Bu saytı yaratmaqda məqsədim bildiklərimi, məndə olan testləri,məlumatları və dəyərli müəllimlərimizin bizə təqdim etdiklərin sizlərə çatdırmaqdı. *** Saytımızda ay ərzində aktiv olan istifadəçi bizdən hədiyyə qazanacaq!!! (Qeydiyyatdan keçən istifadəçilərə aiddir)

Fonetika Bölməsina aid Qeydlər

Fonetika bölməsina aid qeydlər :

  • Fonetika – danışıq səslərini öyrənir.
  • Fəal danışıq üzvləri – dil, dodaq, səs telləri
  • Danışıq səsləri fərqli xüsusiyyətlərinə görə iki növə bölünür: saitlər, samitlər.
  • Saitlər ağız boşluğunda sərbəst və maneəsiztələffüz olunur. Buna görə də onlar aydın şəkildə və avazlasəslənir. Saitlərin daha bir xüsusiyyəti heca əmələ gətirməsidir.
  • Samitlərin tələffüzündə isə ağız boşluğunda müxtəlif maneələr olur.
  • Uzanmayan saitlər – ı, ü
  • Sonor samitlər : l, m, n, r
  • Burun samitləri : m, n
  • Sonu cingiltili samitlə bitən söz tələffüz zamanı cing —- kar

Çəkic [ çəkiç ] kitab [ kitap ]

İstisna * qutab [ qutab ]

  • Sonu kar samitlə bitdikdə dəyişilmir.
  • İsmin yönlük halında tələffüz zamanı açıq sait qapalı saitə keçir : babaya (babıya), nənəyə (nəniyə) və s.
  • Sözə saitlə başlanan şəkilçi və ya söz artırdıqda – kitab (kitap) +a = kitaba (b)
  • Sözə samitlə başlanan şəkilçi və ya söz artırdıqda – kitab rəfi ( kitap rəfi)
  • Əgər çoxhecalı əsl Azərbaycan sözünün sonu Q və ya K ilə bitirsə, diqqət edirik!

Ələk (Ələx`) – kəpənək ( kəpənəx`) ayrılıqda (x`) şəklində tələffüz edilir. Saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda isə:

ələyin (y) , ələyə (y) və s. Bu halda tələffüz şəklini (ələx`in) formasında yazmaq yanlışdır.

Qonaq ( qonax ) – otaq ( otax ) – ayrılıqda (x) şəklində tələffüz edilir. Saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda isə:

Qonağın (ğ) – qonağa (ğ)

  • Hansı halda saitlə başlanan şəkilçi artıqdıqda x ➡ ğ, k ➡ y əvəzlənməsi baş verir ? – yalnız əsl Azərbaycan sözlərində
  • Ahəng qanunu – dilimizin əsas fonetik qanunudur. Sözdə qalın və incə saitlərin ahənginə, bir-birini izləməsidir. Şəkilçi kökə ahəngə uyğun artırılır. 4
  • Dodaq ahəngi dedikdə dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlərin ahəngi nəzərdə tutulur.
  • Damaq ahəngi incə və ya qalın saitlərin bir-birini izləməsidir.
  • Milli sözlər ahəngə tabe olsa da, bütün ahəngə tabe olan sözlər milli DEYİL!
  • Ahəng qanunu pozulmuş bütün sözlər alınma deyil! İstisnalar var : ilan, işıq, inam, elat, ilğım, ildırım, ilıq, işartı, ilxı, tikan, sanki, islaq, gedişat, quzey, islanmaq, inanc, işıldamaq, inan, sevda və s
  • Milli şəkilçilərimiz ahəng qanununun tələbinə görə iki və dörd cür yazılır..
  • Sözdə ahəng qanunun ən çox gözlənildiyi yer –Köklə şəkilçinin qovuşduğu yer
  • Adi halda sözün son hecasına düşən vurğu həmin söz xitab kimi işləndikdə vurğu əvvələ keçə bilər!
  • Əvvəllər ahəng qanununa tabe olmasa da, fleksiyaya uğrayıb ahəngə tabe olan alınma sözlər :
  • Adəm – adam
  • Maşina – maşın
  • Qazeta – qəzet
  • Vedro – vedrə
  • Azərbaycan dilində vurğunun uç növü var:

1.Heca vurğusu
2.Məntiqi vurğu
3.Həyəcanlı vurğu

  • Vurğu qəbul edən heca vurğulu heca adlanır. Vurğulu heca vurğusuz hecalardan iki əlamətə görə fərqlənir:
  • 1. Yüksək səs tonuna malik olur 2. Qüvvətli tələffüz olunur.
  • Türk mənşəli sözlərdə vurğu əsasən sözün son hecasına düşür. Məs: sarı’, danla’, danışıq’, İstisna olaraq vurğusu əvvələ düşən əsl Azərbaycan sözləri də var: dü’nən, bi’ldir, sa’nki, ne’cə, ni’yə, a’ncaq, ba`yaq, la’kin, ye’nə, ya’lnız və s. İlk hecasına m,p,r,s samitlərinin qoşulması ilə yaranan sifətin çoxaltma dərəcəsində olan sözlərdə də vurğu əvvələ düşür. Məs:qa’pqara, bo’mboz, bü’sbütün, tə’rtəmiz və s
  • Vurğu qəbul etməyən şəkilçilər :

İsimlərdə : ov, ova, yev, yeva + gil + şəxs xəbərlik şəkilçiləri

Feillərdə : ma(mə) inkarlıq + madan(mədən)

Zərflərdə : la + ca + casına + ən

-dək, -can şəkilçiləşmiş formaları

-mi şəkilçiləşmiş sual ədatı

  • Qeyd ! Vurğu qəbul etməyən şəkilçidən sonra vurğu qəbul edən şəkiilçi varsa, vurğu yerini dəyişmir !
  • Vurğusu dəyişməklə mənası dəyişən bəzi sözlər:

Genetik, elektrik, estetik, xülasə, romantik, qrafik, komik, akademik, mütləq

  • Dilimizdəki bütün səslərin əlifbada xüsusi hərflə işarəsi yoxdur.
  • Heca, vurğu və ahəng qanunu sözün yazılı təhlil formasına əsasən aparılır.

 

Müəllif: Rəhimə Mürvətova

Dostlarla Paylaş ↓