{"id":772,"date":"2018-02-07T10:38:29","date_gmt":"2018-02-07T06:38:29","guid":{"rendered":"http:\/\/yusif.az\/main\/?p=772"},"modified":"2023-10-09T09:45:29","modified_gmt":"2023-10-09T05:45:29","slug":"say-sisteml%c9%99ri-ed%c9%99din-r%c9%99q%c9%99m-adlanan-simvollar-vasit%c9%99sil%c9%99-ifad%c9%99-olunmasina-say-sisteml%c9%99ri-deyilir-n%c9%99-dem%c9%99kdir-bu-m%c9%99s%c9%99l%c9%99n-15on-bes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772","title":{"rendered":"Say sisteml\u0259ri  Haqq\u0131nda"},"content":{"rendered":"<blockquote>\n<h2><strong>Say sisteml\u0259ri <\/strong><\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-773 size-full\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1.png\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"89\" srcset=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1.png 640w, https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/1-300x42.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/p>\n<p>On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:<\/p>\n<p>1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id<\/p>\n<p>2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-774 alignright\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/2.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"183\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.<\/p>\n<p>Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:<\/p>\n<p>N\u00fcmun\u0259 1:<\/p>\n<p>(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.<\/p>\n<p>Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.<\/p>\n<p>Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-full wp-image-775\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/3.png\" alt=\"\" width=\"262\" height=\"278\" \/><\/p>\n<p>Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.<\/p>\n<p>\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p>10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))<\/p>\n<p>S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.<\/p>\n<p>((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.<\/p>\n<p>Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.<\/p>\n<p>Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n<p>10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-full wp-image-776\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/4.png\" alt=\"\" width=\"156\" height=\"182\" \/><\/p>\n<p>Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.<\/p>\n<p>9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.<\/p>\n<p>2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-full wp-image-777\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/5.png\" alt=\"\" width=\"179\" height=\"138\" \/><\/p>\n<p>\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-779 size-full\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/6.png\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"191\" srcset=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/6.png 640w, https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/6-300x90.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/p>\n<p>11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.<\/p>\n<p>Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))<\/p>\n<p>On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.<\/p>\n<p>Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-780\" src=\"http:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/7.png\" alt=\"\" width=\"485\" height=\"165\" srcset=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/7.png 485w, https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/7-300x102.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 485px) 100vw, 485px\" \/><\/p>\n<p>Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))<\/p>\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p><\/blockquote>\n<div style=\"margin: 20px 0;\"><div class=\"qrcswholewtapper\" style=\"text-align:left;\"><div class=\"qrcprowrapper\"  id=\"qrcwraa2leds\"><div class=\"qrc_canvass\" id=\"qrc_cuttenpages_2\" style=\"display:inline-block\" data-text=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\"><\/div><div><a download=\"Say sisteml\u0259ri  Haqq\u0131nda.png\" class=\"qrcdownloads\" id=\"worign\">\r\n           <button type=\"button\" style=\"min-width:110px;background:#44d813;color:#000;font-weight: 600;border: 1px solid #44d813;border-radius:20px;font-size:12px;padding: 6px 0;\" class=\"uqr_code_btn\">QR kodu Y\u00fckl\u0259 \ud83e\udc0b<\/button>\r\n           <\/a><\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Say sisteml\u0259ri &nbsp; \u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":782,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-772","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-komputerlr"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"www.YUSIF.az\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-02-07T06:38:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-10-09T05:45:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"150\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"116\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"auto61\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"auto61\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\"},\"author\":{\"name\":\"auto61\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"headline\":\"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda\",\"datePublished\":\"2018-02-07T06:38:29+00:00\",\"dateModified\":\"2023-10-09T05:45:29+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\"},\"wordCount\":1316,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg\",\"articleSection\":[\"M\u00dcXT\u018fL\u0130F \/ \u0130NFORMAT\u0130KA\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\",\"url\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\",\"name\":\"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg\",\"datePublished\":\"2018-02-07T06:38:29+00:00\",\"dateModified\":\"2023-10-09T05:45:29+00:00\",\"description\":\"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg\",\"width\":150,\"height\":116},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/yusif.az\/main\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#website\",\"url\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/\",\"name\":\"www.YUSIF.az\",\"description\":\"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146\",\"name\":\"auto61\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g\",\"caption\":\"auto61\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/image\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az","description":"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az","og_description":"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %","og_url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772","og_site_name":"www.YUSIF.az","article_published_time":"2018-02-07T06:38:29+00:00","article_modified_time":"2023-10-09T05:45:29+00:00","og_image":[{"width":150,"height":116,"url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"auto61","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"auto61"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772"},"author":{"name":"auto61","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"headline":"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda","datePublished":"2018-02-07T06:38:29+00:00","dateModified":"2023-10-09T05:45:29+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772"},"wordCount":1316,"publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg","articleSection":["M\u00dcXT\u018fL\u0130F \/ \u0130NFORMAT\u0130KA"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772","name":"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda - www.YUSIF.az","isPartOf":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg","datePublished":"2018-02-07T06:38:29+00:00","dateModified":"2023-10-09T05:45:29+00:00","description":"Say sisteml\u0259ri\u018fd\u0259din r\u0259q\u0259m adlanan simvollar vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 olunmas\u0131na say sisteml\u0259ri deyilir. N\u0259 dem\u0259kdir bu? M\u0259s\u0259l\u0259n 15(on be\u015f) \u0259d\u0259di 1 v\u0259 5 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Y\u0259ni 15 \u0259d\u0259di r\u0259qm adlanan 1 v\u0259 5 simvollar\u0131 il\u0259 ifad\u0259 olunub. Dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu say sistemi bizim istifad\u0259 etdiyimiz say sistemidir. ((h\u0259l\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 getm\u0259mi\u015fd\u0259n sayma\u011f\u0131 z\u00fcl\u00fcml\u0259 \u00f6yr\u0259tdikl\u0259ri bir sistem)). Bu sistemin informatikada ad\u0131 Onluq say sistemidir. (Niy\u0259 onluq? Bu haqda bir q\u0259d\u0259r sonra). XV bu da bayaqki on be\u015fdir. Ancaq bu d\u0259f\u0259 ba\u015fqa say sistemind\u0259. Bu say sisteminin ad\u0131 is\u0259 Roma r\u0259q\u0259ml\u0259ridir. Say sisteml\u0259ri 2 yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr: M\u00f6vqeli v\u0259 M\u00f6vqesiz. M\u00f6vqesiz say sisteml\u0259rind\u0259 r\u0259q\u0259m durdu\u011fu m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir. Y\u0259ni m\u00f6vqesizdi. M\u00f6vqeli say sistemind\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259n III roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 v\u0259 111 onluq say sistemind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fcz on bir. (qeyd ed\u0259k ki roma r\u0259q\u0259ml\u0259ri m\u00f6vqesiz onluq say sistemi is\u0259 m\u00f6vqelidir). Birinci haldak\u0131 (III) h\u0259r \u00fc\u00e7 birin \u00fc\u00e7\u00fc d\u0259 t\u0259klikdir. \u0130kinci halda is\u0259 (111) birl\u0259rd\u0259n biri t\u0259klik, biri onluq, dig\u0259ri is\u0259 y\u00fczl\u00fckd\u00fcr. M\u00f6vqelidir-m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq ifad\u0259 etdiyi m\u0259na d\u0259yi\u015fir. Q\u0259bul proqram\u0131na \u0259sas\u0259n bundan sonrak\u0131 hiss\u0259d\u0259 ancaq m\u00f6vqeli say sisteml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131q. Proqramda olan say sisteml\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olaq. \u0130kilik say sistemi: ikic\u0259d\u0259n\u0259 r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu say sistemin\u0259 ikilik say sistemi deyilir. R\u0259q\u0259ml\u0259ri 0 v\u0259 1. Kompyuterd\u0259 informasiyan\u0131 kodla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu say sistemind\u0259n istifad\u0259 olunur. Say sisteminin r\u0259q\u0259ml\u0259rin\u0259 onun baza elementl\u0259ri d\u0259 deyilir. S\u0259kkizlik say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 s\u0259kkiz r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 s\u0259kkizlik say sitemi adlan\u0131r. Onluq say sistemi: r\u0259q\u0259ml\u0259ri: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 on r\u0259q\u0259mi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 onluq say sitemi adlan\u0131r.On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 16 r\u0259q\u0259m var. 0-dan 9-a q\u0259d\u0259r olan r\u0259q\u0259ml\u0259r onluq say sistemind\u0259 oldu\u011fu kimidir. Dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259r is\u0259 h\u0259rfl\u0259rl\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nib.Natural \u0259d\u0259dl\u0259rin 10-luq say sistemind\u0259n 2-lik, 8-lik, 16-l\u0131q say sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259 ke\u00e7id \u00fcsullar\u0131.\u0130ki \u0259sas \u00e7evirm\u0259 \u00fcsulu var:1. Onluq say sisteml\u0259rind\u0259n dig\u0259r say sisteml\u0259rin\u0259 ke\u00e7id2. Dig\u0259r say sisteml\u0259rind\u0259n Onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id.1. onluq say sistemind\u0259n ikilik (s\u0259kkizlik, onalt\u0131l\u0131q) say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259di ikiy\u0259(s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6lm\u0259k v\u0259 qal\u0131\u011f\u0131 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.Sonra ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 yenid\u0259n ikiy\u0259 (s\u0259kkiz\u0259, on alt\u0131ya) b\u00f6l\u00fcb qal\u0131\u011f\u0131 qeyd edirik.Prosesi ax\u0131ra kimi davam etdiririk. Sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l qal\u0131qlar\u0131 yaz\u0131r\u0131q.Onluq say sistemind\u0259n ikilik say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:N\u00fcmun\u0259 1:(((yazili\u015fin m\u0259nas\u0131 odur ki 25 \u0259d\u0259di onluq say sistemind\u0259dir, ikilik say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.)))G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259vv\u0259lc\u0259 25-i 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 12 qal\u0131q is\u0259 1 olur.Qal\u0131\u011f\u0131 dair\u0259y\u0259 al\u0131r\u0131q ki, dig\u0259r r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n. Ax\u0131rda biz\u0259 qal\u0131qlar laz\u0131m olacaq.Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z cavab\u0131 y\u0259ni 12-ni t\u0259krar yen\u0259 2-y\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Bunu ba\u015fqa yerd\u0259 d\u0259 t\u0259z\u0259d\u0259n yaz\u0131b ed\u0259 bil\u0259rik.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Ancaq vaxta q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011fda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz \u015f\u0259kild\u0259 hams\u0131n\u0131 bir birinin ard\u0131 il\u0259 yazmaq daha \u0259lveri\u015flidir.\u018fm\u0259liyyat sona q\u0259d\u0259r davam etdirilir. Sonda is\u0259 sonuncu cavab da daxil olmaqla qal\u0131qlar sa\u011fdan sola ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u00fcr.10011 bu art\u0131q bizim cavab\u0131m\u0131zd\u0131r. (((sizin ill\u0259rdir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z 25-dir, sad\u0259c\u0259 imicin d\u0259yi\u015fibJ)))S\u0259kkizlik say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 eynil\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir. Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck s\u0259kkiz\u0259 b\u00f6l\u00fcr\u00fck.((( \u00a0bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz cevirm\u0259y\u0259 c\u0259hd edin. Do\u011fru cavab\u0131 alana q\u0259d\u0259r misaldan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k yoxdu haaa.Bu da cavab bax bunu almalisiz \u00a0))) On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259 d\u0259 \u00e7evirm\u0259 ikilikd\u0259 oldu\u011fu kimidir.Sad\u0259c\u0259 orda ikiy\u0259 b\u00f6lm\u00fcr\u00fck on alt\u0131ya\u00a0 b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Qal\u0131q 9-dan b\u00f6y\u00fck al\u0131nd\u0131qda yerin\u0259 uy\u011fun h\u0259rifi yaz\u0131r\u0131q.(((\u0259vv\u0259lki m\u00f6vzuda var bir d\u0259 t\u0259krar yazaq, \u00e7\u00fcnki t\u0259krar biliyin yax\u0131n qohumlar\u0131ndand\u0131r.10\u2192A, 11\u2192B, 12\u2192C, 13\u2192D, 14\u2192E, 15\u2192F)))N\u00fcmun\u0259 2:\u00a0\u00a0 \u00a0 Onluq say sistemind\u0259 verilmi\u015f 77 \u0259d\u0259din 16-l\u0131q say sistemin\u0259 \u00e7evirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0Qaydada deyildiyi kimi 77-ni 16-ya b\u00f6l\u00fcr\u00fck. Cavab 4 qal\u0131q is\u0259 13 olur.9-dan b\u00f6y\u00fck oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn uy\u011fun h\u0259rfl\u0259 i\u015far\u0259 edirik 13-\u00fc.2. \u0130kilik (8-lik, 16-l\u0131q) say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0259d\u0259di sa\u011fdan sola s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131b ard\u0131c\u0131l n\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259k , Sonra \u0259d\u0259din h\u0259r bir r\u0259q\u0259mini ikinin(8-in, 16-n\u0131n) uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurmaq v\u0259 Al\u0131nan cavablar\u0131 toplamaq laz\u0131md\u0131r.\u0130kilik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 aid bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 baxaq:11001 ikilik\u00a0\u0259d\u0259dininin sa\u011fdan ba\u015flayaraq \u00fcz\u0259rin\u0259 0,1, 2, 3, 4 n\u00f6mr\u0259l\u0259rini yaz\u0131r\u0131q.Sonra is\u0259 r\u0259q\u0259ml\u0259ri 2-nin uy\u011fun q\u00fcvv\u0259tin\u0259 vurub toplay\u0131r\u0131q.S\u0259kkizlik say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 s\u0259kkiz olur. (((318=?10 \u00f6z\u00fcn\u00fcz \u00e7evirin.)))On alt\u0131l\u0131q say sistemind\u0259n onluq say sistemin\u0259 ke\u00e7id d\u0259 eyni ikilikd\u0259n onlu\u011fa ke\u00e7m\u0259k kimidir.Lakin bir f\u0259rqi var. Yuxar\u0131dak\u0131 misaldak\u0131 ikil\u0259rin (ya\u015f\u0131l ikili\u0259r) yerin\u0259 on alt\u0131 olur. Bir misala baxaq.Hesablama hiss\u0259sind\u0259 H\u0259rfd\u0259n olan r\u0259q\u0259ml\u0259rin yerin\u0259 uy\u011fun qiym\u0259ti yaz\u0131l\u0131r. (((biz art\u0131q onlar\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. Bilirik ki D-y\u0259 el aras\u0131nda 13 d\u0259 deyirl\u0259r J))) \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Qeyd1: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 0 olanda 1-\u0259 b\u0259rab\u0259r olur. M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc 0=1,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 0=1, 16\u00fcst\u00fc\u00a0 0=1. Qeyd2: \u018fd\u0259dl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 1 olanda el\u0259 h\u0259min \u0259d\u0259din \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olur M\u0259s. 2 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=2,\u00a0 5 \u00fcst\u00fc 1=5, 16 \u00fcst\u00fc\u00a0 1=16. Qeyd3: \u018fd\u0259din \u00fcz\u0259rind\u0259 ne\u00e7\u0259 yaz\u0131l\u0131rsa o \u0259d\u0259di \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259f\u0259 vurmaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s: 2 \u00fcst\u00fc 3=2*2*2=8, y\u0259ni 2 \u00fcst\u00fc 3 ikinin 3 d\u0259f\u0259 \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u0259 vurulmas\u0131na b\u0259rab\u0259rdir. ((( say sisteml\u0259ri m\u00f6vzusuna .\u00a0qoyark\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd etm\u0259yi \u00f6z\u00fcm\u0259 borc bildim. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259z ki misal\u0131n yar\u0131s\u0131 2-lik say sistemind\u0259di, yar\u0131s\u0131 8-lik yaxud 16-l\u0131q, o halda q\u0259tiyy\u0259n \u0259hval\u0131n\u0131z\u0131 pozmay\u0131n. Misaldak\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259d\u0259dl\u0259ri \u00f6yr\u0259ndiyiniz \u00fcsulla \u00e7evirin 10-luq say sistemin\u0259 hesablaman\u0131 apar\u0131n, cavab\u0131 hans\u0131 say sistemind\u0259 ist\u0259yirs\u0259 son n\u0259tic\u0259ni \u00e7evirin h\u0259min say sistemin\u0259))))M\u00fc\u0259llif:\u00a0R\u0259\u015fad\u0259t \u015e\u0259rifov %","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#primaryimage","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg","contentUrl":"https:\/\/yusif.az\/main\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/8-e1517985664307.jpg","width":150,"height":116},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/?p=772#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/yusif.az\/main"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Say sisteml\u0259ri Haqq\u0131nda"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#website","url":"https:\/\/yusif.az\/main\/","name":"www.YUSIF.az","description":"Birlikd\u0259 Y\u00fcks\u0259li\u015f\u0259 Do\u011fru!!!","publisher":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/yusif.az\/main\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/904da2c1a1bbe7e501df95c2bc38d146","name":"auto61","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/206904355e04c426b5ca443938aabf7f3ee8e177abeb155e7567388fa9c208a3?s=96&d=wavatar&r=g","caption":"auto61"},"logo":{"@id":"https:\/\/yusif.az\/main\/#\/schema\/person\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/772","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=772"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/772\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6643,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/772\/revisions\/6643"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/782"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=772"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=772"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yusif.az\/main\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=772"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}