun funksiyas\u0131d\u0131r. Jurnalistin h\u0259qiq\u0259ti tapma prosesind\u0259 son h\u0259d\u0259f, \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259ni t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.Yeni texnologiyalar v\u0259 s\u00fcni intellektin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d jurnalistikada daha s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259qiq m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259 imkan\u0131 yarad\u0131r. \u018fqr\u0259bin suda h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rk\u0259n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan mane\u0259l\u0259ri a\u015fmas\u0131 kimi, jurnalistl\u0259r d\u0259 texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lir v\u0259 daha d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalistl\u0259r, \u0259n \u00e7\u0259tin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 aparmaq, m\u00fc\u0259mmalar\u0131 a\u00e7maq v\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri ortaya qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qib\u00e7i bir xarakter\u0259 sahibdirl\u0259r. Onlar yaln\u0131z s\u0259thi m\u0259lumatlarla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, h\u0259r detal\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir risqd\u0259n \u00e7\u0259kinmirl\u0259r.Bu model h\u0259m\u00e7inin jurnalistikan\u0131n obyektiv v\u0259 s\u0259mimi ruhunu qoruma\u011fa davam edir, eyni zamanda onu d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun dinamik bir hala g\u0259tirir. \u018fqr\u0259b modeli, jurnalistin qar\u015f\u0131s\u0131na qoyulan m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n qorxmadan, h\u0259r zaman h\u0259qiq\u0259t\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259si il\u0259 jurnalistikan\u0131n mahiyy\u0259tini formala\u015fd\u0131r\u0131r.1.2. Niy\u0259 jurnalist \u0259qr\u0259bin b\u0259d\u0259ni formas\u0131nda t\u0259msil edilib?\u018fqr\u0259bin formas\u0131 jurnalistikan\u0131n dinamik v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li t\u0259bi\u0259tini simvoliz\u0259 edir. \u018fqr\u0259bin h\u0259r bir hiss\u0259si jurnalist pe\u015f\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259msil edir:P\u0259nc\u0259l\u0259r, jurnalistin \u0259n \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirir.Ayaqlar, jurnalistin i\u015fini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u0259sas pe\u015f\u0259kar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir.Quyruq, jurnalistin \u0259n h\u0259ssas v\u0259 eyni zamanda \u0259n t\u0259sirli funksiyas\u0131n\u0131, y\u0259ni cinay\u0259tl\u0259rin v\u0259 ya hadis\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0P\u0259nc\u0259l\u0259r:1-M\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 dedektivlik2- T\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmaAyaqlar:1-M\u0259suliyy\u0259t, informasiya2: Risk , \u015f\u00fcbh\u0259, intiusiya3- D\u0259qiqlik ,q\u0259tiyy\u0259t4. Etika v\u0259 \u0259dal\u0259t5.Yenilik, operativlik6.M\u00fchit, s\u0259br7.Gizlilik, anonimlik8.Q\u0259r\u0259zsizlik v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarma\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u015e\u0259klin M\u00fc\u0259llifi: Elmin S\u0259rdarl\u0131\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Quyruq - Cinay\u0259t yaxud ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259siSosial mediada \u201c\u018fQR\u018fB MODEL\u0130\u201dSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \"\u018fqr\u0259b Modeli\"nin t\u0259tbiqi risk, \u015f\u00fcbh\u0259, \u0259dal\u0259t, gizlilik v\u0259 cinay\u0259t kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 al\u0131r v\u0259 t\u0259hlil etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Sosial mediada jurnalistl\u0259r, hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-n\u0259 \u0259saslanaraq, daha d\u0259rin t\u0259hlil v\u0259 strateji yana\u015fmalar t\u0259tbiq edirl\u0259r. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, gizlilik, m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259, habel\u0259 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259qdim etm\u0259kdirSosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan m\u0259lumatlar\u0131n \u00e7oxlu\u011fu v\u0259 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, jurnalistl\u0259r\u0259 riskli v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li hallarda diqq\u0259tli olmaq vacibdir. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xarakterl\u0259rd\u0259n olan \u015f\u00fcbh\u0259cilik, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq ara\u015fd\u0131rma metodlar\u0131 t\u0259l\u0259b edir. Jurnalistl\u0259r bu \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn , do\u011fru m\u0259lumat\u0131 a\u015fkar edib ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131r.Riskli v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yanl\u0131\u015f m\u0259lumat yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, ciddi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n sosial mediada veril\u0259n m\u0259lumatlar diqq\u0259tl\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259li v\u0259 yaln\u0131z etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-ni t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259birli olmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki bir ara\u015fd\u0131rma g\u00fcnl\u0259rl\u0259 , h\u0259tta aylarla d\u0259vam ed\u0259 bil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t jurnalistin \u0259dal\u0259tli bir ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259si oraya \u00e7\u0131xarmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t v\u0259 s\u0259br t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki do\u011fru m\u0259lumat\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n f\u0259rqli m\u0259lumatlar\u0131 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma il\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 varmaq yaln\u0131z pe\u015f\u0259kar yana\u015fma v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259, bu proses h\u0259r zaman \u015f\u00fcbh\u0259cilik v\u0259 t\u0259hlil bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir, \u00e7\u00fcnki yaln\u0131z bu yana\u015fma il\u0259 jurnalistl\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru v\u0259 obyektiv m\u0259lumat t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r.\u018fdal\u0259t prinsipin\u0259 riay\u0259t etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik yana\u015fmalar\u0131 da vacibdir. Sosial mediada yay\u0131mlanan bir hadis\u0259ni ara\u015fd\u0131ran jurnalist hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tapmal\u0131 ,h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi e\u015fitm\u0259li v\u0259 m\u00f6vqel\u0259ri balansl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259lidirl\u0259r. Jurnalist ald\u0131\u011f\u0131 informasiyan\u0131n m\u0259nb\u0259yini (m\u0259nb\u0259 bildirilm\u0259k ist\u0259mirs\u0259) gizli saxlamal\u0131d\u0131r. M\u0259lumat\u0131 ver\u0259n d\u0259 anonim qalmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir qar\u015f\u0131durma v\u0259 ya m\u00fcbahis\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259, t\u0259r\u0259fl\u0259rin haqlar\u0131n\u0131 qorumaq v\u0259 obyektiv bir yana\u015fma g\u00f6st\u0259rm\u0259k vacibdir. Bu yana\u015fma \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik prinsipl\u0259ri il\u0259 uy\u011fun g\u0259lir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fmalar eyni zamanda c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259dal\u0259tin t\u0259min olunmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Sosial mediada dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z gizlilik h\u0259md\u0259 jurnalist\u0259 olan bir etibard\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat toplad\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131 v\u0259 m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131 qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 gizlilik, yaln\u0131z laz\u0131m olan m\u0259lumat\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yata m\u00fcdaxil\u0259 prinsipi il\u0259 birl\u0259\u015fir. Bu prinsipl\u0259r jurnalistl\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259kild\u0259 toplama\u011fa v\u0259 yaln\u0131z laz\u0131m olduqda yay\u0131mlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Gizlilik v\u0259 m\u0259lumat\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131nda diqq\u0259t \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-nin \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259ndir, \u00e7\u00fcnki bu yana\u015fma h\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259ni t\u0259min edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, cinay\u0259t x\u0259b\u0259rl\u0259rinin yaln\u0131z n\u0259tic\u0259l\u0259rini deyil, h\u0259m d\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini v\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sirini t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k daha obyektiv v\u0259 maarifl\u0259ndirici yana\u015fma t\u0259klif edir. Cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n, hadis\u0259nin t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 diqq\u0259tl\u0259 t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 h\u00fcquq pozuntular\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar yaln\u0131z t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f qaynaqlardan al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131, ciddi h\u00fcquqi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259t gizli qala bilm\u0259z v\u0259 cinay\u0259tkar da ara\u015fd\u0131r\u0131laraq b\u0259lli olmal\u0131d\u0131r. Bu, polisin i\u015fin\u0259 qar\u0131\u015fmaq m\u0259nas\u0131nda deyil, yaln\u0131z cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funun yoxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr hallar\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 z\u0259r\u0259rli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyini vur\u011fulama\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.Jurnalistl\u0259r, cinay\u0259t hadis\u0259l\u0259rini \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq, etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanaraq do\u011fru v\u0259 \u015f\u0259ffaf \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259li, t\u0259hrif olunmu\u015f m\u0259lumatlardan \u00e7\u0259kinm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 cinay\u0259tin gizli qalmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkar\u0131n anonim qalmas\u0131 q\u0259bul edilmir, \u00e7\u00fcnki bu modelin \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biri m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funun t\u0259min edilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2019-cu ilin noyabr\u0131nda ba\u015f vermi\u015f \"\u018fhm\u0259d cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131, cinay\u0259tkar\u0131n \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 cinay\u0259tin motivi a\u00e7\u0131qlanaraq c\u0259miyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat verildi.\u2026\u2026\u018fhm\u0259d \u018fhm\u0259dov, psixoloji probleml\u0259ri v\u0259 \u015fizofreniyas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Ekspertizalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, onun anlaqs\u0131z v\u0259ziyy\u0259td\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdiyi s\u00fcbut edilib. \u018fhm\u0259din ifad\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259sizliyi v\u0259 onlardan diqq\u0259t g\u00f6rm\u0259m\u0259si onu nifr\u0259t hissin\u0259 s\u00fcr\u00fckl\u0259mi\u015fdir. Cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 motivl\u0259ri a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f, bu da m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etmi\u015fdir. Bu yana\u015fma, t\u0259hrif olunmu\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaraq c\u0259miyy\u0259tin do\u011fru m\u0259lumat almas\u0131n\u0131 v\u0259 cinay\u0259tin t\u0259sirinin azald\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.Jurnalistl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n sosial mediada, \u015f\u0259xsi hissl\u0259rind\u0259n k\u0259nar obyektiv m\u0259lumatlar t\u0259qdim etm\u0259li, \u015f\u0259r\u0259f v\u0259 l\u0259yaq\u0259ti qoruyaraq yaln\u0131z do\u011frulu\u011fu t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 bu, m\u0259lumat\u0131n d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Yalan ba\u015fl\u0131qlar v\u0259 fotomontajl\u0131 \u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 yay\u0131lan yanl\u0131\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r, c\u0259miyy\u0259td\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q yarad\u0131r v\u0259 jurnalistl\u0259rin etibar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259yir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \"N\u0259rmin Quliyeva cinay\u0259ti\" il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilkin t\u0259hrifl\u0259rd\u0259n sonra do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, pe\u015f\u0259kar jurnalistika etibar\u0131 qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 sosial mediada h\u0259r hadis\u0259 diqq\u0259tl\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259li, t\u0259hlil edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259r m\u0259lumatlar\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 toplamal\u0131, hadis\u0259l\u0259ri strateji yana\u015fmalarla t\u0259hlil etm\u0259li v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131xarmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259mkinli v\u0259 strateji yana\u015fma onlar\u0131 h\u0259m cazib\u0259dar, h\u0259m d\u0259 etibarl\u0131 edir, \u00e7\u00fcnki izl\u0259yicil\u0259r yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 maraql\u0131d\u0131rlar. \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-I t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r, sosial median\u0131n t\u0259sirini art\u0131raraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.Bel\u0259likl\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i t\u0259tbiq ed\u0259n jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259zmun yarad\u0131c\u0131lar\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 analitik yana\u015fmalarla m\u0259lumatlar\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 obyektivliyini t\u0259min ed\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259tin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini formala\u015fd\u0131ran g\u00fccl\u00fc fiqurlard\u0131r. Bu yana\u015fma h\u0259m d\u0259 sosial median\u0131n qlobal t\u0259sirini g\u00fccl\u0259ndirir v\u0259 jurnalistl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda daha b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.\u018fqr\u0259b Modeli : informatika v\u0259 kibercinay\u0259td\u0259\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-i \u0259sas\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259, a\u015fkar etm\u0259 v\u0259 gizlilik kimi prinsipl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bu yana\u015fma, informasiya texnologiyalar\u0131nda jurnalistl\u0259rin i\u015fini v\u0259 m\u00fcasir kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. \u0130nformatika texnologiyalar\u0131nda, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r v\u0259 metodlar t\u0259tbiq olunur, bu da \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131r. \u0130nformatika sah\u0259sind\u0259 gizlilik v\u0259 anonimlik, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir. Bu prinsipl\u0259r, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz saxlanmas\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n izni olmadan yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u015e\u00fcbh\u0259, m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu v\u0259 etibarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn analiz prosesind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259nb\u0259yini ara\u015fd\u0131raraq v\u0259 analiz ed\u0259r\u0259k \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d, gizlilik v\u0259 anonimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 informatikada m\u00fch\u00fcm anlay\u0131\u015flar kimi istifad\u0259 edir. Jurnalistl\u0259r bu x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, h\u0259m \u00f6zl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 m\u0259lumat m\u0259nb\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu sah\u0259d\u0259, \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259, VPN v\u0259 anonim \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Tor) kimi texnologiyalar \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 \u00f6z\u0259l \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kriptoloji v\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi bilikl\u0259ri vacibdir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in informatika sah\u0259sind\u0259ki t\u0259tbiqi, kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kiber casusluq sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Jurnalistl\u0259r, h\u0259r hans\u0131 bir \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tin arxas\u0131nda gizl\u0259n\u0259n h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. Burada big data analitikas\u0131, a\u011f\u0131l \u015f\u0259b\u0259k\u0259si analizi v\u0259 log fayllar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi bacar\u0131qlar m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, \u015f\u00fcbh\u0259li f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 r\u0259q\u0259msal izl\u0259ri izl\u0259yirl\u0259r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-in t\u0259bii \u015f\u00fcbh\u0259\u00e7ilik bacar\u0131\u011f\u0131, jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259hlil etm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verir. \u0130nformatikada bu, m\u0259lumat do\u011frulama v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Data mining (m\u0259lumat\u0131n qaz\u0131lmas\u0131), m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 metodoloji t\u0259hlil kimi metodlar, jurnalistl\u0259rin informasiya al\u0259tl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131 ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n vasit\u0259l\u0259rdir.\"\u018fqr\u0259b Modeli\" jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00e7ox\u015fax\u0259li bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir yana\u015fmad\u0131r. Bu model jurnalistl\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259rini daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 aparma\u011fa imkan yarad\u0131r:Currents-Jurnalistl\u0259rin m\u0259lumat ax\u0131nlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259zmun tendensiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdiyi Google platformas\u0131d\u0131r.TinEye-\u015e\u0259kill\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 onlardan istifad\u0259nin qanuniliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rs \u015f\u0259kil axtar\u0131\u015f\u0131 m\u00fch\u0259rrikidir.Google Dataset Search-Jurnalistika t\u0259dqiqatlar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzularda a\u00e7\u0131q m\u0259lumat d\u0259stl\u0259rini tapma\u011fa imkan ver\u0259n Google axtar\u0131\u015f vasit\u0259sidir.Account Analysis-Twitter-d\u0259 hesablar\u0131n t\u0259sirini, f\u0259aliyy\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi analitik vasit\u0259dir.CrowdTangle-YouTube v\u0259 dig\u0259r sosial media platformalar\u0131nda m\u0259zmunun performans\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259k, yay\u0131lma dinamikas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f al\u0259tdir.Toby-Brauzerd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ni\u015fanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilini asanla\u015fd\u0131ran jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn faydal\u0131 bir geni\u015fl\u0259ndirm\u0259dir.Hunter.io-Jurnalistl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259laq\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri tapmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 veb saytlar \u00fcz\u0259rind\u0259n e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n al\u0259tdir.Otter-M\u00fcsahib\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r s\u0259s yaz\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0259tn\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin geni\u015f istifad\u0259 etdiyi transkripsiya proqram\u0131d\u0131r.StoryMap-X\u0259rit\u0259 \u0259sas\u0131nda m\u0259lumat v\u0259 vizual hekay\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistika sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunan kreativ al\u0259tdir.Soundcite-M\u0259tnl\u0259r\u0259 s\u0259s par\u00e7alar\u0131n\u0131 interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k v\u0259 oynatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi vasit\u0259dir.Juxtapose-G\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rin m\u00fcqayis\u0259sini interaktiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri v\u0259 f\u0259rql\u0259ri vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f jurnalistika al\u0259tidir.Storyline-M\u0259lumatlar\u0131n qrafik v\u0259 diaqram \u015f\u0259klind\u0259 interaktiv t\u0259qdimat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn jurnalistl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi platformad\u0131r.Jurnalistl\u0259rin m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 u\u011furlu olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter bacar\u0131qlar\u0131 vacibdir. Bu bacar\u0131qlar aras\u0131nda m\u0259lumat t\u0259hlili, kodla\u015fd\u0131rma, veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 idar\u0259etm\u0259si v\u0259 internet t\u0259dqiqatlar\u0131 yer al\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si al\u0259tl\u0259ri, m\u0259lumat\u0131n t\u0259hlili v\u0259 h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda d\u0259st\u0259k rolunu oynay\u0131r, lakin hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r zaman d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn insan t\u0259hlili v\u0259 q\u0259rarverm\u0259 prosesl\u0259ri \u0259v\u0259zolunmazd\u0131r.\u018fqr\u0259b Modelind\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 M\u0259lumat\u0131n M\u00fcdafi\u0259si\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 jurnalist t\u0259hl\u00fcks\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7a bilir. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, data encryption (m\u0259lumat \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259), antivirus proqramlar\u0131 v\u0259 Firewall kimi vasit\u0259l\u0259r onlar\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u018flav\u0259 olaraq , phishing h\u00fccumlar\u0131 v\u0259 DDoS h\u00fccumlar\u0131 kimi kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 metodlar\u0131 da jurnalistl\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edilir.Jurnalistl\u0259r, m\u0259lumat o\u011furlu\u011fu, kiber cinay\u0259tl\u0259r v\u0259 hackinq il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informatikadan bu n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Penetrasiya testl\u0259ri, \u015f\u0259b\u0259k\u0259 monitorinqi v\u0259 sosial m\u00fch\u0259ndislik kimi texnologiyalar, \u015f\u00fcbh\u0259li m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yoxlama\u011fa v\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. H\u0259m\u00e7inin, jurnalistl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 m\u0259lumat m\u00fchafiz\u0259si al\u0259tl\u0259ri il\u0259, m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 do\u011frulu\u011funu t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.Kriminalistika v\u0259 \u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201dKriminalistika, cinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, t\u0259hqiqat\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan elmi \u00fcsullar\u0131n toplusudur. Kriminalistikan\u0131n m\u0259qs\u0259di, cinay\u0259tkar f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri daha effektiv \u015f\u0259kild\u0259 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 s\u00fclh\u00fc qorumaqd\u0131r. Bu elmin metodlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdir.Jurnalistin davran\u0131\u015f\u0131 hadis\u0259 yerind\u0259 \u00e7ox vacibdir. O, polis deyil v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 do\u011fru m\u0259lumat t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259tli v\u0259 obyektiv olmal\u0131d\u0131r. Jurnalist hadis\u0259 yerind\u0259 h\u0259m d\u0259 empatiya g\u00f6st\u0259rm\u0259li, amma \u00e7ox da yax\u0131nla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Jurnalistl\u0259rin qeyri-r\u0259smi, amma ciddi yana\u015fmalar\u0131 hadis\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 daha rahat edir v\u0259 onlar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Bu davran\u0131\u015f, hadis\u0259nin h\u0259qiq\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.Jurnalist polis v\u0259 ya h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259, o, dinl\u0259yici rolunda olub, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259zyiq etm\u0259d\u0259n v\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259d\u0259n, suallar\u0131na cavablar\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-d\u0259 uy\u011fun olaraq, jurnalistin cinay\u0259tkarla v\u0259 dig\u0259r i\u015ftirak\u00e7\u0131larla (z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f, \u015fahid, \u015f\u00fcbh\u0259li, t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259) olan dialoquna \u0259saslanan suallar daha m\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda v\u0259 informativ olmal\u0131d\u0131r. Jurnalistin rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 suallar\u0131n\u0131 daha t\u0259sirli v\u0259 c\u0259lbedici etm\u0259k vacibdir, \u00e7\u00fcnki o, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqan\u0131 deyil, amma hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u0259lumat toplamaq v\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k ist\u0259yir.\u201c\u018fqr\u0259b Modeli\u201d-\u0259 uy\u011fun olaraq :Jurnalistin Cinay\u0259tkarla ( h\u0259bsd\u0259n \u0259vv\u0259l-yaxud h\u0259bsxanada )Dialoqu:Sual 1: \"\u018fvv\u0259lc\u0259, g\u0259lin biraz s\u00f6hb\u0259t ed\u0259k, nec\u0259 oldu ki, bel\u0259 bir \u015fey ba\u015f verdi? N\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb q\u0259rar verdiniz?\"Sual 2: \"Maraql\u0131d\u0131r, hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt ke\u00e7irdiniz? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biraz da t\u0259l\u0259sik h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz, yoxsa nec\u0259?\"Sual 3: \"Cinay\u0259t\u0259 qar\u0131\u015fmaq ist\u0259y\u0259n biri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 ba\u015f verdiyini g\u00f6r\u0259rk\u0259n nec\u0259 hiss etdiniz?\"Sual 4: \"H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fczm\u00fc ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tiniz he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259k? N\u0259hay\u0259t, sonradan pi\u015fman oldunuzmu?\"Sual 5: \"H\u0259yatda he\u00e7 vaxt \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fcn\u00fcz, el\u0259 deyilmi? N\u0259yi d\u0259yi\u015f\u0259rdiniz, \u0259g\u0259r o an\u0131 geri qaytara bils\u0259ydiniz?\"Z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259 (\u018fg\u0259r sa\u011f yaxud yaral\u0131d\u0131rsa , \u00f6l\u00fcbs\u0259 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259) Dialoq:Sual 1: \"H\u0259min an n\u0259 hiss etdiniz? Y\u0259ni, o d\u0259qiq\u0259 \u015fokda idiniz, yoxsa g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir \u015fey oldu?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131n\u0131z, ya ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? \u0130nsan\u0131n bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan deyil, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz o an?\"Sual 3: \"Hadis\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 n\u0259 etdiniz? H\u0259r hans\u0131sa bir k\u00f6m\u0259k \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa vaxt\u0131n\u0131z oldumu?\"Sual 4: \"\u0130ndi geriy\u0259 d\u00f6n\u00fcb baxanda, o an n\u0259yi f\u0259rqli ed\u0259rdiniz? Bu hadis\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131za hans\u0131 t\u0259siri etdi?\"Sual 5: \"Bununla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlad\u0131n\u0131zm\u0131? Yoxsa \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131n\u0131z?\"\u015eahidl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 siz d\u0259mi oldunuz? B\u0259lk\u0259 n\u0259s\u0259 g\u00f6zl\u0259misiniz ya da \u0259traf\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259tkar\u0131n hans\u0131sa bir davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, tez-tez \u00e7evrildimi, \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, ya da n\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 zaman\u0131 kiml\u0259r vard\u0131, m\u0259hz kiml\u0259r girmi\u015fdi i\u015fin i\u00e7in\u0259? Y\u0259ni, nec\u0259 oldu, ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259riniz orada idiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259 yerind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir detal siz\u0259 yad qald\u0131m\u0131? M\u0259s\u0259l\u0259n, x\u00fcsusi bir h\u0259r\u0259k\u0259t, davran\u0131\u015f v\u0259 ya q\u0259rar?\"Sual 5: \"B\u0259lk\u0259 hadis\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015fqa bir \u015fey m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiniz ki, sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z olduq?\"\u015e\u00fcbh\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Siz niy\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 oldunuz? S\u0259nc\u0259 orada n\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdiniz, yoxsa sad\u0259c\u0259 t\u0259sad\u00fcf idi?\"Sual 2: \"\u018fg\u0259r orada olmasayd\u0131n\u0131z, n\u0259 ba\u015f ver\u0259rdi? Sizc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259rdimi?\"Sual 3: \"Hadis\u0259 ba\u015f verm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l ba\u015fqa n\u0259l\u0259r etdiniz? Biraz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinizi izah ed\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Bir \u015fey diqq\u0259timi \u00e7\u0259kdi, siz bir az t\u0259\u015fvi\u015fli idiniz, niy\u0259? Y\u0259ni, \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya h\u0259r\u0259k\u0259t etdiniz?\"Sual 5: \"V\u0259ziyy\u0259ti nec\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz? N\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdiniz, ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259 n\u0259yi \u0259skik g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz?\"T\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015e\u0259xsl\u0259 Dialoq:Sual 1: \"Bu hadis\u0259ni nec\u0259 izah ed\u0259rsiniz? Y\u0259ni, konkret olaraq n\u0259 ba\u015f verdi v\u0259 n\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz?\"Sual 2: \"Cinay\u0259t ba\u015f verdikd\u0259n sonra, n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcn\u00fcz? Bunu nec\u0259 izah edirsiniz, n\u0259yi s\u0259hv etdiniz?\"Sual 3: \"Ba\u015fqa he\u00e7 bir yolu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259dinizmi? M\u0259s\u0259l\u0259n, ya da v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259rdiniz?\"Sual 4: \"Hadis\u0259nin sonunda pe\u015fman oldunuzmu? N\u0259 vaxt v\u0259 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcn\u00fcz ki, i\u015fin sonunda bu c\u00fcr n\u0259tic\u0259 ola bil\u0259rdi?\"Sual 5: \"\u0130ndi arxaya baxanda, ba\u015fqa nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259rdiniz? M\u00fcmk\u00fcn olsa, ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni d\u0259yi\u015f\u0259rdinizmi?\"\u201c\u018fqr\u0259b modeli\u201d jurnalistika sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259karl\u0131q, obyektivlik v\u0259 d\u0259rin ara\u015fd\u0131rma prinsipl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, c\u0259miyy\u0259ti m\u0259lumatland\u0131rma prosesini daha s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 \u0259dal\u0259tli edir. Bu modelin t\u0259tbiqi il\u0259 jurnalistl\u0259r yaln\u0131z m\u0259lumat toplamaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259r\u0259k, sosial m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 etik prinsipl\u0259ri qoruyurlar.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#primaryimage","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg","contentUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241222-WA0002-e1734944971593.jpg","width":355,"height":236},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=6796#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/yusif.az\/main"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u018fqr\u0259b Modeli-Jurnalistikan\u0131n Yeni \u0130ntellekti"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/","name":"www.YUSIF.az","description":"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!","publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146","name":"auto61","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","caption":"auto61"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6796","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6796"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6796\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6810,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6796\/revisions\/6810"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6802"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6796"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6796"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6796"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}